ସତ୍ଯଧର୍ମଵିହୀନାସ୍ତେ ତଥା ଯାଂତି ଯମାଲଯମ୍ । ସାମାନ୍ଯଂ ସର୍ଵଜଂତୂଂନାଂ ବଲଂ ଧର୍ମସ୍ତୁ କେଵଲଃ
ଯେମାନେ ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମ ଛାଡ଼ିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଯମଙ୍କ ଗୃହକୁ ଯାଆନ୍ତି; ଶକ୍ତି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାଖରେ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ଧର୍ମ ମାତ୍ର ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଯେନ ସଂତରତେ ଜଂତୁରିହଲୋକେ ପରତ୍ର ଚ । ମଯା ସର୍ଵମିଦଂ ସମ୍ଯକ୍ସ୍ଵର୍ଗମାର୍ଗ ପ୍ରଦାଯକମ୍
ଯାହା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାଣୀ ଏହି ଲୋକ ଓ ପରଲୋକ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ; ମୁଁ ସମସ୍ତ କଥା ଠିକ୍ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛି, ଯାହା ସ୍ୱର୍ଗର ପଥକୁ ଦେଖାଏ।
ସମାସେନ ସମାଖ୍ଯାତଂ କିଂ ଭୂଯଃ ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛସି
ସଂକ୍ଷେପରେ ସବୁ କଥା କହିଦେଲି; ଏଠାରୁ ଆଉ କଣ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛ?
ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉଵାଚ- ଏତନ୍ମୂର୍ଖୋଽପି ଜାନାତି ଶୁଭକର୍ମକରଃ ପୁମାନ୍ । ନ ଯାତି ନରକଂ ସ୍ଵର୍ଗଂ ତଥା ପାପକ୍ରିଯା ରତଃ
ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ—ଏହି କଥା ମୂର୍ଖ ମଧ୍ୟ ଜାଣେ, ଯେ ଯିଏ ଶୁଭ କାମ କରେ, ସେ ନରକକୁ ଯାଏନାହିଁ; ଯିଏ ପାପ କାମରେ ଲାଗିଥାଏ, ସେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପାଏନାହିଁ।
କ୍ରତୁଭିର୍ଵିଵିଧୈରିଷ୍ଟୈର୍ଵ୍ରତ ଦାନ ଜପାଦିଭିଃ । ସତ୍ଯେନାଚାରକୁଶଲୈଃ ସ୍ଵର୍ଗସୌଖ୍ଯମଵାପ୍ଯତେ
ବିଭିନ୍ନ ବଳି, ବ୍ରତ, ଦାନ, ଜପ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନିୟମ, ସତ୍ୟବାଦି ଓ ଭଲ ଆଚରଣ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱର୍ଗର ସୁଖ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ।
ଵିଦ୍ଯାଚାରଧନୋପେତୈର୍ଋଷିଭିର୍ଵେଦପାରଗୈଃ । ପ୍ରାପ୍ଯତେ ପୁଣ୍ଯଯୋଗେନ ଯଜ୍ଞୈର୍ନାକସ୍ତତଃ କ୍ଵଚିତ୍
ଯେଉଁ ଋଷିମାନେ ଜ୍ଞାନ, ଆଚରଣ ଓ ଧନରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ବେଦରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସେମାନେ ଯଜ୍ଞ ଓ ପୁଣ୍ୟ ସଞ୍ଚୟ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟରେ ନୁହେଁ।
ଵିତ୍ତେନ ଚ ଵିନା ଦାନଂ ବହୁଦାତୁଂ ନ ଶକ୍ଯତେ । ଵିଦ୍ଯମାନ ଧନେନାପି କୁଟୁଂବାସକ୍ତଚେତସା
ଧନ ବିନା ବହୁ ଦାନ ଦେବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ; ଧନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯେଉଁମାନେ ଘରେ ଆସକ୍ତ, ସେମାନେ ଦେଇପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରାଦଯୋ ଧର୍ମା ଵିଶେଷେଣ କଲୌ ଯୁଗେ । ଦୁଷ୍କରା ଦାନଧର୍ମୋଽପି ଦୁଷ୍କରୋ ଭଗଵନ୍ମତଃ
ଏହି କଳିଯୁଗରେ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଧର୍ମକାର୍ଯ୍ୟ ବିଶେଷ କଠିନ ହୋଇଯାଇଛି; ଦାନ ଦେବା କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ମଧ୍ୟ କଠିନ ବୋଲି ଭଗବାନଙ୍କ ମତ।
ଅଲ୍ପାଯାସେନ ଧର୍ମେଣ ଲଭ୍ଯତେ ଧର୍ମସଂଚଯଃ । ତନ୍ମେ ଵିଶେଷତୋ ବ୍ରୂହି ଧର୍ମାଧର୍ମପ୍ରଦର୍ଶକ
ଅଳ୍ପ ପରିଶ୍ରମରେ ଯେ ଧର୍ମ କରାଯାଏ, ତାହା ଦ୍ୱାରା ବହୁ ପୁଣ୍ୟ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ; ଏହି ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ ଦେଖାଇଦେବା ଉପାୟକୁ ମୋତେ ବିସ୍ତାରରେ କହ।
ତଦେକଂ କଥ୍ଯତାଂ ଧର୍ମଂ ସର୍ଵଧର୍ମୋତ୍ତମୋତ୍ତମମ୍ । କୃତେନୈକେନ ଯେନେହ ସର୍ଵପାପକ୍ଷଯୋ ଭଵେତ୍
ସମସ୍ତ ଧର୍ମ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏକ ଧର୍ମ କହ, ଯାହା କରିଲେ ସମସ୍ତ ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ।
ଧନଂ ଧାନ୍ଯଂ ଯଶୋ ଧର୍ମମାଯୁର୍ଯେନାଭି ଵର୍ତ୍ତତେ । ମର୍ତ୍ଯଲୋକେଽପି ସଖ୍ଯଂ ସ୍ଯାତ୍ସ୍ଵର୍ଗୋ ଯେନାକ୍ଷଯୋ ଭଵେତ୍
ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଧନ, ଧାନ୍ୟ, କୀର୍ତ୍ତି, ଧର୍ମ ଓ ଆୟୁ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ; ମଣିଷ ଲୋକରେ ମଧ୍ୟ ମିତ୍ରତା ହୁଏ, ଏବଂ ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱର୍ଗ ଅକ୍ଷୟ ହୁଏ।
ସାକ୍ଷାନ୍ନାରାଯଣୋ ଯେନ ଭକ୍ତାନାମଭଯପ୍ରଦଃ । ତୁଷ୍ଯେଦସ୍ଯପ୍ରସାଦେନ କାମଃ କରତଲେ ସ୍ଥିତଃ
ଯାହା ଦ୍ୱାରା ନାରାୟଣ ସ୍ୱୟଂ ଭକ୍ତମାନେଙ୍କୁ ଭୟ ଦେଖାନ୍ତି ନାହିଁ; ଯାହାର କୃପାରେ ଇଚ୍ଛା ହାତରେ ଧରିଥିବା ପରି ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
ସର୍ଵଯଜ୍ଞ ତପୋଦାନତୀର୍ଥସେଵାଧିକଂ ଫଲମ୍ । ଲଭ୍ଯତେ ଯେନ ଯଦ୍ଯସ୍ତି ଵୈଵସ୍ଵତ ତଦାଦିଶ
ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ, ତପ, ଦାନ ଓ ତୀର୍ଥସେବା ଠାରୁ ଅଧିକ ଫଳ ମିଳେ; ଏମିତି କିଛି ଥାଏ, ହେ ବିବସ୍ବତ୍ତନନ୍ଦନ, ତାହା କହ।
ଅନୁଗ୍ରାହ୍ଯୋ ହ୍ଯହଂ ଦେଵ ଯଦି ଧର୍ମୋପଦେଶତଃ । ସର୍ଵଧର୍ମକ୍ରିଯାସାରଂ ତଦେକଂ କୃପଯା ଵଦ
ଯଦି ମୁଁ ତୁମ ଦୟାର ଯୋଗ୍ୟ, ଧର୍ମ ଶିକ୍ଷା ପାଇଁ, ସମସ୍ତ ଧର୍ମକାର୍ଯ୍ୟର ସାର ଏକ ଉପାୟ ଦୟାକରି କହ।
ପାପାନାମନୁରୂପାଣି ପ୍ରାଯଶ୍ଚିତ୍ତାନି ଯଦ୍ଯଥା । ତଥା ତଥୈଵ ସଂସ୍ମୃତ୍ଯ କଥିତାନି ମନୀଷିଭିଃ
ପ୍ରତ୍ୟେକ ପାପ ପାଇଁ ଯେଉଁଯେଉଁ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଉପଯୁକ୍ତ, ମୁନିମାନେ ସେଗୁଡିକୁ ଭଲଭାବେ ମନେରଖି ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି।
କର୍ତୁଂ ତାନି ନ ଶକ୍ଯଂତେ ଦେଵ ପ୍ରତ୍ଯେକଶୋ ନରୈଃ । ସର୍ଵପାପହରଂ ପୁଣ୍ଯମେକଂ ଚେଦସ୍ତି ତଦ୍ଵଦ
ହେ ଦେବ, ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଭାବେ କରିବା ଲୋକମାନେ ପାରନ୍ତି ନାହିଁ; ଯଦି ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର କରିବାର ଏକ ମାତ୍ର ପୁଣ୍ୟ ଅଛି, ତାହା କହ।
ସୂତ ଉଵାଚ-। ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ଯମଂ ଧର୍ମସ୍ଵରୂପିଣମ୍ । ତୁଷ୍ଟାଵ ପ୍ରଯତୋ ଭୂତ୍ଵା ସୂକ୍ଷ୍ମଧର୍ମାଭିକାମୁକଃ
ସୂତ କହିଲେ—ଏପରି କହି, ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଧର୍ମ ଜାଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି, ଧ୍ୟାନ ଦେଇ ଧର୍ମସ୍ୱରୂପୀ ଯମଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ।
ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉଵାଚ- ନମସ୍ତେ ସର୍ଵଶମନ ନମସ୍ତେ ଜଗତାଂପତେ । ନମୋଽସ୍ତୁ ଦେଵରୂପାଯ ସ୍ଵର୍ଗମାର୍ଗପ୍ରଦାଯିନେ
ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ—ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ହରଣ କରୁଥିବା ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର, ସମସ୍ତ ଜଗତର ନାଥ ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ଦେବତା ସ୍ୱରୂପ ଏବଂ ସ୍ୱର୍ଗର ପଥ ଦେଖାଇଥିବା ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।
ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରସ୍ଵରୂପାଯ ଧର୍ମରାଜ ନମୋସ୍ତୁତେ । ତ୍ଵଯା ଭୂଃ ପାଲ୍ଯତେ ଦେଵାପ୍ଯଂତରିକ୍ଷଂ ଚ ଦ୍ଯୌର୍ମହଃ
ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରର ମୂର୍ତ୍ତି ଧରିଥିବା ଧର୍ମରାଜ, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଆପଣ ଭୂମି, ଦେବତା, ଆକାଶ ଓ ବଡ଼ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ରକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି।
ଜନସ୍ତପସ୍ତଥାସତ୍ଯଂ ସର୍ଵସ୍ଵଂ ପାଲ୍ଯତେ ତ୍ଵଯା । ନ ତ୍ଵଯା ରହିତଂ କିଂଚିଜ୍ଜଗତ୍ସ୍ଥାଵର ଜଂଗମମ୍
ଜନ, ତପ, ସତ୍ୟ ଲୋକ ଓ ସମସ୍ତ କିଛି ଆପଣ ରକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି; ଆପଣ ବିନା ଏହି ଜଗତରେ ଚଳାଚଳ କିମ୍ବା ଅଚଳ କିଛି ନାହିଁ।
ଵିଦ୍ଯତେ ତ୍ଵଦ୍ଗୃହୀତଂ ତୁ ସଦ୍ଯୋ ନଶ୍ଯତି ଵୈ ଜଗତ୍ । ତ୍ଵମାତ୍ମା ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ସତାଂ ସତ୍ଵସ୍ଵରୂପଵାନ୍
ଯାହା ଅଛି, ସେ ସବୁ ଆପଣ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି; ଆପଣ ତ୍ୟାଗ କଲେ, ଏହି ଜଗତ ସତ୍ୱରେ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯିବ। ଆପଣ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଆତ୍ମା, ସତ୍ପୁରୁଷଙ୍କର ସତ୍ତ୍ୱର ମୂର୍ତ୍ତି।
ରାଜସାନାଂ ରଜସ୍ତ୍ଵଂ ଚ ତାମସାନାଂ ତମସ୍ତଥା । ଚତୁଷ୍ପଦାଂ ଭଵାନ୍ଦେଵ ଚତୁଃଶୃଂଗସ୍ତ୍ରିଲୋଚନଃ
ରଜୋଗୁଣୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଆପଣ ରଜସ୍ୱରୂପ, ତମୋଗୁଣୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ତମସ୍ୱରୂପ; ଚାରିଟିଏ ପା ଥିବା ପଶୁମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଆପଣ ଚାରି ଶିଙ୍ଗ ଓ ତିନି ଚକୁ ଥିବା ଦେବତା।
ସପ୍ତହସ୍ତସ୍ତ୍ରିଧା ବଦ୍ଧୋ ଵୃଷରୂପ ନମୋସ୍ତୁ ତେ । ସର୍ଵଯଜ୍ଞମଯୋ ଧର୍ମସ୍ତ୍ଵଯି ଵିଗ୍ରହଵିଗ୍ରହଃ
ସାତଟି ହାତ ଓ ତିନିପଟି ଦାଗରେ ବାନ୍ଧା, ବୃଷ ଆକାରରେ ଥିବା ହେଉ, ତୁମକୁ ମୁଁ ଶିର ନମାଏ। ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ମୂର୍ତ୍ତି, ଧର୍ମର ସ୍ୱରୂପ, ଆକାରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆଗ୍ରଣୀ ତୁମେ।
ସାକ୍ଷାଦ୍ଦୃଷ୍ଟୋସି ଲୋକେଶ ଦେଵ ତୁଭ୍ଯଂ ନମୋନମଃ । ହୃଦିସ୍ଥଃ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ପୁଣ୍ଯପାପେକ୍ଷିତା ଭଵାନ୍
ସାକ୍ଷାତ୍ ଦେଖିପାରିଲି, ହେ ସମସ୍ତ ଜଗତର ନାଥ, ହେ ଦେବତା, ମୁଁ ପୁନିପୁନି ତୁମକୁ ନମସ୍କାର କରେ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ହୃଦୟରେ ତୁମେ ବସିଛ, ପୁଣ୍ୟବାନମାନେ ତୁମକୁ ଚାହାନ୍ତି।
ତେନ ଶାସ୍ତା ଚ ଭୂତାନାଂ ଦାତା ଦେଵ ପ୍ରଶାସିତା । ପ୍ରଵର୍ତ୍ତକୋ ହି ଧର୍ମସ୍ଯ ଦେଵଦଂଡଧରୋ ଭୁଵି
ଏହିପରି, ହେ ଦେବ, ତୁମେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଶାସକ, ଦାତା ଓ ଶାସନକାରୀ। ଧର୍ମକୁ ଚଳାଇବାରେ ତୁମେ ଅଗ୍ରଗାମୀ, ଭୂମିରେ ଦେବତାଙ୍କ ଦଣ୍ଡଧାରୀ।
ସର୍ଵଧର୍ମମଯଂ ସାରମେକଂ ଵଦ ସୁନିଶ୍ଚିତମ୍ । ଯମ ଉଵାଚ- ପରିତୁଷ୍ଟୋଽସ୍ମି ତେ ଵିପ୍ର ସ୍ତୋତ୍ରେଣ ଚ ଵିଶେଷତଃ
ସମସ୍ତ ଧର୍ମର ଏକମାତ୍ର ସାର ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ କହ। ଯମ କହିଲେ— ମୁଁ ତୁମରେ ପ୍ରସନ୍ନ, ବିଶେଷକରି ତୁମର ସ୍ତୁତି ଦ୍ୱାରା।
ତଥାପ୍ଯାଗମ ଧର୍ମେଣ ମାନ୍ଯୋସି ମମ ସତ୍ତମ । ଯନ୍ନ କସ୍ଯଚିଦାଖ୍ଯାତଂ ତଦ୍ଗୋପ୍ଯଂ ପରମଂ ମମ
ତଥାପି ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଧର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ, ମୁଁ ତୁମକୁ ମାନ୍ୟ କରେ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଯାହା କାହାକୁ କହାଯାଇନାହିଁ, ସେଇ ମୋର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଗୁପ୍ତ ରହସ୍ୟ।
ସାରମୁଦ୍ଧୃତ୍ଯ ସର୍ଵେଷାଂ ଯଦେକଂ ନିଶ୍ଚିତଂ ମଯା । ମହାନିରଯସଂଘାତାନ୍ନିର୍ଵାସନକରଂ ପରମ୍
ମୁଁ ସମସ୍ତରୁ ସାର ନେଇ, ଏକ ଯାହାକି ମୋର ନିଶ୍ଚିତ ମତ, ଯାହା ମହାନ ନରକର ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାଏ, ସେଇ ସର୍ବୋଚ୍ଚ।
ଅନାଖ୍ଯେଯମପି ବ୍ରହ୍ମନ୍ଵକ୍ଷ୍ଯେ ଵିନଯତୋଷିତଃ
ଯଦ୍ୟପି ଏହା କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତୁମର ନମ୍ରତାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ମୁଁ ଏହା କହିବି।
ସ୍ଯୁର୍ମୋହାଯ ଚରାଚରସ୍ଯ ଜଗତସ୍ତେ ତେ ପୁରାଣାଗମାସ୍ତାଂ ତାମେଵ ହି ଦେଵତାଂ ପରମିକାଂ ଜଲ୍ପଂତୁ କଲ୍ପେ ଵିଧୌ । ସିଦ୍ଧାଂତେ ପୁନରେକ ଏଵ ଭଗଵାନ୍ଵିଷ୍ଣୁଃ ସମସ୍ତାଗମ-ଵ୍ଯାପାରେଷୁ ଵିଵେକିନାଂ ଵ୍ଯତିକରଂ ନୀତେଷୁ ନିଶ୍ଚୀଯତେ
ଚଳ ଓ ଅଚଳ ସମସ୍ତ ଜଗତର ଭ୍ରମରେ ପୁରାତନ ଶାସ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ତାହିଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦେବୀଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟିକ୍ରମରେ କହୁନ୍ତୁ। କିନ୍ତୁ ଶେଷରେ, ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରକୁ ତତ୍ତ୍ୱବିଚାର କରି, ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ କେବଳ ଏକ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ନିଶ୍ଚିତ କରନ୍ତି।