ଵିଦ୍ଯତେ ତ୍ଵଦ୍ଗୃହୀତଂ ତୁ ସଦ୍ଯୋ ନଶ୍ଯତି ଵୈ ଜଗତ୍ । ତ୍ଵମାତ୍ମା ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ସତାଂ ସତ୍ଵସ୍ଵରୂପଵାନ୍
ଯାହା ଅଛି, ସେ ସବୁ ଆପଣ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି; ଆପଣ ତ୍ୟାଗ କଲେ, ଏହି ଜଗତ ସତ୍ୱରେ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯିବ। ଆପଣ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଆତ୍ମା, ସତ୍ପୁରୁଷଙ୍କର ସତ୍ତ୍ୱର ମୂର୍ତ୍ତି।
ରାଜସାନାଂ ରଜସ୍ତ୍ଵଂ ଚ ତାମସାନାଂ ତମସ୍ତଥା । ଚତୁଷ୍ପଦାଂ ଭଵାନ୍ଦେଵ ଚତୁଃଶୃଂଗସ୍ତ୍ରିଲୋଚନଃ
ରଜୋଗୁଣୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଆପଣ ରଜସ୍ୱରୂପ, ତମୋଗୁଣୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ତମସ୍ୱରୂପ; ଚାରିଟିଏ ପା ଥିବା ପଶୁମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଆପଣ ଚାରି ଶିଙ୍ଗ ଓ ତିନି ଚକୁ ଥିବା ଦେବତା।
ସପ୍ତହସ୍ତସ୍ତ୍ରିଧା ବଦ୍ଧୋ ଵୃଷରୂପ ନମୋସ୍ତୁ ତେ । ସର୍ଵଯଜ୍ଞମଯୋ ଧର୍ମସ୍ତ୍ଵଯି ଵିଗ୍ରହଵିଗ୍ରହଃ
ସାତଟି ହାତ ଓ ତିନିପଟି ଦାଗରେ ବାନ୍ଧା, ବୃଷ ଆକାରରେ ଥିବା ହେଉ, ତୁମକୁ ମୁଁ ଶିର ନମାଏ। ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ମୂର୍ତ୍ତି, ଧର୍ମର ସ୍ୱରୂପ, ଆକାରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆଗ୍ରଣୀ ତୁମେ।
ସାକ୍ଷାଦ୍ଦୃଷ୍ଟୋସି ଲୋକେଶ ଦେଵ ତୁଭ୍ଯଂ ନମୋନମଃ । ହୃଦିସ୍ଥଃ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ପୁଣ୍ଯପାପେକ୍ଷିତା ଭଵାନ୍
ସାକ୍ଷାତ୍ ଦେଖିପାରିଲି, ହେ ସମସ୍ତ ଜଗତର ନାଥ, ହେ ଦେବତା, ମୁଁ ପୁନିପୁନି ତୁମକୁ ନମସ୍କାର କରେ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ହୃଦୟରେ ତୁମେ ବସିଛ, ପୁଣ୍ୟବାନମାନେ ତୁମକୁ ଚାହାନ୍ତି।
ତେନ ଶାସ୍ତା ଚ ଭୂତାନାଂ ଦାତା ଦେଵ ପ୍ରଶାସିତା । ପ୍ରଵର୍ତ୍ତକୋ ହି ଧର୍ମସ୍ଯ ଦେଵଦଂଡଧରୋ ଭୁଵି
ଏହିପରି, ହେ ଦେବ, ତୁମେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଶାସକ, ଦାତା ଓ ଶାସନକାରୀ। ଧର୍ମକୁ ଚଳାଇବାରେ ତୁମେ ଅଗ୍ରଗାମୀ, ଭୂମିରେ ଦେବତାଙ୍କ ଦଣ୍ଡଧାରୀ।
ସର୍ଵଧର୍ମମଯଂ ସାରମେକଂ ଵଦ ସୁନିଶ୍ଚିତମ୍ । ଯମ ଉଵାଚ- ପରିତୁଷ୍ଟୋଽସ୍ମି ତେ ଵିପ୍ର ସ୍ତୋତ୍ରେଣ ଚ ଵିଶେଷତଃ
ସମସ୍ତ ଧର୍ମର ଏକମାତ୍ର ସାର ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ କହ। ଯମ କହିଲେ— ମୁଁ ତୁମରେ ପ୍ରସନ୍ନ, ବିଶେଷକରି ତୁମର ସ୍ତୁତି ଦ୍ୱାରା।
ତଥାପ୍ଯାଗମ ଧର୍ମେଣ ମାନ୍ଯୋସି ମମ ସତ୍ତମ । ଯନ୍ନ କସ୍ଯଚିଦାଖ୍ଯାତଂ ତଦ୍ଗୋପ୍ଯଂ ପରମଂ ମମ
ତଥାପି ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଧର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ, ମୁଁ ତୁମକୁ ମାନ୍ୟ କରେ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଯାହା କାହାକୁ କହାଯାଇନାହିଁ, ସେଇ ମୋର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଗୁପ୍ତ ରହସ୍ୟ।
ସାରମୁଦ୍ଧୃତ୍ଯ ସର୍ଵେଷାଂ ଯଦେକଂ ନିଶ୍ଚିତଂ ମଯା । ମହାନିରଯସଂଘାତାନ୍ନିର୍ଵାସନକରଂ ପରମ୍
ମୁଁ ସମସ୍ତରୁ ସାର ନେଇ, ଏକ ଯାହାକି ମୋର ନିଶ୍ଚିତ ମତ, ଯାହା ମହାନ ନରକର ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାଏ, ସେଇ ସର୍ବୋଚ୍ଚ।
ଅନାଖ୍ଯେଯମପି ବ୍ରହ୍ମନ୍ଵକ୍ଷ୍ଯେ ଵିନଯତୋଷିତଃ
ଯଦ୍ୟପି ଏହା କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତୁମର ନମ୍ରତାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ମୁଁ ଏହା କହିବି।
ସ୍ଯୁର୍ମୋହାଯ ଚରାଚରସ୍ଯ ଜଗତସ୍ତେ ତେ ପୁରାଣାଗମାସ୍ତାଂ ତାମେଵ ହି ଦେଵତାଂ ପରମିକାଂ ଜଲ୍ପଂତୁ କଲ୍ପେ ଵିଧୌ । ସିଦ୍ଧାଂତେ ପୁନରେକ ଏଵ ଭଗଵାନ୍ଵିଷ୍ଣୁଃ ସମସ୍ତାଗମ-ଵ୍ଯାପାରେଷୁ ଵିଵେକିନାଂ ଵ୍ଯତିକରଂ ନୀତେଷୁ ନିଶ୍ଚୀଯତେ
ଚଳ ଓ ଅଚଳ ସମସ୍ତ ଜଗତର ଭ୍ରମରେ ପୁରାତନ ଶାସ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ତାହିଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦେବୀଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟିକ୍ରମରେ କହୁନ୍ତୁ। କିନ୍ତୁ ଶେଷରେ, ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରକୁ ତତ୍ତ୍ୱବିଚାର କରି, ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ କେବଳ ଏକ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ନିଶ୍ଚିତ କରନ୍ତି।
ଭଵୋ ବ୍ରହ୍ମା ଚ ଵିଷ୍ଣୁଶ୍ଚ ତ୍ରଯମେଵ ତ୍ରଯୀ ମତା । ଦୀପୋଽଗ୍ନିର୍ଵର୍ତିସ୍ନେହୈସ୍ତୁ ଯଥା ଵିପ୍ର ତଥା ହରିଃ
ଭବ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବିଷ୍ଣୁ— ଏହି ତିନିଜଣ ତିନିପ୍ରକାର ଵେଦ ଭାବିତ। ଯେପରି ଦୀପ, ଅଗ୍ନି, ବତି ଓ ତେଲ ଏକ ହୁଏ, ସେପରି ହରି ମଧ୍ୟ ଏକ।
ସମାରାଧ୍ଯ ହରିଂ ଭକ୍ତ୍ଯା ଗୋଲୋକାନ୍ପ୍ରାପ୍ନୁଯାଚ୍ଛୁଭାନ୍ । ଆରାଧିତେ ହରୌ କାମାଃ ସର୍ଵେ କରତଲେ ସ୍ଥିତାଃ
ଭକ୍ତିସହିତ ହରିଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ, ଶୁଭ ଗୋଲୋକ ଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ। ହରିଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ, ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ହାତରେ ରହିଥାଏ।
ଦାନମେଵ ପରଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ସର୍ଵପୁଣ୍ଯେଷୁ ଵୈ ଦ୍ଵିଜ । ଦାନେନ ନଶ୍ଯତେ ପାପଂ ସର୍ଵଂ ଦାନେନ ଲଭ୍ଯତେ
ଦାନ ସମସ୍ତ ପୁଣ୍ୟମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ହେ ଦ୍ୱିଜ। ଦାନଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପାପ ନଶ୍ୟ ହୁଏ, ଦାନଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ କିଛି ମିଳେ।
ନିତ୍ଯଂ ନୈମିତ୍ତିକଂ କାମ୍ଯମନ୍ଯଦଭ୍ଯୁଦଯାତ୍ମକମ୍ । ଅନ୍ଯଂ ଚ ପରମଂ ଦାନମିତି ପଂଚଵିଧଂ ସ୍ମୃତମ୍
ନିତ୍ୟ, ନିମିତ୍ତିକ, କାମ୍ୟ, ଉନ୍ନତିଦାୟକ ଓ ଅନ୍ୟ ଏକ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦାନ— ଏହିପରି ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ଦାନ ମନ୍ତ୍ରଣା କରାଯାଇଛି।
ପ୍ରାତର୍ମଧ୍ଯାପରାହ୍ଣେଷୁ ତ୍ରିଷୁ କାଲେଷୁ ଯତ୍ନତଃ । ଯତ୍କିଂଚିଦପି ଦାତଵ୍ଯଂ ନିତ୍ଯମେଵ ପ୍ରକୀର୍ତିତମ୍
ପ୍ରଭାତ, ମଧ୍ୟାହ୍ନ ଓ ଅପରାହ୍ନ— ଏହି ତିନି ବେଳାରେ, ଯେଉଁଠି ଯେଉଁଠି ଯେତେକି ଦିଆଯାଏ, ସେ ସବୁ ସମୟରେ ପ୍ରଶଂସିତ।
ଶୂନ୍ଯଂ ଦିନଂ ନ କର୍ତଵ୍ଯମାତ୍ମାର୍ଥଂ ହିତମିଚ୍ଛତାମ୍ । ଯସ୍ମିନ୍କୁଲେ ତୁ ଦତ୍ତଂ ଯତ୍ତତ୍ରତତ୍ରୋପତିଷ୍ଠତି
ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ମଙ୍ଗଳ ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଦିନକୁ ଖାଲି ଯିବା ଦିଅନ୍ତୁ ନାହିଁ। ଯେଉଁ ପରିବାରରେ ଯାହା ଦିଆଯାଏ, ସେଠାରେ ସେ ଅବଶ୍ୟ ରହିଯାଏ।
ଯଃ ସ୍ଵଯଂ ଭକ୍ଷଯେନ୍ମୋହାଦଦତ୍ଵା ବୁଦ୍ଧିଵର୍ଜିତଃ । ଉତ୍ପାଦଯାମ୍ଯହଂ ରୋଗଂ ତସ୍ଯ ଭୋଗନିଵାରଣମ୍
ଯିଏ ମୂଢ଼ତାରେ, ବୁଦ୍ଧି ବିନା, ଦେଇନାହିଁ ନିଜେ ଖାଏ, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ରୋଗ ଦେଇ, ତାଙ୍କର ଭୋଗ ବାଧା ଦେଉଛି।
ତେଷୁ କାର୍ଯେଷୁ ସଂତୁଷ୍ଟଂ ବହୁପୀଡାପ୍ରଦାଯକମ୍ । ମଂଦାନଲେନ ସଂଯୁକ୍ତଂ ଦ୍ଵାରଂ ସଂତାପକାରକମ୍
ଏହି କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକରେ ମୁଁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହେ, କିନ୍ତୁ ବହୁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉଥାଏ, ମନ୍ଦ ଅଗ୍ନି ସହିତ ଏହା ଯନ୍ତ୍ରଣାର ଦ୍ୱାର ହୁଏ।
ତ୍ରିଷୁ କାଲେଷୁ ନୋ ଦତ୍ତଂ ବ୍ରାହ୍ମଣେଷୁ ସୁରେଷୁ ଯୈଃ । ସ୍ଵଯଂ ତୁ ଭୁଂଜତେ ମିଷ୍ଟଂ ପାପଂ ତୈସ୍ତୁ ମହତ୍କୃତମ୍
ଯେଉଁମାନେ ତିନି ବେଳାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ କିମ୍ବା ଦେବତାଙ୍କୁ ଦିଅନ୍ତି ନାହିଁ, ନିଜେ ମଧୁର ଖାଦ୍ୟ ଖାଆନ୍ତି, ସେମାନେ ବଡ଼ ପାପ କରନ୍ତି।
ପ୍ରାଯଶ୍ଚିତ୍ତେନ ରୌଦ୍ରେଣ ତାନହଂ ପରିଶୋଧଯେ । ଉପଵାସୈର୍ମହୀଦେଵ କାଯଶୋଷକରାଦିକୈଃ
ତୀବ୍ର ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ସେମାନଙ୍କୁ ଶୁଦ୍ଧ କରେ, ହେ ପୃଥିବୀନାଥ, ଉପବାସ ଓ ଦେହ ଶୁଷ୍କ କରୁଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା।
ଚର୍ମକାରୋ ଯଥା ଚର୍ମକୁଂଡସ୍ଯୋପରି ନିର୍ଘୃଣେ । ଶୋଧଯେଚ୍ଚ କଶାଦ୍ଯୈଶ୍ଚ କୁଦ୍ରଵ୍ଯଂ ସ୍ଫୋଟଯେଦ୍ଯଥା
ଯେପରି ଚରମ କାମ କରୁଥିବା ଜଣେ ଚରମକୁ ଦୟା ନ କରି ଶୁଧ୍ଧ କରେ, ଏବଂ ଖରାପ ଚରମକୁ ଚାବକ ଦେଇ ଫାଟିଯିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପିଟେ,
ତଥାହଂ ପାପକର୍ତାରଂ ଶୋଧଯାମି ନ ସଂଶଯଃ । ଔଷଧୀନାଂ ସୁଯୋଗୈଶ୍ଚ କଷାଯୈଃ କଟୁକୈର୍ଧ୍ରୁଵମ୍
ସେପରି ମୁଁ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ପାପ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଶୁଧ୍ଧ କରେ, ଭଲ ଔଷଧ ଏବଂ ତୀତ କଷାଦି ଦ୍ୱାରା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ।
ଉଷ୍ଣୋଦକୈଶ୍ଚ ସଂତାପୈର୍ଵୈଦ୍ଯରୂପେଣ ନାନ୍ଯଥା । ଅନ୍ଯେ ଭୁଂଜଂତି ତସ୍ଯାଗ୍ରେ ଭୋଗାନନ୍ଯାନ୍ମନୋଗତାନ୍
ତାପ ଦେଇଥିବା ଗରମ ପାଣି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦ୍ୱାରା, ଡାକ୍ତର ଭାବେ ମୁଁ ଏହି କାମ କରେ, ଅନ୍ୟ କେହି ଏହିପରି କରିପାରିବେ ନାହିଁ; ଅନ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କ ଆଗରେ ମନରେ ଚିନ୍ତା କରିଥିବା ଅନେକ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି।
କିଂ କରୋମି ସମର୍ଥଶ୍ଚ ନ ଦତ୍ତଂ ଦାନମୁତ୍ତମମ୍ । ମହତା ରୋଗରୂପେଣ ତମେନଂ ପରିଵାରଯେତ୍
ମୁଁ ସମର୍ଥ ହେଲେ ମଧ୍ୟ କଣ କରିପାରିବି, ଯଦି ସର୍ବୋତ୍ତମ ଦାନ ଦିଆଯାଇନାହିଁ? ବଡ଼ ରୋଗ ରୂପେ ସେ ଚାରିପଟେ ଘେରାଯାଇଯାଏ।
ନିତ୍ଯକାଲସ୍ଯ ଯଦ୍ଦାନମାତ୍ମାନଂ ପାପିଭିର୍ଯଥା । ନ ଦତ୍ତଂ ଚ ମହୀଦେଵ ଶ୍ରଦ୍ଧଯା ନିଜଶକ୍ତିତଃ
ଯେପରି ସମୟରେ ଆବଶ୍ୟକ ଦାନ ପାପୀମାନେ ନିଜ ପାଇଁ ଦିଅନ୍ତିନାହିଁ, ଏବଂ ମହୀପତି, ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ନିଜ ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ଦିଅନ୍ତିନାହିଁ,
ତଥାଯାତାନ୍ପ୍ରଧକ୍ଷ୍ଯେତାନୁପାଯୈର୍ଦାରୁଣୈଃ କିଲ । ନୈମିତ୍ତିକଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଦାନକାଲଂ ତଵାଗ୍ରତଃ
ସେପରି ଆସିଥିବା ଲୋକମାନେ କଠୋର ଉପାୟରେ ଦହାଯାନ୍ତି; ମୁଁ ତୁମ ପାଖରେ ନିମିତ୍ତମାତ୍ର ଦାନର ସମୟ ବିସ୍ତାରରେ କହିବି।
ମହାପର୍ଵଣି ସଂପ୍ରାପ୍ତେ ତୀର୍ଥପ୍ରାପ୍ତୌ ତଥୈଵ ଚ । ପିତୁଃ କ୍ଷଯାହଦିଵସେ ଵୈଶାଖାଦିଷୁ ଯତ୍ନତଃ
ବଡ଼ ପର୍ବ ଆସିଲେ, କିମ୍ବା ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ପ୍ରାପ୍ତିରେ, ବା ବାପାଙ୍କର ପିଣ୍ଡଦାନ ଦିନରେ, ବିଶେଷକରି ବୈଶାଖ ଆଦି ମାସରେ ଉତ୍ସାହରେ,
ମାସେଷୁ ପୁଣ୍ଯକାଲେଷୁ ଦାନଂ ନୈମିତ୍ତିକଂ ସ୍ମୃତମ୍ । କାମ୍ଯକାଲଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯଦ୍ଦାନଂ ଫଲଦାଯକମ୍
ପୁଣ୍ୟ ମାସ ଓ ଶୁଭ ସମୟରେ ଦିଆଯାଉଥିବା ଦାନକୁ ନିମିତ୍ତିକ ଦାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ମୁଁ ଏବେ ଆକାଂକ୍ଷା ସମୟ ବିଷୟରେ କହିବି, ଯେଉଁ ସମୟରେ ଦାନ ଫଳଦାୟକ ହୁଏ।
ଵ୍ରତାଦିକଂ ସମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯ କାମନାଫଲକଲ୍ପିତମ୍ । ଯତ୍କାମଂ କଥିତଂ ସମ୍ଯକ୍ସର୍ଵାଂଗୈରେଵ ସଂଗତମ୍
ବ୍ରତ ଓ ଏହା ସଦୃଶ କାମନା ଫଳ ପାଇଁ ଯେଉଁ ଆଶା ଭଲଭାବେ କହାଯାଇଥାଏ, ସମସ୍ତ ଉପାଦାନ ସହିତ,
ତସ୍ଯ ଦାନପ୍ରଭାଵେଣ ଭାଵନାପରିଭାଵିତଃ । ତାଦୃକ୍ଫଲଂ ସମଶ୍ନାତି ମାନୁଷସ୍ତତ୍ପ୍ରସାଦନାତ୍
ସେ ଦାନର ଶକ୍ତି ଓ ଭାବନାରେ ଭିଜିଥିଲେ, ମଣିଷ ସେଇଁ ପରି ଫଳ ତାହାର କୃପାରେ ପାଏ।