ଚର୍ମକାରୋ ଯଥା ଚର୍ମକୁଂଡସ୍ଯୋପରି ନିର୍ଘୃଣେ । ଶୋଧଯେଚ୍ଚ କଶାଦ୍ଯୈଶ୍ଚ କୁଦ୍ରଵ୍ଯଂ ସ୍ଫୋଟଯେଦ୍ଯଥା
ଯେପରି ଚରମ କାମ କରୁଥିବା ଜଣେ ଚରମକୁ ଦୟା ନ କରି ଶୁଧ୍ଧ କରେ, ଏବଂ ଖରାପ ଚରମକୁ ଚାବକ ଦେଇ ଫାଟିଯିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପିଟେ,
ତଥାହଂ ପାପକର୍ତାରଂ ଶୋଧଯାମି ନ ସଂଶଯଃ । ଔଷଧୀନାଂ ସୁଯୋଗୈଶ୍ଚ କଷାଯୈଃ କଟୁକୈର୍ଧ୍ରୁଵମ୍
ସେପରି ମୁଁ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ପାପ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଶୁଧ୍ଧ କରେ, ଭଲ ଔଷଧ ଏବଂ ତୀତ କଷାଦି ଦ୍ୱାରା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ।
ଉଷ୍ଣୋଦକୈଶ୍ଚ ସଂତାପୈର୍ଵୈଦ୍ଯରୂପେଣ ନାନ୍ଯଥା । ଅନ୍ଯେ ଭୁଂଜଂତି ତସ୍ଯାଗ୍ରେ ଭୋଗାନନ୍ଯାନ୍ମନୋଗତାନ୍
ତାପ ଦେଇଥିବା ଗରମ ପାଣି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦ୍ୱାରା, ଡାକ୍ତର ଭାବେ ମୁଁ ଏହି କାମ କରେ, ଅନ୍ୟ କେହି ଏହିପରି କରିପାରିବେ ନାହିଁ; ଅନ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କ ଆଗରେ ମନରେ ଚିନ୍ତା କରିଥିବା ଅନେକ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି।
କିଂ କରୋମି ସମର୍ଥଶ୍ଚ ନ ଦତ୍ତଂ ଦାନମୁତ୍ତମମ୍ । ମହତା ରୋଗରୂପେଣ ତମେନଂ ପରିଵାରଯେତ୍
ମୁଁ ସମର୍ଥ ହେଲେ ମଧ୍ୟ କଣ କରିପାରିବି, ଯଦି ସର୍ବୋତ୍ତମ ଦାନ ଦିଆଯାଇନାହିଁ? ବଡ଼ ରୋଗ ରୂପେ ସେ ଚାରିପଟେ ଘେରାଯାଇଯାଏ।
ନିତ୍ଯକାଲସ୍ଯ ଯଦ୍ଦାନମାତ୍ମାନଂ ପାପିଭିର୍ଯଥା । ନ ଦତ୍ତଂ ଚ ମହୀଦେଵ ଶ୍ରଦ୍ଧଯା ନିଜଶକ୍ତିତଃ
ଯେପରି ସମୟରେ ଆବଶ୍ୟକ ଦାନ ପାପୀମାନେ ନିଜ ପାଇଁ ଦିଅନ୍ତିନାହିଁ, ଏବଂ ମହୀପତି, ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ନିଜ ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ଦିଅନ୍ତିନାହିଁ,
ତଥାଯାତାନ୍ପ୍ରଧକ୍ଷ୍ଯେତାନୁପାଯୈର୍ଦାରୁଣୈଃ କିଲ । ନୈମିତ୍ତିକଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଦାନକାଲଂ ତଵାଗ୍ରତଃ
ସେପରି ଆସିଥିବା ଲୋକମାନେ କଠୋର ଉପାୟରେ ଦହାଯାନ୍ତି; ମୁଁ ତୁମ ପାଖରେ ନିମିତ୍ତମାତ୍ର ଦାନର ସମୟ ବିସ୍ତାରରେ କହିବି।
ମହାପର୍ଵଣି ସଂପ୍ରାପ୍ତେ ତୀର୍ଥପ୍ରାପ୍ତୌ ତଥୈଵ ଚ । ପିତୁଃ କ୍ଷଯାହଦିଵସେ ଵୈଶାଖାଦିଷୁ ଯତ୍ନତଃ
ବଡ଼ ପର୍ବ ଆସିଲେ, କିମ୍ବା ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ପ୍ରାପ୍ତିରେ, ବା ବାପାଙ୍କର ପିଣ୍ଡଦାନ ଦିନରେ, ବିଶେଷକରି ବୈଶାଖ ଆଦି ମାସରେ ଉତ୍ସାହରେ,
ମାସେଷୁ ପୁଣ୍ଯକାଲେଷୁ ଦାନଂ ନୈମିତ୍ତିକଂ ସ୍ମୃତମ୍ । କାମ୍ଯକାଲଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯଦ୍ଦାନଂ ଫଲଦାଯକମ୍
ପୁଣ୍ୟ ମାସ ଓ ଶୁଭ ସମୟରେ ଦିଆଯାଉଥିବା ଦାନକୁ ନିମିତ୍ତିକ ଦାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ମୁଁ ଏବେ ଆକାଂକ୍ଷା ସମୟ ବିଷୟରେ କହିବି, ଯେଉଁ ସମୟରେ ଦାନ ଫଳଦାୟକ ହୁଏ।
ଵ୍ରତାଦିକଂ ସମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯ କାମନାଫଲକଲ୍ପିତମ୍ । ଯତ୍କାମଂ କଥିତଂ ସମ୍ଯକ୍ସର୍ଵାଂଗୈରେଵ ସଂଗତମ୍
ବ୍ରତ ଓ ଏହା ସଦୃଶ କାମନା ଫଳ ପାଇଁ ଯେଉଁ ଆଶା ଭଲଭାବେ କହାଯାଇଥାଏ, ସମସ୍ତ ଉପାଦାନ ସହିତ,
ତସ୍ଯ ଦାନପ୍ରଭାଵେଣ ଭାଵନାପରିଭାଵିତଃ । ତାଦୃକ୍ଫଲଂ ସମଶ୍ନାତି ମାନୁଷସ୍ତତ୍ପ୍ରସାଦନାତ୍
ସେ ଦାନର ଶକ୍ତି ଓ ଭାବନାରେ ଭିଜିଥିଲେ, ମଣିଷ ସେଇଁ ପରି ଫଳ ତାହାର କୃପାରେ ପାଏ।
ଆଭ୍ଯୁଦଯଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯଚ୍ଚ ଯଜ୍ଞାଦିଷୁ ସ୍ମୃତମ୍ । ଜାତକର୍ମାଦିକାର୍ଯେଷୁ ମୌଞ୍ଜ୍ଯାଦ୍ଯୁଦ୍ଵାହକର୍ମସୁ
ମୁଁ ଏବେ ଉନ୍ନତି ବିଷୟରେ କହିବି, ଯାହା ଯଜ୍ଞ ଓ ଏହା ସଦୃଶ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ, ଜନ୍ମ କର୍ମ, ଉପନୟନ, ବିବାହ ଆଦି ଉତ୍ସବରେ।
ପ୍ରାସାଦଧ୍ଵଜଦେଵାନାଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠାସୁ ପ୍ରଯତ୍ନତଃ । ଇତ୍ଯାଦିକଂ ମହୀଦେଵ ଦାନମଭ୍ଯୁଦଯାତ୍ମକମ୍
ମନ୍ଦିର, ଧ୍ୱଜ, ଦେବତାଙ୍କ ପ୍ରତିଷ୍ଠାରେ ଉତ୍ସାହରେ—ଏପରି କାର୍ଯ୍ୟ, ମହୀପତି, ଉନ୍ନତିକର ଦାନ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ।
ପ୍ରଜାଵୃଦ୍ଧିକରଂ ଭୋଗଯଶଃସ୍ଵର୍ଗସୁଖପ୍ରଦମ୍ । ଅଂତ୍ଯଂ ଚୈଵ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଶୃଣୁ ଦାନଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ
ଏହି ଦାନ ଜନସଂଖ୍ୟା ବୃଦ୍ଧି, ଭୋଗ, ମର୍ଯ୍ୟାଦା, ସ୍ୱର୍ଗସୁଖ ଦେଇଥାଏ; ଏବେ ମୁଁ ଶେଷ ଦାନ ବିଷୟରେ କହିବି—ଶୁଣ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ।
କାମସ୍ଯ ସଂକ୍ଷଯଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଜରଯା ପରିପୀଡିତଃ । ଦଦ୍ଯାଦ୍ଦାନାନି ଯତ୍ନେନ କୁର୍ଯାଦାଶାଂ ନ କସ୍ଯଚିତ୍
ଇଚ୍ଛା କ୍ଷୟ ହେବାକୁ ଜାଣି, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ଦୁଃଖିତ ହେଇ, ଲୋକେ ଉତ୍ସାହରେ ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ, କାହାପାଇଁ ଆଶା ରଖିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ମୃତେ ଚ ମଯି ମେ ପୁତ୍ରା ଜାଯାବାଂଧଵସୋଦରାଃ । କଥମେତେ ଭଵିଷ୍ଯଂତି ମାଂ ଵିନା ସୁହୃଦୋ ମମ
ମୁଁ ମୃତ ହେଲେ, ମୋ ପୁଅ, ଜଣେ, ବାନ୍ଧବ, ଭାଇମାନେ—ଏମାନେ କିପରି ମୋ ବିନା ରହିବେ?
ଅହଂ ଵିତ୍ତଵିହୀନୋ ଵା କଥଂ ଜୀଵନ୍ପୁନସ୍ତଥା । ଭଵିଷ୍ଯାମୀତି ଵିଜ୍ଞାଯ ନ ଦଦାତି ହି କିଂଚନ
କିମ୍ବା ମୁଁ ଧନହୀନ ହେଲେ, କିପରି ପୁଣି ଜୀବନ୍ତ ରହିବି? ଏପରି ଭାବି, ସେ କିଛି ଦେଉନାହିଁ।
ଆଶାପାଶଶତୈର୍ବଦ୍ଧୋ ଭାଗ୍ଯାଦେଵ କୁମାଯଯା । ମୃତ୍ଯୁଂ ପ୍ରଯାତି ମୂଢାତ୍ମା ରୁଦଂତି ଚ ତତଃ ସୁତାଃ
ଶତଶତ ଆଶାର ଦୃଢ଼ ବନ୍ଧନରେ, ଅଭାଗ୍ୟ ଓ ଅଜ୍ଞାନରେ ବନ୍ଧା, ମୂଢ଼ ଆତ୍ମା ମୃତ୍ୟୁକୁ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ, ତାପରେ ପୁଅମାନେ କାନ୍ଦନ୍ତି।
ଦୁଃଖେନ ପୀଡିତାଃ କିଚିଂନ୍ମୋହେନାକୁଲଚେତସଃ । ସ୍ଵଲ୍ପମଲ୍ପଂ ଚ ଵା ଦାନଂ କଥଂଚିତ୍କଲ୍ପଯଂତି ତେ
ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ ଏବଂ ମନ ଭ୍ରମରେ ବିପର୍ଯ୍ୟସ୍ତ ହୋଇ, ସେମାନେ କିଛି ଭାବେ ଅତି ଅଳ୍ପ ଦାନ ଦେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି।
ନ ତତ୍ରାସ୍ମିନ୍ଗତେ କାଲେ ମହାଦୁଃଖଗତେ ସତି । ଵିସ୍ମରଂତି ତଦା ଦାନଂ ଲୋଭାଦ୍ଵା ନ ଦଦତ୍ଯପି
ସେଇ ସମୟ ଆସିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ବଡ଼ ଦୁଃଖ ରହିଥାଏ, ଲୋକେ ଦାନକୁ ମନେ ପକାନ୍ତି ନାହିଁ; ଲୋଭରେ ପଡ଼ି, ସେମାନେ କିଛି ଦେଇ ନଥାନ୍ତି।
ମୃତୋଽଯଂ ଚ ପିତା ଜ୍ଞାତ୍ଵା ସ୍ନେହପାଶୋ ନିଵର୍ତ୍ତତେ । ଯୋଽସୌ ମୃତୋ ମହୀଦେଵ ମମ ପାଶୈର୍ନିଯଂତ୍ରିତଃ
ଏହି ଲୋକରେ ବୁଝିବାକୁ ମିଳେ ଯେ, ପିତା ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛନ୍ତି, ତେବେ ସେଇ ସ୍ନେହର ବନ୍ଧନ ଛିଣ୍ଡିଯାଏ; ମୋର ପିତା ଯିଏ ରାଜା ଥିଲେ, ସେ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଏହି ବନ୍ଧନରେ ବନ୍ଧା ରହିଛନ୍ତି।
ତୃଷ୍ଣା କ୍ଷୁଧା ସମାକ୍ରାଂତୋ ବହୁଦୁଃଖୈଃ ପ୍ରପୀଡିତଃ । ପଚ୍ଯତେ ନରକେ ଘୋରେ ଚିରକାଲଂ ନ ସଂଶଯଃ
ତିବ୍ର ତୃଷ୍ଣା ଓ ଭୋକରେ ପୀଡିତ, ବହୁ ଦୁଃଖରେ ଅତିକ୍ରାନ୍ତ, ସେ ଭୟଙ୍କର ନରକରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗ କରେ, ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ତସ୍ମାଦ୍ଦାନଂ ପ୍ରଦାତଵ୍ଯଂ ସ୍ଵଯମେଵ ନ ସଂଶଯଃ । କସ୍ଯ ପୁତ୍ରାଶ୍ଚ ପୌତ୍ରାଶ୍ଚ କସ୍ଯ ଭାର୍ଯା ଧନଂ ଚ ଵା
ସେଇଥିପାଇଁ, ନିଜେ ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ, ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। କାହାର ପୁଅ, କାହାର ନାତି, କାହାର ଜଣେ ଜୀବନସାଥୀ, କାହାର ଧନ?
ସଂସାରେ ନାସ୍ତିକଃ କସ୍ଯ ସ୍ଵଯଂ ତସ୍ମାତ୍ପ୍ରଦୀଯତେ । ପାନମନ୍ନଂ ଚ ତାଂବୂଲମୁଦକଂ କାଂଚନଂ ତଥା
ଏହି ସଂସାରରେ କାହାର କିଛି ନିଜର ଅଟୁଟ ନୁହେଁ। ତେଣୁ, ପାନୀୟ, ଖାଦ୍ୟ, ପାନ, ପାଣି ଓ ସୁନା ଇତ୍ୟାଦି ଦେବା ଉଚିତ।
ଵସନଂ ଗାଂ ଚ ଭୂମିଂ ଚ ଚ୍ଛତ୍ରପାତ୍ରାଣ୍ଯନେକଧା । ଫଲାନି ଭୂମିଦାନାନି ଵିଵିଧାନି ସ୍ଵଶକ୍ତିତଃ
ବସ୍ତ୍ର, ଗାଈ, ଜମି, ଛତା, ବିଭିନ୍ନ ପାତ୍ର, ଫଳ, ଜମି ଦାନ ଓ ନିଜ ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ।
ଦାତଵ୍ଯାନି ମହୀଦେଵ ନାତ୍ର କାର୍ଯା ଵିଚାରଣା । ତୀର୍ଥାନାଂ ଲକ୍ଷଣଂ ଵିପ୍ର ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତଵାଗ୍ରତଃ
ଏହି ସବୁ ଦେବା ଦରକାର, ରାଜା, ଏଠାରେ କୌଣସି ଚିନ୍ତା କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ। ଏବେ ମୁଁ ତୁମ ପାଖରେ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନର ଲକ୍ଷଣ କହିବି।
ସୁତୀର୍ଥାନି ଇଯଂ ଗଂଗା ଭାତି ପୁଣ୍ଯା ସରସ୍ଵତୀ । ରେଵା ଚ ଯମୁନା ତାପୀ ନଦୀ ଚର୍ମଣ୍ଵତୀ ତଥା
ଏହି ଗଙ୍ଗା ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଭାବେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ; ସରସ୍ୱତୀ ମଧ୍ୟ ପୁଣ୍ୟମୟ। ରେବା, ଯମୁନା, ତାପୀ ଓ ଚର୍ମଣ୍ୱତୀ ନଦୀ ମଧ୍ୟ।
ସରଯୂ ଚ ଵରା ଵେଣୀ ପୂର୍ଣା ପାପପ୍ରଣାଶିନୀ । କାଵେରୀ କପିଲା ଚାନ୍ଯା ଵିଶଲ୍ଯା ଵିଶ୍ଵତାରିଣୀ
ସରୟୂ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବେଣୀ, ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ପାପ ନାଶକ ନଦୀ; କାବେରୀ, କପିଳା, ଅନ୍ୟାନ୍ୟ, ବିଶଲ୍ୟା ଓ ବିଶ୍ୱତାରିଣୀ।
ଗୋଦାଵରୀ ସମାଖ୍ଯାତା ତୁଂଗଭଦ୍ରା ଚ ଗଂଡକୀ । ପାପାନାଂ ଭୀତିଦା ନିତ୍ଯଂ ନଦୀ ଭୀମରଥୀ ସ୍ମୃତା
ଗୋଦାବରୀ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ତୁଙ୍ଗଭଦ୍ରା ଓ ଗଣ୍ଡକୀ ମଧ୍ୟ; ଭୀମରଥୀ ନଦୀ ସଦା ପାପୀମାନେ ଭୟ ପାଉଥିବା ଭାବେ ମନେ ରହିଛି।
ଦେଵିକା କୃଷ୍ଣଗଂଗା ଚ ଅନ୍ଯା ଯାଃ ସରିତାଂଵରାଃ । ଏତାସ୍ତୁ ପୁଣ୍ଯକାଲେଷୁ ସଂତି ତୀର୍ଥାନ୍ଯନେକଶଃ
ଦେବିକା, କୃଷ୍ଣଗଙ୍ଗା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଦୀମାନେ; ପୁଣ୍ୟ ସମୟରେ ଏହି ସବୁ ବହୁତ ତୀର୍ଥ ହେବାକୁ ଦେଖାଯାଏ।
ଗ୍ରାମେ ଵା ଯଦି ଵାରଣ୍ଯେ ନଦ୍ଯଃ ସର୍ଵତ୍ର ପାଵନାଃ । ତତ୍ର ତତ୍ରୈଵ କର୍ତ୍ତଵ୍ଯାଃ ସ୍ନାନଦାନାଦିକାଃ କ୍ରିଯାଃ
ଗ୍ରାମରେ କିମ୍ବା ଜଙ୍ଗଲରେ, ସମସ୍ତ ନଦୀ ପବିତ୍ର; ସେଠାଠାରେ ସ୍ନାନ, ଦାନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ।