ଯଦା ନ ଜ୍ଞାଯତେ ନାମ ତସ୍ଯ ତୀର୍ଥସ୍ଯ ଭୋ ଦ୍ଵିଜ । ତତ୍ରେତ୍ଯୁଚ୍ଚାରଣଂ କାର୍ଯଂ ଵିଷ୍ଣୁତୀର୍ଥମିଦଂ ମହତ୍
ଯେତେବେଳେ ସେଇ ତୀର୍ଥର ନାମ ଜଣା ନଥାଏ, ହେ ଦ୍ୱିଜ, ସେଠାରେ କହିବା ଉଚିତ—'ଏହା ମହା ବିଷ୍ଣୁ ତୀର୍ଥ'।
ତୀର୍ଥସ୍ଯ ଦେଵତା ଵିଷ୍ଣୁଃସ ର୍ଵତ୍ରାପି ନ ସଂଶଯଃ । ନାରାଯଣେତି ଯନ୍ନାମ ସ୍ମରେତ୍ତୀର୍ଥେଷୁ ସାଧକଃ
ତୀର୍ଥର ଦେବତା ସବୁଠାରେ ବିଷ୍ଣୁ, ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ତୀର୍ଥରେ ସାଧକ 'ନାରାୟଣ' ନାମ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ତସ୍ଯ ତୀର୍ଥଫଲଂ ସମ୍ଯଗ୍ଵିଷ୍ଣୁନାମ୍ନୈଵ ଜାଯତେ । ଅଜ୍ଞାତାନାଂ ଚ ତୀର୍ଥାନାଂ ଦେଵତାନାଂ ନ ସଂଶଯଃ
ତୀର୍ଥର ଫଳ ସଠିକ୍ ଭାବେ ବିଷ୍ଣୁ ନାମ ଦ୍ୱାରା ମିଳେ; ଅଜଣା ତୀର୍ଥ ଓ ଦେବତା ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଵିଷ୍ଣୁନାମ୍ନୈଵ ନାମାନି ମାନଵଃ ପରିକୀର୍ତଯେତ୍ । ସର୍ଵାସ୍ତୁ ସିଦ୍ଧଯଃ ପୁଣ୍ଯାସ୍ତୀର୍ଥଭୂତାସ୍ତୁ ସାଗରଃ
ମଣିଷ୍ୟ ବିଷ୍ଣୁ ନାମ ସହିତ ନାମଗୁଡିକୁ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ; ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି, ପୁଣ୍ୟ ଓ ସାଗର ମଧ୍ୟ ତୀର୍ଥ ଭାବେ ପରିଗଣିତ।
ସରାଂସି ମାନସାଦୀନି ନିର୍ଝରାଃ ପଲ୍ଵଲାଦଯଃ । ସ୍ଵଲ୍ପା ନଦ୍ଯୋଽପି ସର୍ଵାସ୍ତାସ୍ତୀର୍ଥାନି ହରିନାମତଃ
ମାନସ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ହ୍ରଦ, ଝରଣା, ଝିଲିକି, ଛୋଟ ନଦୀମାନେ—ଏହି ସବୁ ହରି ନାମ ଦ୍ୱାରା ତୀର୍ଥ ହୋଇଯାନ୍ତି।
ପର୍ଵତାସ୍ତୀର୍ଥରୂପାଶ୍ଚ ଯଜ୍ଞୋ ଯଜ୍ଞମହୀ ତଥା । ବ୍ରାହ୍ମଣା ଯତ୍ର ଵିଦ୍ଵାଂସଃ କୌତୁକେନାପ୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ
ପର୍ବତମାନେ ମଧ୍ୟ ତୀର୍ଥ ରୂପେ, ଯଜ୍ଞ ଓ ଯଜ୍ଞଭୂମି ମଧ୍ୟ; ଯେଉଁଠାରେ ପଣ୍ଡିତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କୌତୁହଳରେ ବସିଛନ୍ତି, ସେଠି ମଧ୍ୟ।
ତଦେଵ ତୀର୍ଥଂ ସୁମହତ୍ସର୍ଵପାପହରଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ଶ୍ରାଦ୍ଧଂ ଚ ଶ୍ରାଦ୍ଧଭୂମିଶ୍ଚ ଦେଵଶାଲା ଚ ହୋମଭୂଃ
ସେଇ ସ୍ଥାନଟିକୁ ବଡ଼ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ବୋଲି ମନାଯାଏ, ଯାହା ସମସ୍ତ ପାପକୁ ଦୂର କରେ। ସେଠାରେ ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଭୂମି, ଦେବତାଙ୍କ ମନ୍ଦିର ଏବଂ ହୋମ କରିବା ସ୍ଥାନ ମଧ୍ୟ ଅଛି।
ଯତ୍ର ଵେଦଧ୍ଵନିଃ ସମ୍ଯଗ୍ଯତ୍ର ଵିଷ୍ଣୁକଥାଃ ଶୁଭାଃ । ସ୍ଵଗୃହଂ ପୁଣ୍ଯସଂଯୁକ୍ତଂ ଗୋସ୍ଥାନମପି ପାଵନମ୍
ଯେଉଁଠି ବେଦର ଶବ୍ଦ ଠିକ୍ ଭାବରେ ଶୁଣାଯାଏ, ଯେଉଁଠି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ମଙ୍ଗଳମୟ କଥା ହୁଏ, ନିଜ ଘର ପୁଣ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥାଏ, ଏବଂ ଗୋଉଁଠା ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର ହୁଏ।
ଯତ୍ରାଶ୍ଵତ୍ଥ ତରୁ ଵନେ ଯତ୍ରାଗାରୋପି ପାଵନଃ । ଏଵମାଦୀନି ତୀର୍ଥାନି ପିତା ମାତା ତଥୈଵ ଚ
ଯେଉଁଠି ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ଗଛର ଝାଡ଼ି ଅଛି, ଯେଉଁଠି ଗୋଉଁଠା ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର, ସେମାନେ ତୀର୍ଥ ସ୍ଥାନ ଭାବେ ଗଣାଯାନ୍ତି। ପିତା ଓ ମାଆ ମଧ୍ୟ ଏପରି ତୀର୍ଥ ସମାନ।
ପଚ୍ଯତେ ଯତ୍ର ଧର୍ମାର୍ଥଂ ସ୍ଵଯଂ ତତ୍ର ଗୁରୁଃ ସ୍ଥିତଃ । ସାଧ୍ଵୀ ଯତ୍ରାସ୍ତି ଵୈ ଭାର୍ଯା ତତ୍ର ତୀର୍ଥଂ ନ ସଂଶଯଃ
ଯେଉଁଠି ଧର୍ମ ପାଇଁ ନିଜେ ଉଦ୍ୟମ କରାଯାଏ, ଯେଉଁଠି ଗୁରୁ ଉପସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି, ଯେଉଁଠି ସତୀ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଅଛନ୍ତି—ସେଠି ନିଶ୍ଚିତ ତୀର୍ଥ ଅଛି।
ଯତ୍ର ଧର୍ମରତିର୍ନିତ୍ଯଂ ଵିଦ୍ଵାନ୍ପୁତ୍ରଃ ପ୍ରଵର୍ତତେ । ତତ୍ର ତସ୍ଯ ହି ତତ୍ତୀର୍ଥଂ ତାରଣାଯ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍
ଯେଉଁଠି ଜ୍ଞାନୀ ପୁଅ ସଦା ଧର୍ମରେ ଲଗି ରହେ, ସେଠି ତାଙ୍କ ପାଇଁ ମୁକ୍ତି ଦେବା ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ରହିଛି।
ଇତ୍ଯେଵମାଦି ତୀର୍ଥାନି ରାଜଵେଶ୍ମ ତଥୈଵ ଚ । ଏଵମାଦିଷୁ ତୀର୍ଥେଷୁ ପର୍ଵଯୋଗାଦ୍ଵିଶେଷତଃ
ଏପରି ଅନେକ ତୀର୍ଥ ସ୍ଥାନ ଓ ରାଜାଙ୍କ ରାଜଭବନ ମଧ୍ୟ ତୀର୍ଥ ଭାବେ ଗଣାଯାଏ। ଏପରି ତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକରେ, ବିଶେଷ କରି ପର୍ବ ଦିନରେ,
ଅନାରାଧ୍ଯ ହୃଷୀକେଶଂ ସର୍ଵଦଂ ସର୍ଵଦେହିନାମ୍ । କୋପି କ୍ଵାପି କିମପ୍ଯତ୍ର ନ ଲଭେତେତି ନିଶ୍ଚିତମ୍
ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ସବୁକିଛି ଦେଇଥିବା ହୃଷୀକେଶଙ୍କୁ ପୂଜା କରିନଥିଲେ, କେହି କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ କିଛି ପାଇପାରିବେ ନାହିଁ—ଏହା ନିଶ୍ଚିତ।
ଅପତ୍ଯଂ ଦ୍ରଵିଣଂ ଦାରାସ୍ତାରହର୍ମ୍ଯଂ ହଯା ଗଜାଃ । ସୁଖାନି ସ୍ଵର୍ଗମୋକ୍ଷୌ ଚ ନ ଦୂରେ ହରିଭକ୍ତିତଃ
ସନ୍ତାନ, ଧନ, ଜନାନୀ, ରତ୍ନମୟ ଘର, ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ, ସମସ୍ତ ସୁଖ, ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷ—ଏସବୁ ହରିଭକ୍ତିରୁ ଦୂର ନୁହେଁ।
ନାରାଯଣଃ ପରୋ ଦେଵଃ ସତ୍ଯରୂପୋ ଜନାର୍ଦନଃ । ତ୍ରିଧାତ୍ମାନଂସଭଗଵାନ୍ସସର୍ଜପରମେଶ୍ଵରଃ
ନାରାୟଣ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦେବତା, ସତ୍ୟର ରୂପ, ଜନାର୍ଦ୍ଦନ। ସେଇ ପରମେଶ୍ୱର ତିନି ରୂପରେ ନିଜକୁ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ।
ରଜସ୍ତମୋଭ୍ଯାଂଯୁକ୍ତୋଽଭୂଦ୍ରଜଃସତ୍ଵାଧିକଂଵିଭୁଃ । ସସର୍ଜନାଭିକମଲେବ୍ରହ୍ମାଣଂକମଲାସନମ୍
ରଜ ଓ ତମ ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ, ରଜ ଓ ସତ୍ତ୍ୱ ଅଧିକ ଥିବା ସେ ମହାଶକ୍ତି ନିଜ ନାଭିର କମଳରୁ କମଳାସନ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।
ରଜସା ତମସା ଜୁଷ୍ଟଂ ସ ରୁଦ୍ରମସୃଜଦ୍ଵିଭୁଃ । ସତ୍ଵଂ ରଜସ୍ତମଶ୍ଚୈଵ ତ୍ରିତଯଂ ଚୈତଦୁଚ୍ଯତେ
ରଜ ଓ ତମ ଦ୍ୱାରା ସେ ମହାଶକ୍ତି ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜ ଓ ତମ—ଏହି ତିନିଟି ଗୁଣ ଏଭଳି କୁହାଯାଏ।
ସତ୍ଵେନ ମୁଚ୍ଯତେ ଜଂତୁଃ ସତ୍ଵଂ ନାରାଯଣାତ୍ମକମ୍ । ରଜସା ସତ୍ଵଯୁକ୍ତେନ ଭଵେଚ୍ଛ୍ରୀମାନ୍ଯଶୋଧିକଃ
ସତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାଣୀ ମୁକ୍ତି ପାଏ; ସତ୍ତ୍ୱ ହେଉଛି ନାରାୟଣଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ। ରଜ ଓ ସତ୍ତ୍ୱ ମିଶିଲେ ଲୋକ ଧନୀ ଓ ମହିମାଶାଳୀ ହୁଏ।
ଯଦ୍ଵେଦଵାକ୍ଯଂ ଧର୍ମସ୍ଯ ସମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯୋପସେଵତେ । ତଦ୍ରୁଦ୍ରମିତି ଵିଖ୍ଯାତଂ ଵିଶିଷ୍ଟଂ ଗଦିତଂ ନୃଣାମ୍
ବେଦର କଥା ଅନୁଯାୟୀ ଯାହା ଧର୍ମ ପାଇଁ କରାଯାଏ, ତାହାକୁ ରୁଦ୍ର ବୋଲି ଲୋକେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇ କହନ୍ତି।
ତେନ ରାଜା ଭଵେଲ୍ଲୋକେ ରଜସା ତମସା ପୁନଃ । ଯଦ୍ଧୀନଂ ରଜସା ଧର୍ମଂ କେଵଲଂ ତାମସଂ ଚ ଯତ୍
ଏହା ଦ୍ୱାରା ରାଜା ଏହି ଜଗତରେ ରଜ ଓ ତମ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥିତି ପାଏ। ଯେଉଁ ଧର୍ମରେ ରଜ ଅଭାବ ଅଛି, କିମ୍ବା ଶୁଦ୍ଧ ତମ ଅଛି,
ତଚ୍ଚ ଦୁର୍ଗତିଦଂ ନୄଣାମିହଲୋକେ ପରତ୍ର ଚ । ଯୋ ଵିଷ୍ଣୁଃ ସ ସ୍ଵଯଂ ବ୍ରହ୍ମା ଯୋ ବ୍ରହ୍ମା ସ ସ୍ଵଯଂ ହରଃ
ସେଗୁଡ଼ିକ ଏହି ଲୋକ ଓ ପରଲୋକରେ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ। ଯିଏ ବିଷ୍ଣୁ, ସେଇ ବ୍ରହ୍ମା; ଯିଏ ବ୍ରହ୍ମା, ସେଇ ହରା।
ଦେଵାସ୍ତ୍ରଯୋପି ଯଜ୍ଞେଽସ୍ମିନ୍ନିଜ୍ଯା ଦେଵେଷୁ ନିତ୍ଯଶଃ । ଯୋ ଭେଦଂ କୁରୁତେ ତେଷାଂ ତ୍ରଯାଣାଂ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମଃ
ତିନି ଦେବତା ସଦା ଯଜ୍ଞରେ ପୂଜିତ ହୁଅନ୍ତି। ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯିଏ ଏହି ତିନିଜଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭେଦ କରେ,
ସ ପାପକାରୀ ପାପାତ୍ମା ଅନିଷ୍ଟାଂ ଗତିମାପ୍ନୁଯାତ୍ । ଵିଷ୍ଣୁରେଵ ପରଂ ବ୍ରହ୍ମ ଵିଷ୍ଣୁରେଵ ଜଗଦ୍ଦ୍ଵିଜ
ସେ ପାପ କରୁଥିବା, ପାପୀ ହୃଦୟର ଲୋକ ଏବଂ ଅପ୍ରିୟ ଗତିକୁ ପାଏ। ବିଷ୍ଣୁ ହେଉଛନ୍ତି ପରମ ବ୍ରହ୍ମ, ବିଷ୍ଣୁ ହେଉଛନ୍ତି ସମସ୍ତ ଜଗତ।
ତସ୍ଯାଯଂ ମାଧଵୋ ମାସଃ ପ୍ରିଯଃ ସର୍ଵେଷୁ କର୍ମସୁ । କୀର୍ତ୍ଯତେ ହଯମେଧାଦି ମହାକ୍ରତୁଫଲପ୍ରଦଃ
ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ମାଧବ ମାସ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ପ୍ରିୟ। ଏହାକୁ ହୟମେଧାଦି ବଡ଼ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଦେବା ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଏ।
ତୀର୍ଥସ୍ନାନ ତପୋ ଦାନ ଜପ ଯଜ୍ଞଫଲାଧିକଃ
ପବିତ୍ର ସ୍ନାନ, ତପସ୍ୟା, ଦାନ, ଜପ ଓ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଠାରୁ ଏହାର ଫଳ ବଡ଼।
ସ୍ନାନଂ ଵିଭାତେ ନିଯମେନ ନଦ୍ଯାମନାରତଂ ମେଷଗତେ ରଵୌ ଯେ । କୁର୍ଵଂତି ଯେଽସ୍ମିନ୍ନପି ଵିପ୍ରପୂଜାଂ ମଦ୍ଦଂଡଭାଜୋ ନ ହି ତେ ଭଵଂତି
ଯେମାନେ ପ୍ରଭାତ ବେଳେ ନିୟମିତ ଭାବେ ନଦୀରେ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି, ବିଶେଷକରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ମେଷରାଶିରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଏବଂ ଏହି ସମୟରେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି, ସେମାନେ କେବେ ମୋର ଦଣ୍ଡର ଅଧୀନ ହେବେ ନାହିଁ।
ହତ୍ଵା ହତ୍ଵା କିଂକରୌଘଂ ପୁରୋ ମେ ଲୁପ୍ତ୍ଵା ଲୁପ୍ତ୍ଵା ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତସ୍ଯ ଲେଖ୍ଯମ୍ । ସ୍ନାତ୍ଵା ସ୍ନାତ୍ଵା ମାଧଵେ ମାସି ତୀର୍ଥେ ପୂର୍ଵାନ୍ପୂର୍ଵାନୁଦ୍ଧରଂତୀହ ପାପାତ୍
ମୋର ସେବକମାନେଙ୍କୁ ପୁନିପୁନି ହତ୍ୟା କରି, ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତଙ୍କ ଲେଖା ମିଟାଇ, ମାଧବ ମାସରେ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥରେ ପୁନିପୁନି ସ୍ନାନ କରି, ସେମାନେ ଏଠାରେ ନିଜ ପୂର୍ବଜମାନେଙ୍କୁ ପାପରୁ ଉଦ୍ଧାର କରନ୍ତି।
ଇଦଂ ଭଯଚ୍ଛେଦକରଂ ନ ତସ୍ମାତ୍ପ୍ରକାଶନୀଯଂ ପରମଂ ରହସ୍ଯମ୍ । ନିର୍ଵାସହେତୁର୍ନରକାଲଯସ୍ଯ ମମାଧିକାରକ୍ଷଯକାରଣଂ ତତ୍
ଏହା ଭୟକୁ ଦୂର କରେ, ଏହି କଥା କେହିଠି ଖୋଲିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏହା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଗୁପ୍ତ ରହସ୍ୟ, ନରକରୁ ମୁକ୍ତିର କାରଣ ଓ ମୋର ଶକ୍ତି ହ୍ରାସର ହେତୁ।
ଭାଗୀରଥୀନର୍ମଦା ଚ ଯମୁନା ଚ ସରସ୍ଵତୀ । ଵିଶୋକା ଚ ଵିତସ୍ତା ଚ ଵିଂଧ୍ଯସ୍ଯୋତ୍ତରତଃ ସ୍ଥିତାଃ
ଭାଗୀରଥୀ, ନର୍ମଦା, ଯମୁନା, ସରସ୍ୱତୀ, ବିଶୋକା ଓ ବିତସ୍ତା—ଏହି ସମସ୍ତ ନଦୀ ବିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତର ଉତ୍ତରେ ଅବସ୍ଥିତ।
ଗୋଦାଵରୀ ଭୀମରଥୀ ତୁଂଗଭଦ୍ରା ଚ ଦେଵିକା । ତାପୀ ପଯୋଷ୍ଣୀ ଵିଂଧ୍ଯସ୍ଯ ଦକ୍ଷିଣାସ୍ତୁ ପ୍ରକୀର୍ତିତାଃ
ଗୋଦାବରୀ, ଭୀମରଥୀ, ତୁଙ୍ଗଭଦ୍ରା, ଦେବିକା, ତାପୀ ଓ ପୟୋଷ୍ଣୀ—ଏହି ସମସ୍ତ ନଦୀ ବିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତର ଦକ୍ଷିଣରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ।