ରକ୍ଷାର୍ଥଂ ସର୍ଵଲୋକାନାଂ ନିର୍ମିତୈକାଦଶୀ ତିଥିଃ । ଏକାଦଶୀ ସମଂ କିଂଚିତ୍ପାଦତ୍ରାଣଂ ନ ଵିଦ୍ଯତେ 5.96.
ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ଏକାଦଶୀ ତିଥି ନିର୍ମିତ; ଏକାଦଶୀ ସମାନ କିଛି ଅଂଶ ମଧ୍ୟ ରକ୍ଷା ନାହିଁ।
ତାମୁପୋଷ୍ଯ ଵିଧାନେନ ପୁରୁଷାଃ ସ୍ଵର୍ଗଗାମିନଃ । ଏକାଦଶେନ୍ଦ୍ରିଯୈଃ ପାପଂ ଯତ୍କୃତଂ ଭଵତି ଦ୍ଵିଜ
ଏହାକୁ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଉପବାସ କଲେ, ମଣିଷ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ; ଏକାଦଶ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ପାପ ହୁଏ, ସେ ସବୁ ଦୂର ହୁଏ।
ନରୋ ନିର୍ଦ୍ଧୂଯ ତତ୍ତୂର୍ଣଂ ପ୍ରୀତଃ ସ୍ଵର୍ଗତିମାନ୍ଭଵେତ୍ । ଅଶ୍ଵମେଧସହସ୍ରାଣି ରାଜସୂଯଶତାନି ଚ
ମଣିଷ ଏହି ପାପକୁ ଶୀଘ୍ର ଦୂର କରି, ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ; ହଜାର ଅଶ୍ୱମେଧ ଓ ଶତ ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞ—
ଏକାଦଶ୍ଯୁପଵାସସ୍ଯ କଲାଂ ନାର୍ହଂତି ଷୋଡଶୀମ୍ । ଏକତଃ କ୍ରତଵଃ ସର୍ଵେ ସର୍ଵତୀର୍ଥତପାଂସି ଚ
—ଏକାଦଶୀ ଉପବାସର ଏକ ଷୋଡ଼ଶି ଅଂଶ ସମ୍ପର୍କରେ ମଧ୍ୟ ସମାନ ନୁହେଁ; ଏକ ପକ୍ଷରେ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ ଓ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥର ତପସ୍ୟା—
ମହାଦାନାଦିଦାନାନି ଵ୍ରତଂ ଵୈଷ୍ଣଵମେକତଃ । ଵୈଷ୍ଣଵଵ୍ରତଜୋ ଧର୍ମୋ ଧର୍ମୋ ଯଜ୍ଞାଦିସଂଭଵଃ
—ଅନ୍ୟ ପକ୍ଷରେ ସମସ୍ତ ମହାଦାନ ଓ ଛୋଟ ଦାନ, ଏବଂ ବୈଷ୍ଣବ ବ୍ରତ; ବୈଷ୍ଣବ ବ୍ରତରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଧର୍ମ ଓ ଯଜ୍ଞ ଆଦିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଧର୍ମ—
ଏକତ୍ର ତୁଲିତୌ ଧାତ୍ରା ତତ୍ର ପୂର୍ଵୋ ଭଵେଦ୍ଗୁରୁଃ । ହରିଵାସର ଭକ୍ତାନାମଚ୍ଯୁତାନଂତଭାଷିଣାମ୍
—ଏହି ଦୁଇଟିକୁ ଯଦି ନିର୍ମାତା ତୁଳନା କରନ୍ତି, ପ୍ରଥମଟି ଅଧିକ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ; ହରିଙ୍କ ଦିନରେ, ଯେଉଁମାନେ ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କ ଅନନ୍ତ କଥା କହନ୍ତି—
ନାହଂ ଶାସ୍ତା ଵିଶେଷେଣ ତେଭ୍ଯୋ ଵିପ୍ର ବିଭେମ୍ଯହମ୍ । ଯେଷାଂ ପୁତ୍ରଶ୍ଚ ପୌତ୍ରଶ୍ଚ ଏକାଦଶ୍ଯାମୁପୋଷିତଃ
—ମୁଁ ସେମାନଙ୍କୁ ବିଶେଷ ଶାସନ କରେ ନାହିଁ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ; ଯେଉଁମାନଙ୍କ ପୁଅ ଓ ନାତି ଏକାଦଶୀ ଉପବାସ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ମୁଁ ଭୟ ପାଏ।
ସହାତ୍ମନା ସ ପୁରୁଷାଞ୍ଛତମୁଦ୍ଧରତେ ବଲାତ୍ । ଉପୋଷଣଂ ତତଃ କୁର୍ଯାତ୍ପକ୍ଷଯୋରୁଭଯୋରପି
ନିଜ ସହିତ, ଏମିତି ଲୋକ ଶତ ଜଣକୁ ବଳେ ଉଦ୍ଧାର କରେ; ତେଣୁ, ଦୁଇଁ ପକ୍ଷରେ ଉପବାସ କରିବା ଉଚିତ।
ଏକାଦଶ୍ଯାଂ ସ ପୁରୁଷୋ ଭୁକ୍ତିମୁକ୍ତ୍ଯେକଭାଜନମ୍ । ଜଯା ଚ ଵିଜଯା ଚୈଵ ଜଯଂତୀ ପାପନାଶିନୀ
ଏକାଦଶୀ ତିଥିରେ ଯେଉଁ ପୁରୁଷ ଉପବାସ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦୁହିଁର ଏକମାତ୍ର ଅଧିକାରୀ ହୁଅନ୍ତି । ଜୟା, ବିଜୟା ଓ ଜୟନ୍ତୀ ନାମକ ଉପବାସଗୁଡ଼ିକ ତାଙ୍କର ପାପକୁ ନଶ୍ୱ କରେ ।
ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ଵଂଜୁଲୀ ଚୈଵ ପକ୍ଷସଂଵର୍ଧିନୀ ଵରା । ତିଲଦୁଗ୍ଧା ପରା ଜ୍ଞେଯା ଅଖଂଡଦ୍ଵାଦଶୀ ତଥା
ତ୍ରିସ୍ପୃଶା, ବଂଜୁଳୀ, ପକ୍ଷସଂବର୍ଧିନୀ ଓ ବରା ନାମକ ଉପବାସ ଅଛି । ତିଳ ଓ ଦୁଧ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ଉପବାସକୁ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ମନାଯାଏ, ଏହାକୁ ଅଖଣ୍ଡଦ୍ୱାଦଶୀ କୁହାଯାଏ ।
ମନୋରଥାଖ୍ଯା ଚ ପରା ଭୀମଦ୍ଵାଦଶିକା ତଥା । ଇତ୍ଯେଵମାଦଯୋ ଭେଦା ଦ୍ଵାଦଶ୍ଯାଃ ସଂତ୍ଯନେକଶଃ
ମନୋରଥ ନାମକ ଏକ ଉପବାସ ଓ ଭୀମଦ୍ୱାଦଶୀ ମଧ୍ୟ ଅଛି । ଏଭଳି ଅନେକ ପ୍ରକାର ଦ୍ୱାଦଶୀ ଉପବାସ ରହିଛି ।
ଵ୍ରତେଷ୍ଵେତେଷୁ ଯେ ଶକ୍ତା ଜ୍ଞେଯାସ୍ତେ ବ୍ରହ୍ମଣି ସ୍ଥିତାଃ । ଶ୍ରୋତାରୋ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରାଣାଂ ଧର୍ମପ୍ରତ୍ଯଯ ସଂଗତାଃ
ଏହି ସମସ୍ତ ଉପବାସ ପାଳନ କରିପାରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ବ୍ରହ୍ମରେ ଅବସ୍ଥିତ ବୋଲି ଜଣାଯାନ୍ତି । ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର ଶୁଣୁଥିବା ଏବଂ ଧର୍ମରେ ଦୃଢ଼ ଆସ୍ଥା ଥିବା ଲୋକମାନେ ଏହିପରି ହୁଅନ୍ତି ।
ପ୍ରିଯଂକରାଶ୍ଚ ବାଲାନାଂ ସ୍ଵର୍ଗଲୋକଂ ଵ୍ରଜଂତି ତେ । ମାସିମାସ୍ଯେକଦିଵସେ ଦର୍ଶେ ଶ୍ରାଦ୍ଧଵ୍ରତା ନରାଃ
ଯେଉଁମାନେ ଶିଶୁମାନଙ୍କୁ ଖୁସି ଦେଇଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି । ପ୍ରତି ମାସର ଅମାବାସ୍ୟା ଦିନରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଉପବାସ କରୁଥିବା ପୁରୁଷମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଫଳ ପାଆନ୍ତି ।
ତୃପ୍ଯଂତି ପିତରୋ ଯେଷାଂ ତେ ଧନ୍ଯାଃ ସ୍ଵର୍ଗଗାମିନଃ । ଭୋଜନେଷୂପପନ୍ନେଷୁ ଭୋଜ୍ଯଂ ଯଚ୍ଛଂତି ସାଦରାତ୍
ଯେଉଁମାନଙ୍କର ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରାଯାଏ, ସେମାନଙ୍କର ପିତୃପୁରୁଷମାନେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି । ସେମାନେ ଧନ୍ୟ ଓ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବା ଯୋଗ୍ୟ । ଯେତେବେଳେ ଉଚିତ ଖାଦ୍ୟ ମିଳେ, ସେମାନେ ଆଦର ସହିତ ଦାନ କରନ୍ତି ।
ଅଭିନ୍ନମୁଖରାଗେଣ ଶିଷ୍ଟାସ୍ତେ ସ୍ଵର୍ଗଗାମିନଃ
ଯେଉଁମାନେ ଅଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଓ ଉଚିତ ଆଚରଣ ସହିତ ଦାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବା ଯୋଗ୍ୟ ବୋଲି ମନାଯାନ୍ତି ।
ଯେ ଭକ୍ତିମଂତୋ ମଧୁସୂଦନସ୍ଯ ନାରାଯଣସ୍ଯାଖିଲନାଯକସ୍ଯ । ସତ୍ଯେନ ହୀନା ରଜସାପି ଯୁକ୍ତା ଗଚ୍ଛଂତି ତେ ନାକମନଂତପୁଣ୍ଯାଃ
ଯେଉଁମାନେ ମଧୁସୂଦନ, ନାରାୟଣ, ସମସ୍ତଙ୍କର ନାୟକଙ୍କୁ ଭକ୍ତି କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଯଦିଓ ସତ୍ୟରେ ଅଭାବ ଓ ରଜୋଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ, ତଥାପି ଅନେକ ପୁଣ୍ୟର ଅଧିକାରୀ ହୋଇ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଆନ୍ତି ।
ଵିତସ୍ତାଂ ଯମୁନାଂ ସୀତାଂ ପୁଣ୍ଯାଂ ଗୋଦାଵରୀଂ ନଦୀମ୍ । ସେଵଂତେ ଯେ ଶୁଭାଚାରାଃ ସ୍ନାନଦାନପରାଯଣାଃ
ଯେଉଁମାନେ ଭଲ ଆଚରଣ ଥିବା, ଏବଂ ବିତସ୍ତା, ଯମୁନା, ସୀତା ଓ ପବିତ୍ର ଗୋଦାବରୀ ନଦୀର ସେବା କରନ୍ତି, ସ୍ନାନ ଓ ଦାନରେ ନିଷ୍ଠା ରଖନ୍ତି ।
ନ ତେ ପଶ୍ଯଂତି ପଂଥାନଂ ନରକସ୍ଯ କଦାଚନ । ଯେ ନର୍ମଦାଯାମିହ ଶର୍ମଦାଯାଂ ମଜ୍ଜଂତି ତୁଷ୍ଯଂତ୍ଯପି ଦର୍ଶନେନ
ଯେଉଁମାନେ ଏଠାରେ ଶାନ୍ତିଦାୟିନୀ ନର୍ମଦାରେ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ କେବେ ମଧ୍ୟ ନରକ ପଥ ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ । ଏହି ନଦୀକୁ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି ।
ଵିଧୂଯ ପାପାନି ମହେଶଲୋକଂ ଗଚ୍ଛଂତି ତେ ତତ୍ର ଚିରଂ ରମଂତେ
ସେମାନେ ପାପ ଦୂର କରି, ମହେଶଙ୍କର ଲୋକକୁ ଯାଆନ୍ତି ଓ ସେଠାରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି ।
ସ୍ନାତାଶ୍ଚର୍ମନଦୀ ତୀରେ ତ୍ରିରାତ୍ରଂ ନିଯତା ନରାଃ । ଵ୍ଯାସାଶ୍ରମେ ଵିଶେଷେଣ ତେ ନରା ନାକିନଃ ସ୍ମୃତାଃ
ଯେଉଁ ପୁରୁଷମାନେ ତିନି ରାତି ଧରି ଶାନ୍ତିଦାୟିନୀ ନଦୀର କୂଳରେ ନିୟମିତ ଭାବେ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି, ବିଶେଷ କରି ବ୍ୟାସ ଆଶ୍ରମରେ, ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବା ଯୋଗ୍ୟ ବୋଲି ମନାଯାନ୍ତି ।
ଗଂଗାଜଲେ ପ୍ରଯାଗେ ଚ କେଦାରେ ପୁଷ୍କରେ ତଥା । ଵ୍ଯାସାଶ୍ରମେ ପ୍ରଭାସେ ଚ ମୃତାସ୍ତେ ଵିଷ୍ଣୁଗାମିନଃ
ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରୟାଗରେ ଗଙ୍ଗା ଜଳରେ, କେଦାର, ପୁଷ୍କର, ବ୍ୟାସ ଆଶ୍ରମ କିମ୍ବା ପ୍ରଭାସରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ।
ଦ୍ଵାରଵତ୍ଯାଂ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରେ ଯୋଗାଭ୍ଯାସେନ ଵା ମୃତାଃ । ହରିରିତ୍ଯକ୍ଷରଂ ଵକ୍ତ୍ରେ ଯେଷାଂ ତେ ନ ପୁନର୍ଭଵାଃ
ଯେଉଁମାନେ ଦ୍ୱାରାବତୀ କିମ୍ବା କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରରେ, କିମ୍ବା ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଯେଉଁମାନଙ୍କର ମୁଁହରେ 'ହରି' ନାମ ରହିଥାଏ, ସେମାନେ ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନେଇନାହାନ୍ତି ।
ତ୍ରିରାତ୍ରମପି ଯେ ଵିପ୍ର ଦ୍ଵାରଵତ୍ଯାଂ ପୁରି ସ୍ଥିତାଃ । ମଜ୍ଜଂତି ଗୋମତୀ ତୀରେ ଧନ୍ଯାସ୍ତେ କେଶଵପ୍ରିଯାଃ
ଏହି ଦ୍ୱାରାବତୀ ନଗରରେ ତିନି ରାତି ରୁହିଥିବା ଏବଂ ଗୋମତୀ ନଦୀ କୂଳରେ ସ୍ନାନ କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ଧନ୍ୟ ଓ କେଶବଙ୍କ ପ୍ରିୟ ହୁଅନ୍ତି ।
ନରନାରାଯଣାଵାସେ ତ୍ରିରାତ୍ରଂ ଯେ ସମାଶ୍ରିତାଃ । ମର୍ତ୍ଯଲୋକେ ଚ ନଂଦାଯାଂ ଧନ୍ଯାସ୍ତେ କେଶଵପ୍ରିଯାଃ
ଯେଉଁମାନେ ନର-ନାରାୟଣଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ କିମ୍ବା ମାନବ ଲୋକରେ ନନ୍ଦା ନଦୀ ପାଖରେ ତିନି ରାତି ରହନ୍ତି, ସେମାନେ ଧନ୍ୟ ଓ କେଶବଙ୍କ ପ୍ରିୟ ।
ଷଣ୍ମାସମୁଷିତା ଵିପ୍ର ପୁରୁଷୋତ୍ତମସଂନିଧୌ । ତେ ନୂନମଚ୍ଯୁତାତ୍ମାନୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସ୍ଯୁରଘହାରିଣଃ
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଯେଉଁମାନେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ଛଅ ମାସ ରହିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କ ଆତ୍ମା ହୋଇ, ଅଘନାଶକଙ୍କୁ ଦେଖି ପବିତ୍ର ହୁଅନ୍ତି ।
ଅନେକ ଜନ୍ମାର୍ଜିତପୁଣ୍ଯତୋଯେ ମଜ୍ଜଂତି ତୋଯେ ମଣିକର୍ଣିକାଯାଃ । ନମଂତି ଵିଶ୍ଵେଶମଵାପ୍ଯକାଶୀଂ ତେ ଵୈ ମଯାପୀହ ଭଵଂତି ଵଂଦ୍ଯାଃ
ଅନେକ ଜନ୍ମର ପୁଣ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ମଣିକର୍ଣ୍ଣିକା ତୀରରେ ସ୍ନାନ କରୁଥିବା ଏବଂ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି କାଶୀକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଉଥିବା ଲୋକମାନେ, ଏଠି ମୋ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହୁଅନ୍ତି ।
ପୂଜଯିତ୍ଵା ହରିଂ ଯେ ତୁ ଭୂମୌ ଦର୍ଭ ତିଲୈଃ ସହ । ତିଲାନ୍ଵିକୀର୍ଯ ଲୋହଂ ଚ ଦତ୍ଵା ଧେନୁଂ ପଯସ୍ଵିନୀମ୍
ଯେମାନେ ଭୂମିରେ ଦର୍ଭା ଓ ତିଳ ସହିତ ହରିଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି, ତିଳ ଛିଟିଯାନ୍ତି, ଲୋହା ଦାନ କରନ୍ତି ଓ ଦୁଧଦେଇଥିବା ଗାଈ ଦାନ କରନ୍ତି,
ଯେ ମୃତା ଵିଧିଵଦ୍ଵିପ୍ର ତେ ନରାଃ ସ୍ଵର୍ଗଗାମିନଃ । ଉତ୍ପାଦ୍ଯ ପୁତ୍ରାନ୍ସଂସ୍ଥାପ୍ଯ ପିତୃପୈତାମହେ ପଦେ
ଯେମାନେ ବିଧିମତ ରୀତିରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରନ୍ତି, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଆନ୍ତି; ପୁଅ ଜନ୍ମାଇ ଓ ପିତୃପୁରୁଷଙ୍କ ଗୋତିରେ ସ୍ଥାପିତ କରି,
ନିର୍ମମା ନିରହଂକାରା ଯେ ମୃତାସ୍ତେଽପି ନାକିନଃ । ସ୍ତୈନ୍ଯାନ୍ନିଵୃତ୍ତାଃ ସତତଂ ସଂତୁଷ୍ଟାଃ ସ୍ଵଧନେନ ଚ
ଯେମାନେ ମମତା ଓ ଅହଂକାର ଛାଡ଼ି ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଆନ୍ତି; ଯେମାନେ ଚୋରା ଖାଦ୍ୟ ଛାଡ଼ି ନିଜ ଧନରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହନ୍ତି,
ସ୍ଵଭାଗ୍ଯେନୋପଜୀଵଂତି ତେ ନରାଃ ସ୍ଵର୍ଗଗାମିନଃ । ଶ୍ଲକ୍ଷ୍ଣାଂ ଵାଣୀଂ ନିରାବାଧାଂ ମଧୁରୋପାଯ ଵର୍ଜିତାମ୍
ଯେମାନେ ନିଜ ଭାଗ୍ୟରେ ଜୀବନ ଚାଲାନ୍ତି, ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଆନ୍ତି; ଯେମାନଙ୍କ କଥା ମୃଦୁ, ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ଚାଳକି ନଥାଏ,