ଆଭ୍ଯୁଦଯଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯଚ୍ଚ ଯଜ୍ଞାଦିଷୁ ସ୍ମୃତମ୍ । ଜାତକର୍ମାଦିକାର୍ଯେଷୁ ମୌଞ୍ଜ୍ଯାଦ୍ଯୁଦ୍ଵାହକର୍ମସୁ
ମୁଁ ଏବେ ଉନ୍ନତି ବିଷୟରେ କହିବି, ଯାହା ଯଜ୍ଞ ଓ ଏହା ସଦୃଶ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ, ଜନ୍ମ କର୍ମ, ଉପନୟନ, ବିବାହ ଆଦି ଉତ୍ସବରେ।
ପ୍ରାସାଦଧ୍ଵଜଦେଵାନାଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠାସୁ ପ୍ରଯତ୍ନତଃ । ଇତ୍ଯାଦିକଂ ମହୀଦେଵ ଦାନମଭ୍ଯୁଦଯାତ୍ମକମ୍
ମନ୍ଦିର, ଧ୍ୱଜ, ଦେବତାଙ୍କ ପ୍ରତିଷ୍ଠାରେ ଉତ୍ସାହରେ—ଏପରି କାର୍ଯ୍ୟ, ମହୀପତି, ଉନ୍ନତିକର ଦାନ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ।
ପ୍ରଜାଵୃଦ୍ଧିକରଂ ଭୋଗଯଶଃସ୍ଵର୍ଗସୁଖପ୍ରଦମ୍ । ଅଂତ୍ଯଂ ଚୈଵ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଶୃଣୁ ଦାନଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ
ଏହି ଦାନ ଜନସଂଖ୍ୟା ବୃଦ୍ଧି, ଭୋଗ, ମର୍ଯ୍ୟାଦା, ସ୍ୱର୍ଗସୁଖ ଦେଇଥାଏ; ଏବେ ମୁଁ ଶେଷ ଦାନ ବିଷୟରେ କହିବି—ଶୁଣ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ।
କାମସ୍ଯ ସଂକ୍ଷଯଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଜରଯା ପରିପୀଡିତଃ । ଦଦ୍ଯାଦ୍ଦାନାନି ଯତ୍ନେନ କୁର୍ଯାଦାଶାଂ ନ କସ୍ଯଚିତ୍
ଇଚ୍ଛା କ୍ଷୟ ହେବାକୁ ଜାଣି, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ଦୁଃଖିତ ହେଇ, ଲୋକେ ଉତ୍ସାହରେ ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ, କାହାପାଇଁ ଆଶା ରଖିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ମୃତେ ଚ ମଯି ମେ ପୁତ୍ରା ଜାଯାବାଂଧଵସୋଦରାଃ । କଥମେତେ ଭଵିଷ୍ଯଂତି ମାଂ ଵିନା ସୁହୃଦୋ ମମ
ମୁଁ ମୃତ ହେଲେ, ମୋ ପୁଅ, ଜଣେ, ବାନ୍ଧବ, ଭାଇମାନେ—ଏମାନେ କିପରି ମୋ ବିନା ରହିବେ?
ଅହଂ ଵିତ୍ତଵିହୀନୋ ଵା କଥଂ ଜୀଵନ୍ପୁନସ୍ତଥା । ଭଵିଷ୍ଯାମୀତି ଵିଜ୍ଞାଯ ନ ଦଦାତି ହି କିଂଚନ
କିମ୍ବା ମୁଁ ଧନହୀନ ହେଲେ, କିପରି ପୁଣି ଜୀବନ୍ତ ରହିବି? ଏପରି ଭାବି, ସେ କିଛି ଦେଉନାହିଁ।
ଆଶାପାଶଶତୈର୍ବଦ୍ଧୋ ଭାଗ୍ଯାଦେଵ କୁମାଯଯା । ମୃତ୍ଯୁଂ ପ୍ରଯାତି ମୂଢାତ୍ମା ରୁଦଂତି ଚ ତତଃ ସୁତାଃ
ଶତଶତ ଆଶାର ଦୃଢ଼ ବନ୍ଧନରେ, ଅଭାଗ୍ୟ ଓ ଅଜ୍ଞାନରେ ବନ୍ଧା, ମୂଢ଼ ଆତ୍ମା ମୃତ୍ୟୁକୁ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ, ତାପରେ ପୁଅମାନେ କାନ୍ଦନ୍ତି।
ଦୁଃଖେନ ପୀଡିତାଃ କିଚିଂନ୍ମୋହେନାକୁଲଚେତସଃ । ସ୍ଵଲ୍ପମଲ୍ପଂ ଚ ଵା ଦାନଂ କଥଂଚିତ୍କଲ୍ପଯଂତି ତେ
ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ ଏବଂ ମନ ଭ୍ରମରେ ବିପର୍ଯ୍ୟସ୍ତ ହୋଇ, ସେମାନେ କିଛି ଭାବେ ଅତି ଅଳ୍ପ ଦାନ ଦେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି।
ନ ତତ୍ରାସ୍ମିନ୍ଗତେ କାଲେ ମହାଦୁଃଖଗତେ ସତି । ଵିସ୍ମରଂତି ତଦା ଦାନଂ ଲୋଭାଦ୍ଵା ନ ଦଦତ୍ଯପି
ସେଇ ସମୟ ଆସିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ବଡ଼ ଦୁଃଖ ରହିଥାଏ, ଲୋକେ ଦାନକୁ ମନେ ପକାନ୍ତି ନାହିଁ; ଲୋଭରେ ପଡ଼ି, ସେମାନେ କିଛି ଦେଇ ନଥାନ୍ତି।
ମୃତୋଽଯଂ ଚ ପିତା ଜ୍ଞାତ୍ଵା ସ୍ନେହପାଶୋ ନିଵର୍ତ୍ତତେ । ଯୋଽସୌ ମୃତୋ ମହୀଦେଵ ମମ ପାଶୈର୍ନିଯଂତ୍ରିତଃ
ଏହି ଲୋକରେ ବୁଝିବାକୁ ମିଳେ ଯେ, ପିତା ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛନ୍ତି, ତେବେ ସେଇ ସ୍ନେହର ବନ୍ଧନ ଛିଣ୍ଡିଯାଏ; ମୋର ପିତା ଯିଏ ରାଜା ଥିଲେ, ସେ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଏହି ବନ୍ଧନରେ ବନ୍ଧା ରହିଛନ୍ତି।
ତୃଷ୍ଣା କ୍ଷୁଧା ସମାକ୍ରାଂତୋ ବହୁଦୁଃଖୈଃ ପ୍ରପୀଡିତଃ । ପଚ୍ଯତେ ନରକେ ଘୋରେ ଚିରକାଲଂ ନ ସଂଶଯଃ
ତିବ୍ର ତୃଷ୍ଣା ଓ ଭୋକରେ ପୀଡିତ, ବହୁ ଦୁଃଖରେ ଅତିକ୍ରାନ୍ତ, ସେ ଭୟଙ୍କର ନରକରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗ କରେ, ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ତସ୍ମାଦ୍ଦାନଂ ପ୍ରଦାତଵ୍ଯଂ ସ୍ଵଯମେଵ ନ ସଂଶଯଃ । କସ୍ଯ ପୁତ୍ରାଶ୍ଚ ପୌତ୍ରାଶ୍ଚ କସ୍ଯ ଭାର୍ଯା ଧନଂ ଚ ଵା
ସେଇଥିପାଇଁ, ନିଜେ ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ, ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। କାହାର ପୁଅ, କାହାର ନାତି, କାହାର ଜଣେ ଜୀବନସାଥୀ, କାହାର ଧନ?
ସଂସାରେ ନାସ୍ତିକଃ କସ୍ଯ ସ୍ଵଯଂ ତସ୍ମାତ୍ପ୍ରଦୀଯତେ । ପାନମନ୍ନଂ ଚ ତାଂବୂଲମୁଦକଂ କାଂଚନଂ ତଥା
ଏହି ସଂସାରରେ କାହାର କିଛି ନିଜର ଅଟୁଟ ନୁହେଁ। ତେଣୁ, ପାନୀୟ, ଖାଦ୍ୟ, ପାନ, ପାଣି ଓ ସୁନା ଇତ୍ୟାଦି ଦେବା ଉଚିତ।
ଵସନଂ ଗାଂ ଚ ଭୂମିଂ ଚ ଚ୍ଛତ୍ରପାତ୍ରାଣ୍ଯନେକଧା । ଫଲାନି ଭୂମିଦାନାନି ଵିଵିଧାନି ସ୍ଵଶକ୍ତିତଃ
ବସ୍ତ୍ର, ଗାଈ, ଜମି, ଛତା, ବିଭିନ୍ନ ପାତ୍ର, ଫଳ, ଜମି ଦାନ ଓ ନିଜ ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ।
ଦାତଵ୍ଯାନି ମହୀଦେଵ ନାତ୍ର କାର୍ଯା ଵିଚାରଣା । ତୀର୍ଥାନାଂ ଲକ୍ଷଣଂ ଵିପ୍ର ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତଵାଗ୍ରତଃ
ଏହି ସବୁ ଦେବା ଦରକାର, ରାଜା, ଏଠାରେ କୌଣସି ଚିନ୍ତା କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ। ଏବେ ମୁଁ ତୁମ ପାଖରେ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନର ଲକ୍ଷଣ କହିବି।
ସୁତୀର୍ଥାନି ଇଯଂ ଗଂଗା ଭାତି ପୁଣ୍ଯା ସରସ୍ଵତୀ । ରେଵା ଚ ଯମୁନା ତାପୀ ନଦୀ ଚର୍ମଣ୍ଵତୀ ତଥା
ଏହି ଗଙ୍ଗା ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଭାବେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ; ସରସ୍ୱତୀ ମଧ୍ୟ ପୁଣ୍ୟମୟ। ରେବା, ଯମୁନା, ତାପୀ ଓ ଚର୍ମଣ୍ୱତୀ ନଦୀ ମଧ୍ୟ।
ସରଯୂ ଚ ଵରା ଵେଣୀ ପୂର୍ଣା ପାପପ୍ରଣାଶିନୀ । କାଵେରୀ କପିଲା ଚାନ୍ଯା ଵିଶଲ୍ଯା ଵିଶ୍ଵତାରିଣୀ
ସରୟୂ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବେଣୀ, ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ପାପ ନାଶକ ନଦୀ; କାବେରୀ, କପିଳା, ଅନ୍ୟାନ୍ୟ, ବିଶଲ୍ୟା ଓ ବିଶ୍ୱତାରିଣୀ।
ଗୋଦାଵରୀ ସମାଖ୍ଯାତା ତୁଂଗଭଦ୍ରା ଚ ଗଂଡକୀ । ପାପାନାଂ ଭୀତିଦା ନିତ୍ଯଂ ନଦୀ ଭୀମରଥୀ ସ୍ମୃତା
ଗୋଦାବରୀ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ତୁଙ୍ଗଭଦ୍ରା ଓ ଗଣ୍ଡକୀ ମଧ୍ୟ; ଭୀମରଥୀ ନଦୀ ସଦା ପାପୀମାନେ ଭୟ ପାଉଥିବା ଭାବେ ମନେ ରହିଛି।
ଦେଵିକା କୃଷ୍ଣଗଂଗା ଚ ଅନ୍ଯା ଯାଃ ସରିତାଂଵରାଃ । ଏତାସ୍ତୁ ପୁଣ୍ଯକାଲେଷୁ ସଂତି ତୀର୍ଥାନ୍ଯନେକଶଃ
ଦେବିକା, କୃଷ୍ଣଗଙ୍ଗା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଦୀମାନେ; ପୁଣ୍ୟ ସମୟରେ ଏହି ସବୁ ବହୁତ ତୀର୍ଥ ହେବାକୁ ଦେଖାଯାଏ।
ଗ୍ରାମେ ଵା ଯଦି ଵାରଣ୍ଯେ ନଦ୍ଯଃ ସର୍ଵତ୍ର ପାଵନାଃ । ତତ୍ର ତତ୍ରୈଵ କର୍ତ୍ତଵ୍ଯାଃ ସ୍ନାନଦାନାଦିକାଃ କ୍ରିଯାଃ
ଗ୍ରାମରେ କିମ୍ବା ଜଙ୍ଗଲରେ, ସମସ୍ତ ନଦୀ ପବିତ୍ର; ସେଠାଠାରେ ସ୍ନାନ, ଦାନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ।
ଯଦା ନ ଜ୍ଞାଯତେ ନାମ ତସ୍ଯ ତୀର୍ଥସ୍ଯ ଭୋ ଦ୍ଵିଜ । ତତ୍ରେତ୍ଯୁଚ୍ଚାରଣଂ କାର୍ଯଂ ଵିଷ୍ଣୁତୀର୍ଥମିଦଂ ମହତ୍
ଯେତେବେଳେ ସେଇ ତୀର୍ଥର ନାମ ଜଣା ନଥାଏ, ହେ ଦ୍ୱିଜ, ସେଠାରେ କହିବା ଉଚିତ—'ଏହା ମହା ବିଷ୍ଣୁ ତୀର୍ଥ'।
ତୀର୍ଥସ୍ଯ ଦେଵତା ଵିଷ୍ଣୁଃସ ର୍ଵତ୍ରାପି ନ ସଂଶଯଃ । ନାରାଯଣେତି ଯନ୍ନାମ ସ୍ମରେତ୍ତୀର୍ଥେଷୁ ସାଧକଃ
ତୀର୍ଥର ଦେବତା ସବୁଠାରେ ବିଷ୍ଣୁ, ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ତୀର୍ଥରେ ସାଧକ 'ନାରାୟଣ' ନାମ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ତସ୍ଯ ତୀର୍ଥଫଲଂ ସମ୍ଯଗ୍ଵିଷ୍ଣୁନାମ୍ନୈଵ ଜାଯତେ । ଅଜ୍ଞାତାନାଂ ଚ ତୀର୍ଥାନାଂ ଦେଵତାନାଂ ନ ସଂଶଯଃ
ତୀର୍ଥର ଫଳ ସଠିକ୍ ଭାବେ ବିଷ୍ଣୁ ନାମ ଦ୍ୱାରା ମିଳେ; ଅଜଣା ତୀର୍ଥ ଓ ଦେବତା ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଵିଷ୍ଣୁନାମ୍ନୈଵ ନାମାନି ମାନଵଃ ପରିକୀର୍ତଯେତ୍ । ସର୍ଵାସ୍ତୁ ସିଦ୍ଧଯଃ ପୁଣ୍ଯାସ୍ତୀର୍ଥଭୂତାସ୍ତୁ ସାଗରଃ
ମଣିଷ୍ୟ ବିଷ୍ଣୁ ନାମ ସହିତ ନାମଗୁଡିକୁ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ; ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି, ପୁଣ୍ୟ ଓ ସାଗର ମଧ୍ୟ ତୀର୍ଥ ଭାବେ ପରିଗଣିତ।
ସରାଂସି ମାନସାଦୀନି ନିର୍ଝରାଃ ପଲ୍ଵଲାଦଯଃ । ସ୍ଵଲ୍ପା ନଦ୍ଯୋଽପି ସର୍ଵାସ୍ତାସ୍ତୀର୍ଥାନି ହରିନାମତଃ
ମାନସ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ହ୍ରଦ, ଝରଣା, ଝିଲିକି, ଛୋଟ ନଦୀମାନେ—ଏହି ସବୁ ହରି ନାମ ଦ୍ୱାରା ତୀର୍ଥ ହୋଇଯାନ୍ତି।
ପର୍ଵତାସ୍ତୀର୍ଥରୂପାଶ୍ଚ ଯଜ୍ଞୋ ଯଜ୍ଞମହୀ ତଥା । ବ୍ରାହ୍ମଣା ଯତ୍ର ଵିଦ୍ଵାଂସଃ କୌତୁକେନାପ୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ
ପର୍ବତମାନେ ମଧ୍ୟ ତୀର୍ଥ ରୂପେ, ଯଜ୍ଞ ଓ ଯଜ୍ଞଭୂମି ମଧ୍ୟ; ଯେଉଁଠାରେ ପଣ୍ଡିତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କୌତୁହଳରେ ବସିଛନ୍ତି, ସେଠି ମଧ୍ୟ।
ତଦେଵ ତୀର୍ଥଂ ସୁମହତ୍ସର୍ଵପାପହରଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ଶ୍ରାଦ୍ଧଂ ଚ ଶ୍ରାଦ୍ଧଭୂମିଶ୍ଚ ଦେଵଶାଲା ଚ ହୋମଭୂଃ
ସେଇ ସ୍ଥାନଟିକୁ ବଡ଼ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ବୋଲି ମନାଯାଏ, ଯାହା ସମସ୍ତ ପାପକୁ ଦୂର କରେ। ସେଠାରେ ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଭୂମି, ଦେବତାଙ୍କ ମନ୍ଦିର ଏବଂ ହୋମ କରିବା ସ୍ଥାନ ମଧ୍ୟ ଅଛି।
ଯତ୍ର ଵେଦଧ୍ଵନିଃ ସମ୍ଯଗ୍ଯତ୍ର ଵିଷ୍ଣୁକଥାଃ ଶୁଭାଃ । ସ୍ଵଗୃହଂ ପୁଣ୍ଯସଂଯୁକ୍ତଂ ଗୋସ୍ଥାନମପି ପାଵନମ୍
ଯେଉଁଠି ବେଦର ଶବ୍ଦ ଠିକ୍ ଭାବରେ ଶୁଣାଯାଏ, ଯେଉଁଠି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ମଙ୍ଗଳମୟ କଥା ହୁଏ, ନିଜ ଘର ପୁଣ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥାଏ, ଏବଂ ଗୋଉଁଠା ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର ହୁଏ।
ଯତ୍ରାଶ୍ଵତ୍ଥ ତରୁ ଵନେ ଯତ୍ରାଗାରୋପି ପାଵନଃ । ଏଵମାଦୀନି ତୀର୍ଥାନି ପିତା ମାତା ତଥୈଵ ଚ
ଯେଉଁଠି ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ଗଛର ଝାଡ଼ି ଅଛି, ଯେଉଁଠି ଗୋଉଁଠା ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର, ସେମାନେ ତୀର୍ଥ ସ୍ଥାନ ଭାବେ ଗଣାଯାନ୍ତି। ପିତା ଓ ମାଆ ମଧ୍ୟ ଏପରି ତୀର୍ଥ ସମାନ।
ପଚ୍ଯତେ ଯତ୍ର ଧର୍ମାର୍ଥଂ ସ୍ଵଯଂ ତତ୍ର ଗୁରୁଃ ସ୍ଥିତଃ । ସାଧ୍ଵୀ ଯତ୍ରାସ୍ତି ଵୈ ଭାର୍ଯା ତତ୍ର ତୀର୍ଥଂ ନ ସଂଶଯଃ
ଯେଉଁଠି ଧର୍ମ ପାଇଁ ନିଜେ ଉଦ୍ୟମ କରାଯାଏ, ଯେଉଁଠି ଗୁରୁ ଉପସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି, ଯେଉଁଠି ସତୀ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଅଛନ୍ତି—ସେଠି ନିଶ୍ଚିତ ତୀର୍ଥ ଅଛି।