ଭଵୋ ବ୍ରହ୍ମା ଚ ଵିଷ୍ଣୁଶ୍ଚ ତ୍ରଯମେଵ ତ୍ରଯୀ ମତା । ଦୀପୋଽଗ୍ନିର୍ଵର୍ତିସ୍ନେହୈସ୍ତୁ ଯଥା ଵିପ୍ର ତଥା ହରିଃ
ଭବ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବିଷ୍ଣୁ— ଏହି ତିନିଜଣ ତିନିପ୍ରକାର ଵେଦ ଭାବିତ। ଯେପରି ଦୀପ, ଅଗ୍ନି, ବତି ଓ ତେଲ ଏକ ହୁଏ, ସେପରି ହରି ମଧ୍ୟ ଏକ।
ସମାରାଧ୍ଯ ହରିଂ ଭକ୍ତ୍ଯା ଗୋଲୋକାନ୍ପ୍ରାପ୍ନୁଯାଚ୍ଛୁଭାନ୍ । ଆରାଧିତେ ହରୌ କାମାଃ ସର୍ଵେ କରତଲେ ସ୍ଥିତାଃ
ଭକ୍ତିସହିତ ହରିଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ, ଶୁଭ ଗୋଲୋକ ଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ। ହରିଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ, ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ହାତରେ ରହିଥାଏ।
ଦାନମେଵ ପରଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ସର୍ଵପୁଣ୍ଯେଷୁ ଵୈ ଦ୍ଵିଜ । ଦାନେନ ନଶ୍ଯତେ ପାପଂ ସର୍ଵଂ ଦାନେନ ଲଭ୍ଯତେ
ଦାନ ସମସ୍ତ ପୁଣ୍ୟମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ହେ ଦ୍ୱିଜ। ଦାନଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପାପ ନଶ୍ୟ ହୁଏ, ଦାନଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ କିଛି ମିଳେ।
ନିତ୍ଯଂ ନୈମିତ୍ତିକଂ କାମ୍ଯମନ୍ଯଦଭ୍ଯୁଦଯାତ୍ମକମ୍ । ଅନ୍ଯଂ ଚ ପରମଂ ଦାନମିତି ପଂଚଵିଧଂ ସ୍ମୃତମ୍
ନିତ୍ୟ, ନିମିତ୍ତିକ, କାମ୍ୟ, ଉନ୍ନତିଦାୟକ ଓ ଅନ୍ୟ ଏକ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦାନ— ଏହିପରି ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ଦାନ ମନ୍ତ୍ରଣା କରାଯାଇଛି।
ପ୍ରାତର୍ମଧ୍ଯାପରାହ୍ଣେଷୁ ତ୍ରିଷୁ କାଲେଷୁ ଯତ୍ନତଃ । ଯତ୍କିଂଚିଦପି ଦାତଵ୍ଯଂ ନିତ୍ଯମେଵ ପ୍ରକୀର୍ତିତମ୍
ପ୍ରଭାତ, ମଧ୍ୟାହ୍ନ ଓ ଅପରାହ୍ନ— ଏହି ତିନି ବେଳାରେ, ଯେଉଁଠି ଯେଉଁଠି ଯେତେକି ଦିଆଯାଏ, ସେ ସବୁ ସମୟରେ ପ୍ରଶଂସିତ।
ଶୂନ୍ଯଂ ଦିନଂ ନ କର୍ତଵ୍ଯମାତ୍ମାର୍ଥଂ ହିତମିଚ୍ଛତାମ୍ । ଯସ୍ମିନ୍କୁଲେ ତୁ ଦତ୍ତଂ ଯତ୍ତତ୍ରତତ୍ରୋପତିଷ୍ଠତି
ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ମଙ୍ଗଳ ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଦିନକୁ ଖାଲି ଯିବା ଦିଅନ୍ତୁ ନାହିଁ। ଯେଉଁ ପରିବାରରେ ଯାହା ଦିଆଯାଏ, ସେଠାରେ ସେ ଅବଶ୍ୟ ରହିଯାଏ।
ଯଃ ସ୍ଵଯଂ ଭକ୍ଷଯେନ୍ମୋହାଦଦତ୍ଵା ବୁଦ୍ଧିଵର୍ଜିତଃ । ଉତ୍ପାଦଯାମ୍ଯହଂ ରୋଗଂ ତସ୍ଯ ଭୋଗନିଵାରଣମ୍
ଯିଏ ମୂଢ଼ତାରେ, ବୁଦ୍ଧି ବିନା, ଦେଇନାହିଁ ନିଜେ ଖାଏ, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ରୋଗ ଦେଇ, ତାଙ୍କର ଭୋଗ ବାଧା ଦେଉଛି।
ତେଷୁ କାର୍ଯେଷୁ ସଂତୁଷ୍ଟଂ ବହୁପୀଡାପ୍ରଦାଯକମ୍ । ମଂଦାନଲେନ ସଂଯୁକ୍ତଂ ଦ୍ଵାରଂ ସଂତାପକାରକମ୍
ଏହି କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକରେ ମୁଁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହେ, କିନ୍ତୁ ବହୁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉଥାଏ, ମନ୍ଦ ଅଗ୍ନି ସହିତ ଏହା ଯନ୍ତ୍ରଣାର ଦ୍ୱାର ହୁଏ।
ତ୍ରିଷୁ କାଲେଷୁ ନୋ ଦତ୍ତଂ ବ୍ରାହ୍ମଣେଷୁ ସୁରେଷୁ ଯୈଃ । ସ୍ଵଯଂ ତୁ ଭୁଂଜତେ ମିଷ୍ଟଂ ପାପଂ ତୈସ୍ତୁ ମହତ୍କୃତମ୍
ଯେଉଁମାନେ ତିନି ବେଳାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ କିମ୍ବା ଦେବତାଙ୍କୁ ଦିଅନ୍ତି ନାହିଁ, ନିଜେ ମଧୁର ଖାଦ୍ୟ ଖାଆନ୍ତି, ସେମାନେ ବଡ଼ ପାପ କରନ୍ତି।
ପ୍ରାଯଶ୍ଚିତ୍ତେନ ରୌଦ୍ରେଣ ତାନହଂ ପରିଶୋଧଯେ । ଉପଵାସୈର୍ମହୀଦେଵ କାଯଶୋଷକରାଦିକୈଃ
ତୀବ୍ର ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ସେମାନଙ୍କୁ ଶୁଦ୍ଧ କରେ, ହେ ପୃଥିବୀନାଥ, ଉପବାସ ଓ ଦେହ ଶୁଷ୍କ କରୁଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା।
ଚର୍ମକାରୋ ଯଥା ଚର୍ମକୁଂଡସ୍ଯୋପରି ନିର୍ଘୃଣେ । ଶୋଧଯେଚ୍ଚ କଶାଦ୍ଯୈଶ୍ଚ କୁଦ୍ରଵ୍ଯଂ ସ୍ଫୋଟଯେଦ୍ଯଥା
ଯେପରି ଚରମ କାମ କରୁଥିବା ଜଣେ ଚରମକୁ ଦୟା ନ କରି ଶୁଧ୍ଧ କରେ, ଏବଂ ଖରାପ ଚରମକୁ ଚାବକ ଦେଇ ଫାଟିଯିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପିଟେ,
ତଥାହଂ ପାପକର୍ତାରଂ ଶୋଧଯାମି ନ ସଂଶଯଃ । ଔଷଧୀନାଂ ସୁଯୋଗୈଶ୍ଚ କଷାଯୈଃ କଟୁକୈର୍ଧ୍ରୁଵମ୍
ସେପରି ମୁଁ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ପାପ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଶୁଧ୍ଧ କରେ, ଭଲ ଔଷଧ ଏବଂ ତୀତ କଷାଦି ଦ୍ୱାରା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ।
ଉଷ୍ଣୋଦକୈଶ୍ଚ ସଂତାପୈର୍ଵୈଦ୍ଯରୂପେଣ ନାନ୍ଯଥା । ଅନ୍ଯେ ଭୁଂଜଂତି ତସ୍ଯାଗ୍ରେ ଭୋଗାନନ୍ଯାନ୍ମନୋଗତାନ୍
ତାପ ଦେଇଥିବା ଗରମ ପାଣି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦ୍ୱାରା, ଡାକ୍ତର ଭାବେ ମୁଁ ଏହି କାମ କରେ, ଅନ୍ୟ କେହି ଏହିପରି କରିପାରିବେ ନାହିଁ; ଅନ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କ ଆଗରେ ମନରେ ଚିନ୍ତା କରିଥିବା ଅନେକ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି।
କିଂ କରୋମି ସମର୍ଥଶ୍ଚ ନ ଦତ୍ତଂ ଦାନମୁତ୍ତମମ୍ । ମହତା ରୋଗରୂପେଣ ତମେନଂ ପରିଵାରଯେତ୍
ମୁଁ ସମର୍ଥ ହେଲେ ମଧ୍ୟ କଣ କରିପାରିବି, ଯଦି ସର୍ବୋତ୍ତମ ଦାନ ଦିଆଯାଇନାହିଁ? ବଡ଼ ରୋଗ ରୂପେ ସେ ଚାରିପଟେ ଘେରାଯାଇଯାଏ।
ନିତ୍ଯକାଲସ୍ଯ ଯଦ୍ଦାନମାତ୍ମାନଂ ପାପିଭିର୍ଯଥା । ନ ଦତ୍ତଂ ଚ ମହୀଦେଵ ଶ୍ରଦ୍ଧଯା ନିଜଶକ୍ତିତଃ
ଯେପରି ସମୟରେ ଆବଶ୍ୟକ ଦାନ ପାପୀମାନେ ନିଜ ପାଇଁ ଦିଅନ୍ତିନାହିଁ, ଏବଂ ମହୀପତି, ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ନିଜ ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ଦିଅନ୍ତିନାହିଁ,
ତଥାଯାତାନ୍ପ୍ରଧକ୍ଷ୍ଯେତାନୁପାଯୈର୍ଦାରୁଣୈଃ କିଲ । ନୈମିତ୍ତିକଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଦାନକାଲଂ ତଵାଗ୍ରତଃ
ସେପରି ଆସିଥିବା ଲୋକମାନେ କଠୋର ଉପାୟରେ ଦହାଯାନ୍ତି; ମୁଁ ତୁମ ପାଖରେ ନିମିତ୍ତମାତ୍ର ଦାନର ସମୟ ବିସ୍ତାରରେ କହିବି।
ମହାପର୍ଵଣି ସଂପ୍ରାପ୍ତେ ତୀର୍ଥପ୍ରାପ୍ତୌ ତଥୈଵ ଚ । ପିତୁଃ କ୍ଷଯାହଦିଵସେ ଵୈଶାଖାଦିଷୁ ଯତ୍ନତଃ
ବଡ଼ ପର୍ବ ଆସିଲେ, କିମ୍ବା ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ପ୍ରାପ୍ତିରେ, ବା ବାପାଙ୍କର ପିଣ୍ଡଦାନ ଦିନରେ, ବିଶେଷକରି ବୈଶାଖ ଆଦି ମାସରେ ଉତ୍ସାହରେ,
ମାସେଷୁ ପୁଣ୍ଯକାଲେଷୁ ଦାନଂ ନୈମିତ୍ତିକଂ ସ୍ମୃତମ୍ । କାମ୍ଯକାଲଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯଦ୍ଦାନଂ ଫଲଦାଯକମ୍
ପୁଣ୍ୟ ମାସ ଓ ଶୁଭ ସମୟରେ ଦିଆଯାଉଥିବା ଦାନକୁ ନିମିତ୍ତିକ ଦାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ମୁଁ ଏବେ ଆକାଂକ୍ଷା ସମୟ ବିଷୟରେ କହିବି, ଯେଉଁ ସମୟରେ ଦାନ ଫଳଦାୟକ ହୁଏ।
ଵ୍ରତାଦିକଂ ସମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯ କାମନାଫଲକଲ୍ପିତମ୍ । ଯତ୍କାମଂ କଥିତଂ ସମ୍ଯକ୍ସର୍ଵାଂଗୈରେଵ ସଂଗତମ୍
ବ୍ରତ ଓ ଏହା ସଦୃଶ କାମନା ଫଳ ପାଇଁ ଯେଉଁ ଆଶା ଭଲଭାବେ କହାଯାଇଥାଏ, ସମସ୍ତ ଉପାଦାନ ସହିତ,
ତସ୍ଯ ଦାନପ୍ରଭାଵେଣ ଭାଵନାପରିଭାଵିତଃ । ତାଦୃକ୍ଫଲଂ ସମଶ୍ନାତି ମାନୁଷସ୍ତତ୍ପ୍ରସାଦନାତ୍
ସେ ଦାନର ଶକ୍ତି ଓ ଭାବନାରେ ଭିଜିଥିଲେ, ମଣିଷ ସେଇଁ ପରି ଫଳ ତାହାର କୃପାରେ ପାଏ।
ଆଭ୍ଯୁଦଯଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯଚ୍ଚ ଯଜ୍ଞାଦିଷୁ ସ୍ମୃତମ୍ । ଜାତକର୍ମାଦିକାର୍ଯେଷୁ ମୌଞ୍ଜ୍ଯାଦ୍ଯୁଦ୍ଵାହକର୍ମସୁ
ମୁଁ ଏବେ ଉନ୍ନତି ବିଷୟରେ କହିବି, ଯାହା ଯଜ୍ଞ ଓ ଏହା ସଦୃଶ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ, ଜନ୍ମ କର୍ମ, ଉପନୟନ, ବିବାହ ଆଦି ଉତ୍ସବରେ।
ପ୍ରାସାଦଧ୍ଵଜଦେଵାନାଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠାସୁ ପ୍ରଯତ୍ନତଃ । ଇତ୍ଯାଦିକଂ ମହୀଦେଵ ଦାନମଭ୍ଯୁଦଯାତ୍ମକମ୍
ମନ୍ଦିର, ଧ୍ୱଜ, ଦେବତାଙ୍କ ପ୍ରତିଷ୍ଠାରେ ଉତ୍ସାହରେ—ଏପରି କାର୍ଯ୍ୟ, ମହୀପତି, ଉନ୍ନତିକର ଦାନ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ।
ପ୍ରଜାଵୃଦ୍ଧିକରଂ ଭୋଗଯଶଃସ୍ଵର୍ଗସୁଖପ୍ରଦମ୍ । ଅଂତ୍ଯଂ ଚୈଵ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଶୃଣୁ ଦାନଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ
ଏହି ଦାନ ଜନସଂଖ୍ୟା ବୃଦ୍ଧି, ଭୋଗ, ମର୍ଯ୍ୟାଦା, ସ୍ୱର୍ଗସୁଖ ଦେଇଥାଏ; ଏବେ ମୁଁ ଶେଷ ଦାନ ବିଷୟରେ କହିବି—ଶୁଣ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ।
କାମସ୍ଯ ସଂକ୍ଷଯଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଜରଯା ପରିପୀଡିତଃ । ଦଦ୍ଯାଦ୍ଦାନାନି ଯତ୍ନେନ କୁର୍ଯାଦାଶାଂ ନ କସ୍ଯଚିତ୍
ଇଚ୍ଛା କ୍ଷୟ ହେବାକୁ ଜାଣି, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ଦୁଃଖିତ ହେଇ, ଲୋକେ ଉତ୍ସାହରେ ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ, କାହାପାଇଁ ଆଶା ରଖିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ମୃତେ ଚ ମଯି ମେ ପୁତ୍ରା ଜାଯାବାଂଧଵସୋଦରାଃ । କଥମେତେ ଭଵିଷ୍ଯଂତି ମାଂ ଵିନା ସୁହୃଦୋ ମମ
ମୁଁ ମୃତ ହେଲେ, ମୋ ପୁଅ, ଜଣେ, ବାନ୍ଧବ, ଭାଇମାନେ—ଏମାନେ କିପରି ମୋ ବିନା ରହିବେ?
ଅହଂ ଵିତ୍ତଵିହୀନୋ ଵା କଥଂ ଜୀଵନ୍ପୁନସ୍ତଥା । ଭଵିଷ୍ଯାମୀତି ଵିଜ୍ଞାଯ ନ ଦଦାତି ହି କିଂଚନ
କିମ୍ବା ମୁଁ ଧନହୀନ ହେଲେ, କିପରି ପୁଣି ଜୀବନ୍ତ ରହିବି? ଏପରି ଭାବି, ସେ କିଛି ଦେଉନାହିଁ।
ଆଶାପାଶଶତୈର୍ବଦ୍ଧୋ ଭାଗ୍ଯାଦେଵ କୁମାଯଯା । ମୃତ୍ଯୁଂ ପ୍ରଯାତି ମୂଢାତ୍ମା ରୁଦଂତି ଚ ତତଃ ସୁତାଃ
ଶତଶତ ଆଶାର ଦୃଢ଼ ବନ୍ଧନରେ, ଅଭାଗ୍ୟ ଓ ଅଜ୍ଞାନରେ ବନ୍ଧା, ମୂଢ଼ ଆତ୍ମା ମୃତ୍ୟୁକୁ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ, ତାପରେ ପୁଅମାନେ କାନ୍ଦନ୍ତି।
ଦୁଃଖେନ ପୀଡିତାଃ କିଚିଂନ୍ମୋହେନାକୁଲଚେତସଃ । ସ୍ଵଲ୍ପମଲ୍ପଂ ଚ ଵା ଦାନଂ କଥଂଚିତ୍କଲ୍ପଯଂତି ତେ
ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ ଏବଂ ମନ ଭ୍ରମରେ ବିପର୍ଯ୍ୟସ୍ତ ହୋଇ, ସେମାନେ କିଛି ଭାବେ ଅତି ଅଳ୍ପ ଦାନ ଦେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି।
ନ ତତ୍ରାସ୍ମିନ୍ଗତେ କାଲେ ମହାଦୁଃଖଗତେ ସତି । ଵିସ୍ମରଂତି ତଦା ଦାନଂ ଲୋଭାଦ୍ଵା ନ ଦଦତ୍ଯପି
ସେଇ ସମୟ ଆସିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ବଡ଼ ଦୁଃଖ ରହିଥାଏ, ଲୋକେ ଦାନକୁ ମନେ ପକାନ୍ତି ନାହିଁ; ଲୋଭରେ ପଡ଼ି, ସେମାନେ କିଛି ଦେଇ ନଥାନ୍ତି।
ମୃତୋଽଯଂ ଚ ପିତା ଜ୍ଞାତ୍ଵା ସ୍ନେହପାଶୋ ନିଵର୍ତ୍ତତେ । ଯୋଽସୌ ମୃତୋ ମହୀଦେଵ ମମ ପାଶୈର୍ନିଯଂତ୍ରିତଃ
ଏହି ଲୋକରେ ବୁଝିବାକୁ ମିଳେ ଯେ, ପିତା ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛନ୍ତି, ତେବେ ସେଇ ସ୍ନେହର ବନ୍ଧନ ଛିଣ୍ଡିଯାଏ; ମୋର ପିତା ଯିଏ ରାଜା ଥିଲେ, ସେ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଏହି ବନ୍ଧନରେ ବନ୍ଧା ରହିଛନ୍ତି।