ତୃଷ୍ଣା କ୍ଷୁଧା ସମାକ୍ରାଂତୋ ବହୁଦୁଃଖୈଃ ପ୍ରପୀଡିତଃ । ପଚ୍ଯତେ ନରକେ ଘୋରେ ଚିରକାଲଂ ନ ସଂଶଯଃ
ତିବ୍ର ତୃଷ୍ଣା ଓ ଭୋକରେ ପୀଡିତ, ବହୁ ଦୁଃଖରେ ଅତିକ୍ରାନ୍ତ, ସେ ଭୟଙ୍କର ନରକରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗ କରେ, ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ତସ୍ମାଦ୍ଦାନଂ ପ୍ରଦାତଵ୍ଯଂ ସ୍ଵଯମେଵ ନ ସଂଶଯଃ । କସ୍ଯ ପୁତ୍ରାଶ୍ଚ ପୌତ୍ରାଶ୍ଚ କସ୍ଯ ଭାର୍ଯା ଧନଂ ଚ ଵା
ସେଇଥିପାଇଁ, ନିଜେ ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ, ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। କାହାର ପୁଅ, କାହାର ନାତି, କାହାର ଜଣେ ଜୀବନସାଥୀ, କାହାର ଧନ?
ସଂସାରେ ନାସ୍ତିକଃ କସ୍ଯ ସ୍ଵଯଂ ତସ୍ମାତ୍ପ୍ରଦୀଯତେ । ପାନମନ୍ନଂ ଚ ତାଂବୂଲମୁଦକଂ କାଂଚନଂ ତଥା
ଏହି ସଂସାରରେ କାହାର କିଛି ନିଜର ଅଟୁଟ ନୁହେଁ। ତେଣୁ, ପାନୀୟ, ଖାଦ୍ୟ, ପାନ, ପାଣି ଓ ସୁନା ଇତ୍ୟାଦି ଦେବା ଉଚିତ।
ଵସନଂ ଗାଂ ଚ ଭୂମିଂ ଚ ଚ୍ଛତ୍ରପାତ୍ରାଣ୍ଯନେକଧା । ଫଲାନି ଭୂମିଦାନାନି ଵିଵିଧାନି ସ୍ଵଶକ୍ତିତଃ
ବସ୍ତ୍ର, ଗାଈ, ଜମି, ଛତା, ବିଭିନ୍ନ ପାତ୍ର, ଫଳ, ଜମି ଦାନ ଓ ନିଜ ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ।
ଦାତଵ୍ଯାନି ମହୀଦେଵ ନାତ୍ର କାର୍ଯା ଵିଚାରଣା । ତୀର୍ଥାନାଂ ଲକ୍ଷଣଂ ଵିପ୍ର ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତଵାଗ୍ରତଃ
ଏହି ସବୁ ଦେବା ଦରକାର, ରାଜା, ଏଠାରେ କୌଣସି ଚିନ୍ତା କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ। ଏବେ ମୁଁ ତୁମ ପାଖରେ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନର ଲକ୍ଷଣ କହିବି।
ସୁତୀର୍ଥାନି ଇଯଂ ଗଂଗା ଭାତି ପୁଣ୍ଯା ସରସ୍ଵତୀ । ରେଵା ଚ ଯମୁନା ତାପୀ ନଦୀ ଚର୍ମଣ୍ଵତୀ ତଥା
ଏହି ଗଙ୍ଗା ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଭାବେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ; ସରସ୍ୱତୀ ମଧ୍ୟ ପୁଣ୍ୟମୟ। ରେବା, ଯମୁନା, ତାପୀ ଓ ଚର୍ମଣ୍ୱତୀ ନଦୀ ମଧ୍ୟ।
ସରଯୂ ଚ ଵରା ଵେଣୀ ପୂର୍ଣା ପାପପ୍ରଣାଶିନୀ । କାଵେରୀ କପିଲା ଚାନ୍ଯା ଵିଶଲ୍ଯା ଵିଶ୍ଵତାରିଣୀ
ସରୟୂ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବେଣୀ, ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ପାପ ନାଶକ ନଦୀ; କାବେରୀ, କପିଳା, ଅନ୍ୟାନ୍ୟ, ବିଶଲ୍ୟା ଓ ବିଶ୍ୱତାରିଣୀ।
ଗୋଦାଵରୀ ସମାଖ୍ଯାତା ତୁଂଗଭଦ୍ରା ଚ ଗଂଡକୀ । ପାପାନାଂ ଭୀତିଦା ନିତ୍ଯଂ ନଦୀ ଭୀମରଥୀ ସ୍ମୃତା
ଗୋଦାବରୀ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ତୁଙ୍ଗଭଦ୍ରା ଓ ଗଣ୍ଡକୀ ମଧ୍ୟ; ଭୀମରଥୀ ନଦୀ ସଦା ପାପୀମାନେ ଭୟ ପାଉଥିବା ଭାବେ ମନେ ରହିଛି।
ଦେଵିକା କୃଷ୍ଣଗଂଗା ଚ ଅନ୍ଯା ଯାଃ ସରିତାଂଵରାଃ । ଏତାସ୍ତୁ ପୁଣ୍ଯକାଲେଷୁ ସଂତି ତୀର୍ଥାନ୍ଯନେକଶଃ
ଦେବିକା, କୃଷ୍ଣଗଙ୍ଗା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଦୀମାନେ; ପୁଣ୍ୟ ସମୟରେ ଏହି ସବୁ ବହୁତ ତୀର୍ଥ ହେବାକୁ ଦେଖାଯାଏ।
ଗ୍ରାମେ ଵା ଯଦି ଵାରଣ୍ଯେ ନଦ୍ଯଃ ସର୍ଵତ୍ର ପାଵନାଃ । ତତ୍ର ତତ୍ରୈଵ କର୍ତ୍ତଵ୍ଯାଃ ସ୍ନାନଦାନାଦିକାଃ କ୍ରିଯାଃ
ଗ୍ରାମରେ କିମ୍ବା ଜଙ୍ଗଲରେ, ସମସ୍ତ ନଦୀ ପବିତ୍ର; ସେଠାଠାରେ ସ୍ନାନ, ଦାନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ।
ଯଦା ନ ଜ୍ଞାଯତେ ନାମ ତସ୍ଯ ତୀର୍ଥସ୍ଯ ଭୋ ଦ୍ଵିଜ । ତତ୍ରେତ୍ଯୁଚ୍ଚାରଣଂ କାର୍ଯଂ ଵିଷ୍ଣୁତୀର୍ଥମିଦଂ ମହତ୍
ଯେତେବେଳେ ସେଇ ତୀର୍ଥର ନାମ ଜଣା ନଥାଏ, ହେ ଦ୍ୱିଜ, ସେଠାରେ କହିବା ଉଚିତ—'ଏହା ମହା ବିଷ୍ଣୁ ତୀର୍ଥ'।
ତୀର୍ଥସ୍ଯ ଦେଵତା ଵିଷ୍ଣୁଃସ ର୍ଵତ୍ରାପି ନ ସଂଶଯଃ । ନାରାଯଣେତି ଯନ୍ନାମ ସ୍ମରେତ୍ତୀର୍ଥେଷୁ ସାଧକଃ
ତୀର୍ଥର ଦେବତା ସବୁଠାରେ ବିଷ୍ଣୁ, ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ତୀର୍ଥରେ ସାଧକ 'ନାରାୟଣ' ନାମ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ତସ୍ଯ ତୀର୍ଥଫଲଂ ସମ୍ଯଗ୍ଵିଷ୍ଣୁନାମ୍ନୈଵ ଜାଯତେ । ଅଜ୍ଞାତାନାଂ ଚ ତୀର୍ଥାନାଂ ଦେଵତାନାଂ ନ ସଂଶଯଃ
ତୀର୍ଥର ଫଳ ସଠିକ୍ ଭାବେ ବିଷ୍ଣୁ ନାମ ଦ୍ୱାରା ମିଳେ; ଅଜଣା ତୀର୍ଥ ଓ ଦେବତା ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଵିଷ୍ଣୁନାମ୍ନୈଵ ନାମାନି ମାନଵଃ ପରିକୀର୍ତଯେତ୍ । ସର୍ଵାସ୍ତୁ ସିଦ୍ଧଯଃ ପୁଣ୍ଯାସ୍ତୀର୍ଥଭୂତାସ୍ତୁ ସାଗରଃ
ମଣିଷ୍ୟ ବିଷ୍ଣୁ ନାମ ସହିତ ନାମଗୁଡିକୁ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ; ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି, ପୁଣ୍ୟ ଓ ସାଗର ମଧ୍ୟ ତୀର୍ଥ ଭାବେ ପରିଗଣିତ।
ସରାଂସି ମାନସାଦୀନି ନିର୍ଝରାଃ ପଲ୍ଵଲାଦଯଃ । ସ୍ଵଲ୍ପା ନଦ୍ଯୋଽପି ସର୍ଵାସ୍ତାସ୍ତୀର୍ଥାନି ହରିନାମତଃ
ମାନସ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ହ୍ରଦ, ଝରଣା, ଝିଲିକି, ଛୋଟ ନଦୀମାନେ—ଏହି ସବୁ ହରି ନାମ ଦ୍ୱାରା ତୀର୍ଥ ହୋଇଯାନ୍ତି।
ପର୍ଵତାସ୍ତୀର୍ଥରୂପାଶ୍ଚ ଯଜ୍ଞୋ ଯଜ୍ଞମହୀ ତଥା । ବ୍ରାହ୍ମଣା ଯତ୍ର ଵିଦ୍ଵାଂସଃ କୌତୁକେନାପ୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ
ପର୍ବତମାନେ ମଧ୍ୟ ତୀର୍ଥ ରୂପେ, ଯଜ୍ଞ ଓ ଯଜ୍ଞଭୂମି ମଧ୍ୟ; ଯେଉଁଠାରେ ପଣ୍ଡିତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କୌତୁହଳରେ ବସିଛନ୍ତି, ସେଠି ମଧ୍ୟ।
ତଦେଵ ତୀର୍ଥଂ ସୁମହତ୍ସର୍ଵପାପହରଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ଶ୍ରାଦ୍ଧଂ ଚ ଶ୍ରାଦ୍ଧଭୂମିଶ୍ଚ ଦେଵଶାଲା ଚ ହୋମଭୂଃ
ସେଇ ସ୍ଥାନଟିକୁ ବଡ଼ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ବୋଲି ମନାଯାଏ, ଯାହା ସମସ୍ତ ପାପକୁ ଦୂର କରେ। ସେଠାରେ ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଭୂମି, ଦେବତାଙ୍କ ମନ୍ଦିର ଏବଂ ହୋମ କରିବା ସ୍ଥାନ ମଧ୍ୟ ଅଛି।
ଯତ୍ର ଵେଦଧ୍ଵନିଃ ସମ୍ଯଗ୍ଯତ୍ର ଵିଷ୍ଣୁକଥାଃ ଶୁଭାଃ । ସ୍ଵଗୃହଂ ପୁଣ୍ଯସଂଯୁକ୍ତଂ ଗୋସ୍ଥାନମପି ପାଵନମ୍
ଯେଉଁଠି ବେଦର ଶବ୍ଦ ଠିକ୍ ଭାବରେ ଶୁଣାଯାଏ, ଯେଉଁଠି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ମଙ୍ଗଳମୟ କଥା ହୁଏ, ନିଜ ଘର ପୁଣ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥାଏ, ଏବଂ ଗୋଉଁଠା ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର ହୁଏ।
ଯତ୍ରାଶ୍ଵତ୍ଥ ତରୁ ଵନେ ଯତ୍ରାଗାରୋପି ପାଵନଃ । ଏଵମାଦୀନି ତୀର୍ଥାନି ପିତା ମାତା ତଥୈଵ ଚ
ଯେଉଁଠି ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ଗଛର ଝାଡ଼ି ଅଛି, ଯେଉଁଠି ଗୋଉଁଠା ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର, ସେମାନେ ତୀର୍ଥ ସ୍ଥାନ ଭାବେ ଗଣାଯାନ୍ତି। ପିତା ଓ ମାଆ ମଧ୍ୟ ଏପରି ତୀର୍ଥ ସମାନ।
ପଚ୍ଯତେ ଯତ୍ର ଧର୍ମାର୍ଥଂ ସ୍ଵଯଂ ତତ୍ର ଗୁରୁଃ ସ୍ଥିତଃ । ସାଧ୍ଵୀ ଯତ୍ରାସ୍ତି ଵୈ ଭାର୍ଯା ତତ୍ର ତୀର୍ଥଂ ନ ସଂଶଯଃ
ଯେଉଁଠି ଧର୍ମ ପାଇଁ ନିଜେ ଉଦ୍ୟମ କରାଯାଏ, ଯେଉଁଠି ଗୁରୁ ଉପସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି, ଯେଉଁଠି ସତୀ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଅଛନ୍ତି—ସେଠି ନିଶ୍ଚିତ ତୀର୍ଥ ଅଛି।
ଯତ୍ର ଧର୍ମରତିର୍ନିତ୍ଯଂ ଵିଦ୍ଵାନ୍ପୁତ୍ରଃ ପ୍ରଵର୍ତତେ । ତତ୍ର ତସ୍ଯ ହି ତତ୍ତୀର୍ଥଂ ତାରଣାଯ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍
ଯେଉଁଠି ଜ୍ଞାନୀ ପୁଅ ସଦା ଧର୍ମରେ ଲଗି ରହେ, ସେଠି ତାଙ୍କ ପାଇଁ ମୁକ୍ତି ଦେବା ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ରହିଛି।
ଇତ୍ଯେଵମାଦି ତୀର୍ଥାନି ରାଜଵେଶ୍ମ ତଥୈଵ ଚ । ଏଵମାଦିଷୁ ତୀର୍ଥେଷୁ ପର୍ଵଯୋଗାଦ୍ଵିଶେଷତଃ
ଏପରି ଅନେକ ତୀର୍ଥ ସ୍ଥାନ ଓ ରାଜାଙ୍କ ରାଜଭବନ ମଧ୍ୟ ତୀର୍ଥ ଭାବେ ଗଣାଯାଏ। ଏପରି ତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକରେ, ବିଶେଷ କରି ପର୍ବ ଦିନରେ,
ଅନାରାଧ୍ଯ ହୃଷୀକେଶଂ ସର୍ଵଦଂ ସର୍ଵଦେହିନାମ୍ । କୋପି କ୍ଵାପି କିମପ୍ଯତ୍ର ନ ଲଭେତେତି ନିଶ୍ଚିତମ୍
ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ସବୁକିଛି ଦେଇଥିବା ହୃଷୀକେଶଙ୍କୁ ପୂଜା କରିନଥିଲେ, କେହି କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ କିଛି ପାଇପାରିବେ ନାହିଁ—ଏହା ନିଶ୍ଚିତ।
ଅପତ୍ଯଂ ଦ୍ରଵିଣଂ ଦାରାସ୍ତାରହର୍ମ୍ଯଂ ହଯା ଗଜାଃ । ସୁଖାନି ସ୍ଵର୍ଗମୋକ୍ଷୌ ଚ ନ ଦୂରେ ହରିଭକ୍ତିତଃ
ସନ୍ତାନ, ଧନ, ଜନାନୀ, ରତ୍ନମୟ ଘର, ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ, ସମସ୍ତ ସୁଖ, ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷ—ଏସବୁ ହରିଭକ୍ତିରୁ ଦୂର ନୁହେଁ।
ନାରାଯଣଃ ପରୋ ଦେଵଃ ସତ୍ଯରୂପୋ ଜନାର୍ଦନଃ । ତ୍ରିଧାତ୍ମାନଂସଭଗଵାନ୍ସସର୍ଜପରମେଶ୍ଵରଃ
ନାରାୟଣ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦେବତା, ସତ୍ୟର ରୂପ, ଜନାର୍ଦ୍ଦନ। ସେଇ ପରମେଶ୍ୱର ତିନି ରୂପରେ ନିଜକୁ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ।
ରଜସ୍ତମୋଭ୍ଯାଂଯୁକ୍ତୋଽଭୂଦ୍ରଜଃସତ୍ଵାଧିକଂଵିଭୁଃ । ସସର୍ଜନାଭିକମଲେବ୍ରହ୍ମାଣଂକମଲାସନମ୍
ରଜ ଓ ତମ ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ, ରଜ ଓ ସତ୍ତ୍ୱ ଅଧିକ ଥିବା ସେ ମହାଶକ୍ତି ନିଜ ନାଭିର କମଳରୁ କମଳାସନ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।
ରଜସା ତମସା ଜୁଷ୍ଟଂ ସ ରୁଦ୍ରମସୃଜଦ୍ଵିଭୁଃ । ସତ୍ଵଂ ରଜସ୍ତମଶ୍ଚୈଵ ତ୍ରିତଯଂ ଚୈତଦୁଚ୍ଯତେ
ରଜ ଓ ତମ ଦ୍ୱାରା ସେ ମହାଶକ୍ତି ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜ ଓ ତମ—ଏହି ତିନିଟି ଗୁଣ ଏଭଳି କୁହାଯାଏ।
ସତ୍ଵେନ ମୁଚ୍ଯତେ ଜଂତୁଃ ସତ୍ଵଂ ନାରାଯଣାତ୍ମକମ୍ । ରଜସା ସତ୍ଵଯୁକ୍ତେନ ଭଵେଚ୍ଛ୍ରୀମାନ୍ଯଶୋଧିକଃ
ସତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାଣୀ ମୁକ୍ତି ପାଏ; ସତ୍ତ୍ୱ ହେଉଛି ନାରାୟଣଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ। ରଜ ଓ ସତ୍ତ୍ୱ ମିଶିଲେ ଲୋକ ଧନୀ ଓ ମହିମାଶାଳୀ ହୁଏ।
ଯଦ୍ଵେଦଵାକ୍ଯଂ ଧର୍ମସ୍ଯ ସମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯୋପସେଵତେ । ତଦ୍ରୁଦ୍ରମିତି ଵିଖ୍ଯାତଂ ଵିଶିଷ୍ଟଂ ଗଦିତଂ ନୃଣାମ୍
ବେଦର କଥା ଅନୁଯାୟୀ ଯାହା ଧର୍ମ ପାଇଁ କରାଯାଏ, ତାହାକୁ ରୁଦ୍ର ବୋଲି ଲୋକେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇ କହନ୍ତି।
ତେନ ରାଜା ଭଵେଲ୍ଲୋକେ ରଜସା ତମସା ପୁନଃ । ଯଦ୍ଧୀନଂ ରଜସା ଧର୍ମଂ କେଵଲଂ ତାମସଂ ଚ ଯତ୍
ଏହା ଦ୍ୱାରା ରାଜା ଏହି ଜଗତରେ ରଜ ଓ ତମ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥିତି ପାଏ। ଯେଉଁ ଧର୍ମରେ ରଜ ଅଭାବ ଅଛି, କିମ୍ବା ଶୁଦ୍ଧ ତମ ଅଛି,