ଯତ୍ର ଧର୍ମରତିର୍ନିତ୍ଯଂ ଵିଦ୍ଵାନ୍ପୁତ୍ରଃ ପ୍ରଵର୍ତତେ । ତତ୍ର ତସ୍ଯ ହି ତତ୍ତୀର୍ଥଂ ତାରଣାଯ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍
ଯେଉଁଠି ଜ୍ଞାନୀ ପୁଅ ସଦା ଧର୍ମରେ ଲଗି ରହେ, ସେଠି ତାଙ୍କ ପାଇଁ ମୁକ୍ତି ଦେବା ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ରହିଛି।
ଇତ୍ଯେଵମାଦି ତୀର୍ଥାନି ରାଜଵେଶ୍ମ ତଥୈଵ ଚ । ଏଵମାଦିଷୁ ତୀର୍ଥେଷୁ ପର୍ଵଯୋଗାଦ୍ଵିଶେଷତଃ
ଏପରି ଅନେକ ତୀର୍ଥ ସ୍ଥାନ ଓ ରାଜାଙ୍କ ରାଜଭବନ ମଧ୍ୟ ତୀର୍ଥ ଭାବେ ଗଣାଯାଏ। ଏପରି ତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକରେ, ବିଶେଷ କରି ପର୍ବ ଦିନରେ,
ଅନାରାଧ୍ଯ ହୃଷୀକେଶଂ ସର୍ଵଦଂ ସର୍ଵଦେହିନାମ୍ । କୋପି କ୍ଵାପି କିମପ୍ଯତ୍ର ନ ଲଭେତେତି ନିଶ୍ଚିତମ୍
ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ସବୁକିଛି ଦେଇଥିବା ହୃଷୀକେଶଙ୍କୁ ପୂଜା କରିନଥିଲେ, କେହି କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ କିଛି ପାଇପାରିବେ ନାହିଁ—ଏହା ନିଶ୍ଚିତ।
ଅପତ୍ଯଂ ଦ୍ରଵିଣଂ ଦାରାସ୍ତାରହର୍ମ୍ଯଂ ହଯା ଗଜାଃ । ସୁଖାନି ସ୍ଵର୍ଗମୋକ୍ଷୌ ଚ ନ ଦୂରେ ହରିଭକ୍ତିତଃ
ସନ୍ତାନ, ଧନ, ଜନାନୀ, ରତ୍ନମୟ ଘର, ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ, ସମସ୍ତ ସୁଖ, ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷ—ଏସବୁ ହରିଭକ୍ତିରୁ ଦୂର ନୁହେଁ।
ନାରାଯଣଃ ପରୋ ଦେଵଃ ସତ୍ଯରୂପୋ ଜନାର୍ଦନଃ । ତ୍ରିଧାତ୍ମାନଂସଭଗଵାନ୍ସସର୍ଜପରମେଶ୍ଵରଃ
ନାରାୟଣ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦେବତା, ସତ୍ୟର ରୂପ, ଜନାର୍ଦ୍ଦନ। ସେଇ ପରମେଶ୍ୱର ତିନି ରୂପରେ ନିଜକୁ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ।
ରଜସ୍ତମୋଭ୍ଯାଂଯୁକ୍ତୋଽଭୂଦ୍ରଜଃସତ୍ଵାଧିକଂଵିଭୁଃ । ସସର୍ଜନାଭିକମଲେବ୍ରହ୍ମାଣଂକମଲାସନମ୍
ରଜ ଓ ତମ ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ, ରଜ ଓ ସତ୍ତ୍ୱ ଅଧିକ ଥିବା ସେ ମହାଶକ୍ତି ନିଜ ନାଭିର କମଳରୁ କମଳାସନ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।
ରଜସା ତମସା ଜୁଷ୍ଟଂ ସ ରୁଦ୍ରମସୃଜଦ୍ଵିଭୁଃ । ସତ୍ଵଂ ରଜସ୍ତମଶ୍ଚୈଵ ତ୍ରିତଯଂ ଚୈତଦୁଚ୍ଯତେ
ରଜ ଓ ତମ ଦ୍ୱାରା ସେ ମହାଶକ୍ତି ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜ ଓ ତମ—ଏହି ତିନିଟି ଗୁଣ ଏଭଳି କୁହାଯାଏ।
ସତ୍ଵେନ ମୁଚ୍ଯତେ ଜଂତୁଃ ସତ୍ଵଂ ନାରାଯଣାତ୍ମକମ୍ । ରଜସା ସତ୍ଵଯୁକ୍ତେନ ଭଵେଚ୍ଛ୍ରୀମାନ୍ଯଶୋଧିକଃ
ସତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାଣୀ ମୁକ୍ତି ପାଏ; ସତ୍ତ୍ୱ ହେଉଛି ନାରାୟଣଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ। ରଜ ଓ ସତ୍ତ୍ୱ ମିଶିଲେ ଲୋକ ଧନୀ ଓ ମହିମାଶାଳୀ ହୁଏ।
ଯଦ୍ଵେଦଵାକ୍ଯଂ ଧର୍ମସ୍ଯ ସମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯୋପସେଵତେ । ତଦ୍ରୁଦ୍ରମିତି ଵିଖ୍ଯାତଂ ଵିଶିଷ୍ଟଂ ଗଦିତଂ ନୃଣାମ୍
ବେଦର କଥା ଅନୁଯାୟୀ ଯାହା ଧର୍ମ ପାଇଁ କରାଯାଏ, ତାହାକୁ ରୁଦ୍ର ବୋଲି ଲୋକେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇ କହନ୍ତି।
ତେନ ରାଜା ଭଵେଲ୍ଲୋକେ ରଜସା ତମସା ପୁନଃ । ଯଦ୍ଧୀନଂ ରଜସା ଧର୍ମଂ କେଵଲଂ ତାମସଂ ଚ ଯତ୍
ଏହା ଦ୍ୱାରା ରାଜା ଏହି ଜଗତରେ ରଜ ଓ ତମ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥିତି ପାଏ। ଯେଉଁ ଧର୍ମରେ ରଜ ଅଭାବ ଅଛି, କିମ୍ବା ଶୁଦ୍ଧ ତମ ଅଛି,
ତଚ୍ଚ ଦୁର୍ଗତିଦଂ ନୄଣାମିହଲୋକେ ପରତ୍ର ଚ । ଯୋ ଵିଷ୍ଣୁଃ ସ ସ୍ଵଯଂ ବ୍ରହ୍ମା ଯୋ ବ୍ରହ୍ମା ସ ସ୍ଵଯଂ ହରଃ
ସେଗୁଡ଼ିକ ଏହି ଲୋକ ଓ ପରଲୋକରେ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ। ଯିଏ ବିଷ୍ଣୁ, ସେଇ ବ୍ରହ୍ମା; ଯିଏ ବ୍ରହ୍ମା, ସେଇ ହରା।
ଦେଵାସ୍ତ୍ରଯୋପି ଯଜ୍ଞେଽସ୍ମିନ୍ନିଜ୍ଯା ଦେଵେଷୁ ନିତ୍ଯଶଃ । ଯୋ ଭେଦଂ କୁରୁତେ ତେଷାଂ ତ୍ରଯାଣାଂ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମଃ
ତିନି ଦେବତା ସଦା ଯଜ୍ଞରେ ପୂଜିତ ହୁଅନ୍ତି। ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯିଏ ଏହି ତିନିଜଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭେଦ କରେ,
ସ ପାପକାରୀ ପାପାତ୍ମା ଅନିଷ୍ଟାଂ ଗତିମାପ୍ନୁଯାତ୍ । ଵିଷ୍ଣୁରେଵ ପରଂ ବ୍ରହ୍ମ ଵିଷ୍ଣୁରେଵ ଜଗଦ୍ଦ୍ଵିଜ
ସେ ପାପ କରୁଥିବା, ପାପୀ ହୃଦୟର ଲୋକ ଏବଂ ଅପ୍ରିୟ ଗତିକୁ ପାଏ। ବିଷ୍ଣୁ ହେଉଛନ୍ତି ପରମ ବ୍ରହ୍ମ, ବିଷ୍ଣୁ ହେଉଛନ୍ତି ସମସ୍ତ ଜଗତ।
ତସ୍ଯାଯଂ ମାଧଵୋ ମାସଃ ପ୍ରିଯଃ ସର୍ଵେଷୁ କର୍ମସୁ । କୀର୍ତ୍ଯତେ ହଯମେଧାଦି ମହାକ୍ରତୁଫଲପ୍ରଦଃ
ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ମାଧବ ମାସ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ପ୍ରିୟ। ଏହାକୁ ହୟମେଧାଦି ବଡ଼ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଦେବା ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଏ।
ତୀର୍ଥସ୍ନାନ ତପୋ ଦାନ ଜପ ଯଜ୍ଞଫଲାଧିକଃ
ପବିତ୍ର ସ୍ନାନ, ତପସ୍ୟା, ଦାନ, ଜପ ଓ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଠାରୁ ଏହାର ଫଳ ବଡ଼।
ସ୍ନାନଂ ଵିଭାତେ ନିଯମେନ ନଦ୍ଯାମନାରତଂ ମେଷଗତେ ରଵୌ ଯେ । କୁର୍ଵଂତି ଯେଽସ୍ମିନ୍ନପି ଵିପ୍ରପୂଜାଂ ମଦ୍ଦଂଡଭାଜୋ ନ ହି ତେ ଭଵଂତି
ଯେମାନେ ପ୍ରଭାତ ବେଳେ ନିୟମିତ ଭାବେ ନଦୀରେ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି, ବିଶେଷକରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ମେଷରାଶିରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଏବଂ ଏହି ସମୟରେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି, ସେମାନେ କେବେ ମୋର ଦଣ୍ଡର ଅଧୀନ ହେବେ ନାହିଁ।
ହତ୍ଵା ହତ୍ଵା କିଂକରୌଘଂ ପୁରୋ ମେ ଲୁପ୍ତ୍ଵା ଲୁପ୍ତ୍ଵା ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତସ୍ଯ ଲେଖ୍ଯମ୍ । ସ୍ନାତ୍ଵା ସ୍ନାତ୍ଵା ମାଧଵେ ମାସି ତୀର୍ଥେ ପୂର୍ଵାନ୍ପୂର୍ଵାନୁଦ୍ଧରଂତୀହ ପାପାତ୍
ମୋର ସେବକମାନେଙ୍କୁ ପୁନିପୁନି ହତ୍ୟା କରି, ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତଙ୍କ ଲେଖା ମିଟାଇ, ମାଧବ ମାସରେ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥରେ ପୁନିପୁନି ସ୍ନାନ କରି, ସେମାନେ ଏଠାରେ ନିଜ ପୂର୍ବଜମାନେଙ୍କୁ ପାପରୁ ଉଦ୍ଧାର କରନ୍ତି।
ଇଦଂ ଭଯଚ୍ଛେଦକରଂ ନ ତସ୍ମାତ୍ପ୍ରକାଶନୀଯଂ ପରମଂ ରହସ୍ଯମ୍ । ନିର୍ଵାସହେତୁର୍ନରକାଲଯସ୍ଯ ମମାଧିକାରକ୍ଷଯକାରଣଂ ତତ୍
ଏହା ଭୟକୁ ଦୂର କରେ, ଏହି କଥା କେହିଠି ଖୋଲିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏହା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଗୁପ୍ତ ରହସ୍ୟ, ନରକରୁ ମୁକ୍ତିର କାରଣ ଓ ମୋର ଶକ୍ତି ହ୍ରାସର ହେତୁ।
ଭାଗୀରଥୀନର୍ମଦା ଚ ଯମୁନା ଚ ସରସ୍ଵତୀ । ଵିଶୋକା ଚ ଵିତସ୍ତା ଚ ଵିଂଧ୍ଯସ୍ଯୋତ୍ତରତଃ ସ୍ଥିତାଃ
ଭାଗୀରଥୀ, ନର୍ମଦା, ଯମୁନା, ସରସ୍ୱତୀ, ବିଶୋକା ଓ ବିତସ୍ତା—ଏହି ସମସ୍ତ ନଦୀ ବିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତର ଉତ୍ତରେ ଅବସ୍ଥିତ।
ଗୋଦାଵରୀ ଭୀମରଥୀ ତୁଂଗଭଦ୍ରା ଚ ଦେଵିକା । ତାପୀ ପଯୋଷ୍ଣୀ ଵିଂଧ୍ଯସ୍ଯ ଦକ୍ଷିଣାସ୍ତୁ ପ୍ରକୀର୍ତିତାଃ
ଗୋଦାବରୀ, ଭୀମରଥୀ, ତୁଙ୍ଗଭଦ୍ରା, ଦେବିକା, ତାପୀ ଓ ପୟୋଷ୍ଣୀ—ଏହି ସମସ୍ତ ନଦୀ ବିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତର ଦକ୍ଷିଣରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ।
ଦ୍ଵାଦଶୈତା ମହାନଦ୍ଯୋ ନିତ୍ଯଂ ତେନାଵଗାହିତାଃ । ଵୈଶାଖେ ଵିଧିନା ସ୍ନାନଂ ନଦ୍ଯାଂ ଯଃ ପ୍ରାତରାଚରେତ୍
ଏହି ଦ୍ୱାଦଶ ମହାନଦୀକୁ ସଦା ସ୍ନାନ କରି, ଯିଏ ବିଧିମତ ଭାବେ ବୈଶାଖ ମାସରେ ପ୍ରଭାତ ବେଳେ ନଦୀରେ ସ୍ନାନ କରେ—
ସର୍ଵାଃ ସମୁଦ୍ରଗାଃ ପୁଣ୍ଯାଃ ସର୍ଵେ ପୁଣ୍ଯା ନଗୋତ୍ତମାଃ । ସର୍ଵେ ଚାଯତନାଃ ପୁଣ୍ଯାଃ ସର୍ଵେ ପୁଣ୍ଯା ଵନାଶ୍ରଯାଃ
ସମସ୍ତ ସମୁଦ୍ରକୁ ବହୁଥିବା ନଦୀ ପବିତ୍ର, ସମସ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପର୍ବତ ପବିତ୍ର, ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ପବିତ୍ର, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଅରଣ୍ୟ ଆଶ୍ରମ ପବିତ୍ର।
ତେନାଵଗାହିତା ଦୃଷ୍ଟାଃ ପ୍ରଣତା ବହୁସେଵିତାଃ । ସ୍ନାନମର୍ଦ୍ଧୋଦିତେ ସୂର୍ଯେ ଵୈଶାଖେ ନିଯତଶ୍ଚରେତ୍
ଏହି ସମସ୍ତକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଦେଖି, ନମସ୍କାର କରି, ବହୁ ପ୍ରକାର ସେବା କରି, ବୈଶାଖ ମାସରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ସମୟରେ ନିୟମିତ ଭାବେ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ।
ତସ୍ଯ ପୁଣ୍ଯଂ ମହୀଦେଵ କଶ୍ଚିଦ୍ଵକ୍ତୁଂ ନ ଶକ୍ଯତେ । ଯଦି ଵକ୍ତ୍ରସହସ୍ରାଣାଂ ସହସ୍ରାଣି ଭଵଂତି ହି
ହେ ପୃଥିବୀର ଦେବ, ଏପରି ଲୋକଙ୍କର ପୁଣ୍ୟ କେହି ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରିବେ ନାହିଁ, ଯଦି ହଜାର ହଜାର ମୁଁହ ମଧ୍ୟ ଥାଏ।
ଆଯୁଶ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମଣା ସ୍ଵଲ୍ପଂ ଯଦି ସ୍ଯାଦ୍ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ । ତଦା ମାଧଵମାସସ୍ଯ ଫଲଂ କଥଯିତୁଂ ଭଵେତ୍
ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆୟୁଷ୍ୟ ଯଦି ଅତି ଅଳ୍ପ ହେଉଥାନ୍ତା, ତେବେ ମାଧବ ମାସର ଫଳ କଥା କହିହେବା ସମ୍ଭବ ହେଉଥାନ୍ତା।
ମହାନିରଯକର୍ଷାଗ୍ନି ମାଧଵୋ ମାଧଵୋ ଯଥା । ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯାଦିକଂ ପାପମଗମ୍ଯାଗମନାଦିକମ୍
ଯେପରି ମହାନରକର ଅଗ୍ନି ଟାଣିନେଇଯାଏ, ସେପରି ମାଧବ ମାସ ସମସ୍ତ ପାପ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅପରାଧ, ଅନୁଚିତ ସ୍ଥାନକୁ ଯିବା ଦ୍ୱାରା ହୋଇଥିବା ପାପ ନଶ୍ୱ କରେ।
କାମାକାମକୃତଂ ପାପମେତି ପାତକମେଵ ଚ । ଉପପାପରହସ୍ଯଂ ଚ ସଂକରୀକରଣଂ ପରମ୍
ଚାହିଦା ସହିତ କିମ୍ବା ଚାହିଦା ବିନା କରାଯାଇଥିବା ପାପ, ମହାପାପ, ଗୁପ୍ତ ଉପପାପ ଓ ସମସ୍ତ ପାପର ମିଶ୍ରଣ—
ଜାତିଭ୍ରଂଶକରଂ ଘୋରମପାତ୍ରୀକରଣଂ ତଥା । ମଲାଵହଂ ପ୍ରକୀର୍ଣଂ ଚ ଵାଙ୍ମନଃ କାଯ ସଂଭଵମ୍
ଯାହା ଜାତି ଭ୍ରଷ୍ଟ କରେ, ଭୟଙ୍କର, ଅଯୋଗ୍ୟ କରେ, ମଳ ଆଣେ, ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଛିଟିଯାଏ, ଓ କଥା, ମନ, ଶରୀରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ—
ମାଧଵୋ ନିର୍ଦହେନ୍ମାସୋ ଵିଧିନା ସମୁପାସିତଃ । କଲ୍ପକୋଟିସହସ୍ରାଣି କଲ୍ପକୋଟି ଶତାନି ଚ
ଏହି ସମସ୍ତ ପାପକୁ ମାଧବ ମାସ ବିଧିମତ ଉପାସନା କଲେ ଦଗ୍ଧ କରିଦିଏ; କୋଟି କୋଟି ବର୍ଷ ଓ ଶତ କୋଟି ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ—
ଵସେଦ୍ଵିଷ୍ଣୁପୁରେ ଶ୍ରୀମାନ୍ମାଧଵେ ଯୋଽର୍ଚଯେଦ୍ଧରିମ୍
ଯିଏ ମାଧବ ମାସରେ ହରିଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ, ସେ ଶ୍ରୀମାନ୍ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପୁରୀରେ ବାସ କରେ।