ଯମ ଉଵାଚ- ପ୍ରେତଵାକ୍ଯଂ ତଦାକର୍ଣ୍ଯ ଧନଶର୍ମାତି ଦୁଃଖିତଃ । ସ ତଂ ଜନକମାଜ୍ଞାଯ ପତିତଂ ନିରଯେ ନିଜମ୍
ଯମ କହିଲେ—ପ୍ରେତଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ଧନଶର୍ମନ୍ ବହୁତ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ, ନିଜ ବାପା ନରକରେ ପତିତ ହୋଇଛନ୍ତି ବୋଲି ବୁଝିଲେ।
ଆତ୍ମାନମଭିତୋ ନିଂଦନ୍ନିଦଂ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍ । ଧନଶର୍ମୋଵାଚ- ଅହଂ ତଵ ସୁତଃ ସ୍ଵାମିନ୍ଗୌତମସ୍ଯ ନିରର୍ଥକଃ
ସେ ନିଜକୁ ଦୋଷ ଦେଇ ଏହି କଥା କହିଲେ—ଧନଶର୍ମନ୍ କହିଲେ—ସ୍ୱାମୀନ୍, ମୁଁ ତୁମର ପୁଅ, କିନ୍ତୁ ଗୌତମଙ୍କ ପାଇଁ ଅପରିଗଣ୍ୟ।
ଯସ୍ତୁ ପୁତ୍ରୋ ନ ନିସ୍ତାରଂ ପିତୁଃ କୁର୍ଯାଦତଂଦ୍ରିତଃ । ଆତ୍ମାନଂ ପାଵଯେନ୍ନାସାଵଦାତା ଦ୍ରଵ୍ଯଵାନିତି
ଯିଏ ପୁଅ ନିରନ୍ତର ଚେଷ୍ଟା କରି ବାପାଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରିପାରେନି, ସେ ନିଜକୁ ପବିତ୍ର କରିପାରେନି, ଯଦିଓ ସେ ଧନୀ ହେଉ।
ଧର୍ମୋ ହି ଗହନୋ ଜ୍ଞେଯଃ ପ୍ରଯତ୍ନେନାପି ଧୀମତା । ଯଥା ମମ ପିତା ଚ ତ୍ଵମିମାଂ ପ୍ରାପ୍ତୋସି ଦୁର୍ଗତିମ୍
ଧର୍ମ ଗଭୀର ଓ ଜଟିଳ, ଜଣାଯାଏ ନାହିଁ, ଯେପରି ମୋ ବାପା ଓ ତୁମେ ଏହି ଦୁର୍ଗତିକୁ ପାଇଛ।
ଯଦା ଚ ସୁଖସଂତାନଂ ନ ମତ୍ତଃ ପ୍ରାପ୍ତଵାନସି । ଲୋକଯୋଃ ସୁଖସଂତାନେ ତଥା ସ ତନଯୋ ମତଃ
ଯେତେବେଳେ ତୁମେ ମୋ ଠାରୁ ସୁଖର ଅବିରତି ପାଇଲେନି, ସେପରି, ଦୁଇ ଜଗତରେ ପୁଅକୁ ସୁଖ ଚାଲିଥିବା ଲୋକ ବୋଲି ମନାଯାଏ।
ଦ୍ଵୌ ଗୁରୂ ପୁରୁଷସ୍ଯେହ ପିତା ମାତା ଚ ଧର୍ମତଃ । ତଯୋରପି ପିତା ଶ୍ରେଯାନ୍ବୀଜପ୍ରାଧାନ୍ଯଦର୍ଶନାତ୍
ଏଠାରେ ଲୋକଙ୍କର ଦୁଇ ଜଣ ଗୁରୁ ଅଛନ୍ତି—ବାପା ଓ ମାଆ, ଧର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ। ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାପା ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, କାରଣ ବୀଜ ପ୍ରଧାନ।
କିଂ କରୋମି କ୍ଵ ଗଚ୍ଛାମି କଥଂ ତାତଗତିସ୍ତଵ । ଧର୍ମତତ୍ତ୍ଵଂ ନ ଜାନାମି ସଂଶ୍ରଯାମି ଭଵଦ୍ଵଚଃ
ମୁଁ କଣ କରିବି, କେଉଁଠି ଯିବି, କିପରି ତୁମର ଦୁର୍ଗତି ବଦଳିବ, ବାପା? ମୁଁ ଧର୍ମର ସତ୍ୟତା ଜାଣେନି; ମୁଁ ତୁମ କଥାରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଉଛି।
ପ୍ରେତ ଉଵାଚ- ଶୃଣୁ ପୁତ୍ର ଵଚଃ ସତ୍ଯଂ ଭାଵିନୋଽର୍ଥସ୍ଯ ମେ ବଲାତ୍ । ଅଥ ପୁଣ୍ଯେନ କେନାପି ଭଵିତ୍ରୀ ସୁଗତିର୍ମମ
ପ୍ରେତ କହିଲେ—ପୁଅ, ମୋର ଭବିଷ୍ୟତ ଦୁର୍ଦ୍ଦଶା ବିଷୟରେ ମୋ ସତ୍ୟ କଥା ଶୁଣ। କିଛି ପୁଣ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ହୋଇପାରେ, ମୋର ଭଲ ଗତି ହେବ।
ମଯା ଶ୍ରୌତାନି କର୍ମାଣି କୁର୍ଵତା କିଲ ଗର୍ଵତଃ । ଅନାଦୃତଂ ଗୁରୁଵଚୋ ଗୁରୁସ୍ତତ୍ରାଵମାନିତଃ
ମୁଁ ବେଦ ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲି, କିନ୍ତୁ ଗର୍ବରେ ଭରି। ଗୁରୁଙ୍କ କଥା ଅଦୃଷ୍ଟ କଲି, ଏବଂ ଗୁରୁଙ୍କୁ ଅପମାନ କରିଥିଲି।
ଗୁରୂଣାମପମାନେନ ପ୍ରହର୍ଷକ୍ରୋଧଵିସ୍ମଯୈଃ । ପୁଣ୍ଯାନି କ୍ଷଯମାଯାଂତି ଯଶାଂସୀଵ ହି ଦୁର୍ନଯୈଃ
ଗୁରୁଙ୍କୁ ଅପମାନ, ଆନନ୍ଦ, କ୍ରୋଧ କିମ୍ବା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ସହ କଲେ, ପୁଣ୍ୟ ନଶ୍ଟ ହୁଏ, ଯେପରି ଖରାପ ଆଚରଣରେ ଯଶ ନଷ୍ଟ ହୁଏ।
ପୌରାଣିକ ଵିଧାନେନ କର୍ମ ଶ୍ରୌତାଵିରୋଧି ଯତ୍ । କେଵଲଂ ଵୈଦିକଂ କର୍ମ କୃତମଜ୍ଞାନତୋ ମଯା
ପୁରାଣ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ, ମୁଁ କେବଳ ବେଦିକ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲି, ଶ୍ରୁତିକୁ ବିରୋଧ କରିନଥିଲି, କିନ୍ତୁ ଅଜ୍ଞାନରୁ।
ପାପେଂଧନ ଦଵଜ୍ଵାଲା ପାପଦ୍ରୁମକୁଠାରିକା । କୃତା ନୈକାପି ଵୈଶାଖୀ ଵିଧିନା ପୁତ୍ର ପୂର୍ଣିମା
ପୁଅ, ବୈଶାଖୀ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ପାପର ଇଂଧନକୁ ଦହିବା ଅଗ୍ନି ଏବଂ ପାପ ଗଛକୁ କାଟିବା କୁଠାରି ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ।
ଅଵ୍ରତା ଯସ୍ଯ ଵୈଶାଖୀ ସୋଽଵୈଶାଖୋ ଭଵେନ୍ନରଃ । ଦଶଜନ୍ମାନି ଚ ତତସ୍ତିର୍ଯଗ୍ଯୋନିଷୁ ଜାଯତେ
ଯେଉଁମାନେ ବୈଶାଖୀ ବ୍ରତ ରଖନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ପ୍ରକୃତ ବୈଶାଖୀ ନୁହଁନ୍ତି; ଏହାର ଫଳରେ ସେମାନେ ଦଶଟି ଜନ୍ମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପଶୁ ଯୋନିରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି।
ଚିରଂ ଭୁକ୍ତ୍ଵା ଦୁଃଖମଂତେ ପ୍ରେତଃ ପର୍ଯାଯତୋ ଭଵେତ୍ । ଲଭତେ ମାନୁଷଂ ଜନ୍ମ କଥଂଚିଦପି ଦୁର୍ଲଭମ୍
ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରି, ଶେଷରେ ସେ ପ୍ରେତ ରୂପେ ଘୁରିଘୁରି ରହେ; ବହୁ କଷ୍ଟରେ ଏକ ଦୁର୍ଲଭ ମାନବ ଜନ୍ମ ପାଏ।
ଉପାଯଂ ତେ ଵଦିଷ୍ଯାମି ପ୍ରେତମୋକ୍ଷକରଂ ପରମ୍ । ଶ୍ରୁତଵାନ୍ଯଦହଂପୂର୍ଵଜନ୍ମନିସ୍ଵଗୁରୋର୍ମୁଖାତ୍
ମୁଁ ତୁମକୁ ସେଇ ଉତ୍ତମ ଉପାୟ କହିବି, ଯାହା ପ୍ରେତ ଅବସ୍ଥାରୁ ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାଏ; ଏହି ଉପାୟ ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ ମୋ ଗୁରୁଙ୍କ ମୁଖରୁ ଶୁଣିଥିଲି।
ଗଚ୍ଛ ପୁତ୍ର ଗୃହଂ ସ୍ନାତ୍ଵା ଯମୁନାଯାଂ ଵିଧାନତଃ । ଅଦ୍ଯତଃ ସର୍ଵଗତିଦା କଲ୍ପାଦ୍ଯା ସାପ୍ଯୁପାଗତା । ପଶ୍ଚିମେଽହନି ଵୈଶାଖୀ ପିତୃଦେଵାର୍ଚନେ ହିତା
ପୁଅ, ଘରକୁ ଯାଅ, ଯମୁନା ନଦୀରେ ବିଧିମତେ ସ୍ନାନ କର; ଆଜିଠାରୁ ସମସ୍ତ ଗତି ଦେଇଥିବା ବୈଶାଖୀ ଆସିଛି; ଏହି ବୈଶାଖୀର ଶେଷ ଦିନରେ ପିତୃ ଓ ଦେବତାଙ୍କ ପୂଜା ପାଇଁ ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉପଯୁକ୍ତ।
ପାନୀଯମପ୍ଯତ୍ର ତିଲୈର୍ଵିମିଶ୍ରଂ ସହୋଦକୁଂଭାନ୍ନଫଲାନି ଭକ୍ତ୍ଯା । ଦଦ୍ଯାତ୍ପିତୃଭ୍ଯୋ ଭଵତୀହ ଦତ୍ତଂ ଶ୍ରାଦ୍ଧଂ ସଦା ତେନ ସମା ସହସ୍ରମ୍
ଏଠାରେ ଭକ୍ତି ସହିତ ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ତିଳ ମିଶିତ ପାଣି, ଜଳକୁମ୍ଭ, ଭୋଜନ ଓ ଫଳ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ; ଏଠାରେ ଏଭଳି ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲେ, ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ହଜାର ଟିଏ କରିଲେ ଯେତେ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ, ସେତେ ଏଠି ମିଳେ।
ଵୈଶାଖ୍ଯାଂ ପୌର୍ଣମାସ୍ଯାଂ ଯୋ ଭୋଜଯେଦ୍ଭୂମିଦେଵତାଃ । ସିକ୍ଥେସିକ୍ଥେ ଭଵେତ୍ତୃପ୍ତିଃ ପିତୄଣାଂ ଯୁଗସଂଖ୍ଯଯା
ଯିଏ ବୈଶାଖ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ଭୂଦେବତାମାନେକୁ ଭୋଜନ କରାଏ, ତାଙ୍କର ପିତୃମାନେ ଯେତେ ଚାଉଳ ଗୁଣ୍ଡି ଅଛି, ସେତେ ଯୁଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୃପ୍ତି ପାଆନ୍ତି।
ଵୈଶାଖ୍ଯାଂ ଵିଧିନା ସ୍ନାତ୍ଵା ଭୋଜଯେଦ୍ବ୍ରାହ୍ମଣାନ୍ଦଶ । ପାଯସଂ ସର୍ଵପାପେଭ୍ଯୋ ମୁଚ୍ଯତେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ
ବୈଶାଖ ମାସରେ ବିଧିମତେ ସ୍ନାନ କରି, ଦଶଜଣ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପାୟସ ଭୋଜନ କରାଇଲେ, ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଗୌରାନ୍ଵା ଯଦି ଵା କୃଷ୍ଣାଂସ୍ତିଲାନ୍କ୍ଷୌଦ୍ରେଣ ସଂଯୁତାନ୍ । ଦତ୍ଵା ଦଶଭ୍ଯୋ ଵିପ୍ରେଭ୍ଯସ୍ତେନୈଵ ସ୍ଵସ୍ତି ଵାଚଯେତ୍
ଧଳା କିମ୍ବା କଳା ତିଳ ମଧୁ ସହିତ ମିଶାଇ, ଦଶଜଣ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ଦାନ କଲେ, ଏହା ଦ୍ୱାରା ନିଜ ପାଇଁ ମଙ୍ଗଳ ଆହ୍ୱାନ କରିପାରିବେ।
ପ୍ରୀଯତାଂ ଧର୍ମରାଜେତି ପିତୄନ୍ଦେଵାଂଶ୍ଚ ତର୍ପଯେତ୍ । ଯାଵଜ୍ଜୀଵକୃତଂ ପାପଂ ତତ୍କ୍ଷଣାଦେଵ ନଶ୍ଯତି
‘ଧର୍ମରାଜ ଖୁସି ହେଉନ୍ତୁ’ ବୋଲି କହି, ପିତୃ ଓ ଦେବତାଙ୍କୁ ତୃପ୍ତ କରିବା ଉଚିତ; ଏହି କ୍ଷଣରେ ଜୀବନରେ କରାଯାଇଥିବା ସମସ୍ତ ପାପ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।
ଵୈଶାଖ୍ଯାଂ ପୌର୍ଣମାସ୍ଯାଂ ଚ ସୃଷ୍ଟାଃ କମଲଯୋନିନା । ତିଲା ଦେଯାଶ୍ଚ ଭକ୍ତ୍ଯା ଚ ସ୍ପୃଶ୍ଯାଃ ସର୍ଵାଂଗତୋ ଦ୍ଵିଜ
ବୈଶାଖ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ, ଯାହାକି କମଳରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି, ଭକ୍ତି ସହିତ ତିଳ ଦାନ କରିବା ଓ ସମଗ୍ର ଶରୀର ଦ୍ୱାରା ସେଠି ସ୍ପର୍ଶ କରିବା ଉଚିତ, ହେ ଦ୍ୱିଜ।
ଯସ୍ତିଲୈର୍ଯଵସମ୍ମିଶ୍ରୈଃ ସ୍ନାତି ସର୍ଵାଂଗତସ୍ତଦା । ତସ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମା ଚ ଧର୍ମୋଽତ୍ର ଦଦାତି ଵରମୀପ୍ସିତମ୍
ଯିଏ ତିଳ ଓ ଯବ ମିଶାଇ ସମଗ୍ର ଶରୀର ସ୍ନାନ କରେ, ତାଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଧର୍ମ ଏଠାରେ ଇଚ୍ଛିତ ବର ଦେଇଥାନ୍ତି।
ପ୍ରୀତଯେ ଧର୍ମରାଜସ୍ଯ ଯୋ ଦଦ୍ଯାଦୁଦକୁଂଭକାନ୍ । ସପ୍ତସପ୍ତ କୁଲଂ ତେନ ତାରିତଂ ସ୍ଯାନ୍ନ ସଂଶଯଃ
ଯିଏ ଧର୍ମରାଜଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ପାଇଁ ସପ୍ତ ସପ୍ତ କରି ଜଳକୁମ୍ଭ ଦାନ କରେ, ସେ ତାଙ୍କର ସପ୍ତ ପିଢିକୁ ଉଦ୍ଧାର କରିଥାଏ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ତ୍ରଯୋଦଶ୍ଯାଂ ଚତୁର୍ଦଶ୍ଯାଂ ପୂର୍ଣାଯାଂ ଭକ୍ତିତତ୍ପରଃ । ସ୍ନାତ୍ଵା ଜପ୍ତ୍ଵା ତଥା ହୁତ୍ଵା ଦତ୍ଵା ସଂପୂଜ୍ଯ ମାଧଵମ୍
ତ୍ରୟୋଦଶୀ, ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ କିମ୍ବା ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଦିନରେ ଭକ୍ତି ସହିତ ସ୍ନାନ, ଜପ, ହୋମ, ଦାନ ଓ ମାଧବଙ୍କ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
ଯତ୍ଫଲଂ ଜାଯତେ ପୁତ୍ର ତଦସ୍ମାକଂ ପ୍ରଯଚ୍ଛ ଭୋଃ । ନୈତୌ ପରିଚିତୌ ପ୍ରେତୌ ହିତ୍ଵା ସ୍ଵର୍ଗତିମାଶ୍ରଯେ
ଏହି କାର୍ଯ୍ୟରୁ ଯେଉଁ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ, ପୁଅ, ତାହା ଆମକୁ ଦେଅ; ଏହି ଦୁଇ ପ୍ରେତକୁ ଛାଡ଼ି, ମୁଁ ସ୍ୱର୍ଗ ମାର୍ଗ ଅନୁସରଣ କରିବି।
ଏତଯୋରପିପାପସ୍ଯ ହ୍ଯଂ ତୋଯଂ ସମୁପସ୍ଥିତଃ । ଯମ ଉଵାଚ- ତଥେତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଗତଃ ସର୍ଵଂ ତତଶ୍ଚକ୍ରେ ସ ଵୈ ଦ୍ଵିଜଃ
ଏହି ଦୁଇ ଅପରାଧୀ ପ୍ରେତ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ପାଣି ଦିଆଯାଇଛି; ଯମ କହିଲେ—‘ଏମିତି ହେଉ’, ଏହା କହି ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସମସ୍ତ କାମ କରିଲେ।
ପ୍ରୀତଃ ପରମଯା ଭକ୍ତ୍ଯା ଵୈଶାଖ୍ଯାଂ ସ୍ନାନଦାନକୃତ୍ । ସ୍ନାତଃ ସମୁଦିତୋ ଭକ୍ତ୍ଯା ପ୍ରାପ୍ଯ ମାଧଵପୂର୍ଣିମାମ୍
ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଭକ୍ତି ସହିତ ବୈଶାଖରେ ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ କରି, ସ୍ନାନ କରି ଉଠି ଭକ୍ତିରେ ମାଧବ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ।
ଦତ୍ଵା ବହୂନି ଦାନାନି ତେଭ୍ଯଃ ପୁଣ୍ଯଂ ଦଦୌ ପୃଥକ୍ । ତତ୍କ୍ଷଣାଦେଵ ତେ ସର୍ଵେ ଵିମାନସ୍ଥା ଦିଵଂ ଯଯୁଃ
ସେ ତାଙ୍କୁ ବହୁ ଦାନ ଦେଇ, ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ପୁଣ୍ୟ ଦେଲେ; ସେଇ କ୍ଷଣରେ ସମସ୍ତେ ବିମାନରେ ଚଢ଼ି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ।
ତତ୍ପୁଣ୍ଯଦାନଯୋଗେନ ମୁଦିତା ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ । ଧନଶର୍ମାପି ଵିପ୍ରେଂଦ୍ର ଶ୍ରୁଃତିସ୍ମୃତିପୁରାଣଵିତ୍
ସେହି ପୁଣ୍ୟ ଓ ଦାନର ଶକ୍ତିରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବେଦ, ସ୍ମୃତି ଓ ପୁରାଣ ଜ୍ଞାନୀ ଧନଶର୍ମା ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ।