କିମତ୍ର ବହୁନୋକ୍ତେନ ନ ତଦସ୍ତି ମହୀସୁରାଃ । ଯଦପ୍ରାପ୍ଯଂ ଭଵେନ୍ମାସି ମାଧଵେ ମାଧଵାର୍ଚନାତ୍
ହେ ମହାମୁନିମାନେ, ଏଠାରେ ବହୁ କଥା କହିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ; ମାଧବ ମାସରେ ମାଧବଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ ଯେଉଁ କିଛି ଅପ୍ରାପ୍ୟ, ତାହା କିଛି ନାହିଁ।
ଶୃଣୁଧ୍ଵଂ ଚ ପୁରାଵୃତ୍ତମିହାର୍ଥେ ପରମାଦ୍ଭୁତମ୍ । ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ଯ ଚ ସଂଵାଦଂ ଯମସ୍ଯ ଚ ମହାତ୍ମନଃ
ଏହା ସଂପର୍କରେ ପୁରାତନ ଏବଂ ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ଘଟଣା, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ମହାତ୍ମା ଯମଙ୍କର କଥାବାର୍ତ୍ତା ଶୁଣ।
ମଧ୍ଯଦେଶେ ମହାଗ୍ରାମୋ ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ବଭୂଵ ହ । ଗଂଗାଯମୁନଯୋର୍ମଧ୍ଯେ ଯାମୁନସ୍ଯ ଗିରେରଧଃ
ମଧ୍ୟଦେଶରେ ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନା ନଦୀ ମଧ୍ୟରେ, ଯମୁନା ପାହାଡ଼ ତଳେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କର ଏକ ବଡ଼ ଗାଁ ଥିଲା।
ଵିଦ୍ଵାଂସସ୍ତତ୍ର ଭୂଯିଷ୍ଠା ବ୍ରାହ୍ମଣାଶ୍ଚାଵସଂସ୍ତଦା । ଅଥ ପ୍ରାହ ଯମଃ କଂଚିତ୍ପୁରୁଷଂ କୃଷ୍ଣପିଂଗଲମ୍
ସେଠାରେ ବେଶିଭାଗ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶିକ୍ଷିତ ଥିଲେ। ତାପରେ ଯମ ଏକ କଳା ଓ ପିଙ୍ଗଳ ଲୋକଙ୍କୁ କହିଲେ।
ରକ୍ତାକ୍ଷମୂର୍ଦ୍ଧ୍ଵରୋମାଣଂ କାକଜଂଘାକ୍ଷିନାସିକମ୍ । ଗଚ୍ଛ ତ୍ଵଂ ଭୋ ମହାଗ୍ରାମଂ ଗତ୍ଵା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଯ
ଲାଲ ଆଖି, କେଶ ଦାଡ଼ି ଉଠିଥିବା, କାକ ପାଏଁ ପାଦ, ଆଖି ଓ ନାକ ଥିବା ସେ ଲୋକକୁ କହିଲେ—'ତୁମେ ଯାଅ, ସେ ବଡ଼ ଗାଁକୁ ଯାଇ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ଆଣ।'
ଵସିଷ୍ଠଗୋତ୍ରସଂଭୂତଂ ନାମତୋ ଯଜ୍ଞଦତ୍ତକମ୍ । ଶମେ ନିଵିଷ୍ଟଂ ଵିଦ୍ଵାଂସଂ ଯଜ୍ଞକର୍ମଵିଶାରଦମ୍
ଯିଏ ବସିଷ୍ଠ ଗୋତ୍ରର, ନାମ ଯଜ୍ଞଦତ୍ତ, ଶାନ୍ତିରେ ଅବସ୍ଥିତ, ଶିକ୍ଷିତ ଓ ଯଜ୍ଞ କାର୍ଯ୍ୟରେ ପାରଙ୍ଗତ।
ନଚାନ୍ଯମାନଯେଥାସ୍ତ୍ଵଂ ସଗୋତ୍ରଂ ତସ୍ଯ ପାର୍ଶ୍ଵତଃ । ସହିତାଦୃଗ୍ଗୁଣସ୍ତେନ ତୁଲ୍ଯୋଽଧ୍ଯଯନ ଜନ୍ମନା
ତୁମେ ସେ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କର ପରିବାରର ଅନ୍ୟ କାହାକୁ ତାଙ୍କ ସହିତ ଆଣିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ତାଙ୍କ ସମାନ ଶିକ୍ଷା, ଗୁଣ ଓ ଜନ୍ମରେ ସମାନ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ମାତ୍ର ଆଣ।
ଆକୃତ୍ଯା ଚ ତଥା ଚିହ୍ନୈଃ ସମସ୍ତେନୈଵ ସତ୍ତମଃ । ତମାନଯ ଯଥୋଦ୍ଦିଷ୍ଟା ପୂଜା କାର୍ଯା ହି ତସ୍ଯ ମେ
ତାଙ୍କର ଦେହର ଆକୃତି ଓ ସମସ୍ତ ଚିହ୍ନ ଦେଖି, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠକୁ ଚିହ୍ନଟ କର; ଯେଉଁପରି ଦେଖାଯାଇଛି, ସେହିପରି ତାଙ୍କୁ ଆଣ, କାରଣ ମୋ ପକ୍ଷରୁ ପୂଜା କରିବା ଦରକାର।
ସ ଗତ୍ଵା ପ୍ରତିକୂଲଂ ତୁ ଚକାର ଯମଶାସନମ୍ । ତମେଵ ମାନଯାମାସ ପ୍ରତିଷିଦ୍ଧୋ ଯମେନ ଯଃ
ସେ ଯାଇ, ବିପରୀତ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ ଏବଂ ଯମଙ୍କର ଆଦେଶ ଅନୁସରଣ କଲେ; ଯିଏକି ଯମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିଷିଦ୍ଧ ହୋଇଥିଲେ, ସେଉଁଠି ମାନ୍ୟତା ଦେଲେ।
ତସ୍ମୈ ଯମଃ ସମୁତ୍ଥାଯ ପୂଜାଂ କୃତ୍ଵା ଚ ଧର୍ମଵିତ୍ । ପ୍ରୋଵାଚ ନୀଯତାମେଷ ସୋଽନ୍ଯ ଆନୀଯତାମିତି
ତାପରେ ଧର୍ମକୁ ଜାଣିଥିବା ଯମ, ଉଠି ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ ଏବଂ କହିଲେ, 'ଏହି ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ନେଯାଅ; ତାପରି ଅନ୍ୟ ଜଣକୁ ଆଣ।'
ସୂତ ଉଵାଚ- ଏଵମୁକ୍ତେ ତୁ ଵଚନେ ଧର୍ମରାଜେନ ସ ଦ୍ଵିଜଃ । ଉଵାଚ ଧର୍ମରାଜଂ ତଂ ନିର୍ଵିଣ୍ଣୋ ଗମନାଯ ଵୈ
ସୂତ କହିଲେ— ଧର୍ମରାଜଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସେ ଦ୍ୱିଜ ମନୁଷ୍ୟ ଫେରିଯିବାକୁ ଅନିଚ୍ଛା ଭାବରେ ଧର୍ମରାଜଙ୍କୁ କହିଲେ।
ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉଵାଚ- କସ୍ମାଦହମିହାନୀତଃ କସ୍ମାତ୍ପ୍ରେରଯସେ ପୁନଃ । ଗଂତୁଂ ନୈଵୋତ୍ସହେ ତତ୍ର ମର୍ତ୍ଯଲୋକଂ ପୁନଃ ପ୍ରଭୋ
ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ— 'ମୋତେ କାହିଁକି ଏଠାକୁ ଆଣାଯାଇଛି? ଆଉ କାହିଁକି ମୋତେ ପୁଣି ଫେରାଇଁଅଛ? ପ୍ରଭୁ, ମୁଁ ପୁଣି ମର୍ତ୍ୟଲୋକକୁ ଯିବାକୁ ସମର୍ଥ ନୁହେଁ।'
ଯମ ଉଵାଚ- ଇହ କ୍ଷୀଣାଯୁଷାଂ ପୁଂସାଂ ଵାସଃ ପୁଣ୍ଯଵତାଂ ଭଵେତ୍ । ଅଯଂ ଵୈ ଧର୍ମରାଜସ୍ଯ ଲୋକୋ ଧର୍ମଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ
ଯମ କହିଲେ— 'ଏଠା ହେଉଛି ସେମାନଙ୍କର ବାସସ୍ଥାନ, ଯାହାଙ୍କର ଆୟୁଷ୍ୟ ଶେଷ ହୋଇଛି ଏବଂ ସେମାନେ ପୁଣ୍ୟବାନ; ଏହି ଧର୍ମରାଜଙ୍କର ଲୋକ, ଯାହାକୁ ଧର୍ମର ଜଗତ୍ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।'
ସୌଖ୍ଯଭୂମିରିଯଂ ସର୍ଵା ଧର୍ମରାଜୋଽହମୀଶ୍ଵରଃ । ପୁଣ୍ଯାପୁଣ୍ଯାନୁସାରେଣ ଜଂତୂନାଂ ସୁଖଦୁଃଖଦଃ
ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ ହେଉଛି ସୁଖର ସ୍ଥାନ; ମୁଁ ଧର୍ମରାଜ ଏଠାର ଇଶ୍ୱର, ପୁଣ୍ୟ ଓ ପାପ ଅନୁଯାୟୀ ପ୍ରାଣୀମାନେଙ୍କୁ ସୁଖ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ ଦେଉଛି।
ପାପିନାଂ ଯମରୂପୋଽସ୍ମି ନୃଣାଂ ନିରଯଦାଯକଃ । ତଥା ପୁଣ୍ଯଵତାଂ ସୌଖ୍ଯ ସ୍ଵର୍ଗଦୋ ଧର୍ମ ମୂର୍ତିମାନ୍
ପାପୀମାନେ ପାଇଁ ମୁଁ ଯମ, ମନୁଷ୍ୟମାନେଙ୍କୁ ନରକ ଦେଉଥିବା; ଏଭଳି, ପୁଣ୍ୟବାନମାନେ ପାଇଁ ମୁଁ ଧର୍ମର ମୂର୍ତ୍ତି, ସୁଖ ଓ ସ୍ୱର୍ଗ ଦେଉଥିବା।
ଗଚ୍ଛ ଵିପ୍ର ତ୍ଵମଦ୍ଯୈଵ ନିଲଯଂ ସ୍ଵଂ ଯଥାଗତଃ । ଅଦ୍ଯାପି ଦଶଵର୍ଷାଣାମାଯୁସ୍ତେ ପରିଵର୍ତତେ
ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତୁମେ ଆଜିଏ ତୁମ ଘରକୁ ଯିଅ, ଯେପରି ଆସିଥିଲ; ଏଉଁଠି ତୁମ ଆୟୁଷ୍ୟର ଦଶ ବର୍ଷ ଅଧିକ ଅଛି।
କ୍ଷଯେ ତଵାଯୁଷଃ ପ୍ରାପ୍ତିର୍ଲୋକସ୍ଯାସ୍ଯ ଭଵିଷ୍ଯତି । ପ୍ରଷ୍ଟଵ୍ଯଂ ଚ ତ୍ଵଯା ହ୍ଯନ୍ଯତ୍ପୃଚ୍ଛସ୍ଵ ପ୍ରବ୍ରଵୀମି ତେ
ତୁମ ଆୟୁଷ୍ୟ ଶେଷ ହେଲେ, ଏହି ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବ; ତୁମେ ଆଉ କିଛି ପଚାରିବାକୁ ଚାହାଁଲେ ପଚାର, ମୁଁ କହିଦେବି।
ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉଵାଚ- ଯତ୍କୃତ୍ଵା ସୁମହତ୍ପୁଣ୍ଯଂ ସ୍ଵର୍ଗଃ ସ୍ଯାଦ୍ବ୍ରୂହି ତନ୍ମମ । ସର୍ଵସ୍ଯ ହି ପ୍ରମାଣଂତ୍ଵଂ ଧର୍ମାଧର୍ମଵିନିଶ୍ଚଯେ
ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ— 'କେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ ବଡ଼ ପୁଣ୍ୟ ମିଳି ସ୍ୱର୍ଗ ମିଳେ, ମୋତେ କହ; କାରଣ ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ ନିର୍ଣ୍ଣୟରେ ତୁମେ ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରମାଣ।'
ଯଦି ଦେଵ ମଯା ସମ୍ଯଗ୍ଗଂତଵ୍ଯଂ ନିଜମଂଦିରେ । ତଦ୍ବ୍ରୂହି କର୍ମଣା କେନ ପତଂତି ନରକେ ନରାଃ
'ଦେବ, ଯଦି ମୋତେ ଠିକ୍ ଭାବରେ ମୋ ଘରକୁ ଫେରିବାକୁ ହେବ, ତେବେ କହ, କେଉଁ କାରଣରେ ଲୋକମାନେ ନରକକୁ ପଡନ୍ତି।'
ଵ୍ରଜଂତି କେନ ଵୈ ସ୍ଵର୍ଗଂ ତତ୍ସର୍ଵଂ କୃପଯା ଵଦ । ଯମ ଉଵାଚ- କର୍ମଣା ମନସା ଵାଚା ଯେ ଧର୍ମଵିମୁଖା ନରାଃ
'କେଉଁ କାରଣରେ ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାନ୍ତି? ସମସ୍ତ କଥା କୃପାକରି କହ।' ଯମ କହିଲେ— 'ଯେଉଁ ଲୋକମାନେ କାର୍ଯ୍ୟ, ମନ ଓ କଥାରେ ଧର୍ମରୁ ଦୂରେଇଯାନ୍ତି—'
ଵିଷ୍ଣୁଭକ୍ତିଵିହୀନା ଯେ ତେ ଵୈ ନିରଯଗାମିନଃ । ପଶ୍ଯଂତି ଭେଦବୁଦ୍ଧ୍ଯା ଯେ ବ୍ରହ୍ମାଣଂ ଶଂକରଂ ହରିମ୍
'ଯେଉଁମାନେ ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତି ରହିଛନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ନରକକୁ ଯାନ୍ତି; ଯେଉଁମାନେ ବ୍ରହ୍ମା, ଶଙ୍କର ଓ ହରିଙ୍କୁ ଭିନ୍ନ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି,'
ଵିରକ୍ତା ଵିଷ୍ଣୁଵିଦ୍ଯାସୁ ନରା ନିରଯଗାମିନଃ । କୁଲଦେଶୋଚିତଂ କର୍ମ ଯସ୍ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵାନ୍ଯତ୍ସମାଚରେତ୍
'ଯେଉଁ ଲୋକମାନେ ବିଷ୍ଣୁବିଦ୍ୟାରେ ଅନାସକ୍ତ, ସେମାନେ ନରକକୁ ଯାନ୍ତି; ଯିଏ ନିଜ କୁଳ କିମ୍ବା ଦେଶଯୋଗ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ,'
କାମାଦ୍ଵା ଯଦି ଵା ମୋହାତ୍ସ ଯାତି ନରକଂ ନରଃ । ଅଯାଜ୍ଯଯାଜକଶ୍ଚୈଵ ଯାଜ୍ଯାନାଂ ଚ ଵିଵର୍ଜକଃ
'ଚାହିଦା କିମ୍ବା ମୋହରେ, ସେ ଲୋକ ନରକକୁ ଯାଏ; ଯିଏ ଅଯୋଗ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ଯଜ୍ଞ କରେ କିମ୍ବା ଯୋଗ୍ୟଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରେ,'
ଵିରତୋ ଵିଷ୍ଣୁଵିଦ୍ଯାସୁ ସ ଭୁଂକ୍ତେ ନରକାନ୍ବହୂନ୍ । ଅଦତ୍ଵା ପିତୃଦେଵେଭ୍ଯୋ ଵିପ୍ରେଭ୍ଯୋ ମର୍ତ୍ଯବଂଧୁଷୁ
'ଯିଏ ବିଷ୍ଣୁବିଦ୍ୟାରୁ ଦୂରେଇଯାଏ, ସେ ବହୁ ନରକ ଭୋଗ କରେ; ଏବଂ ଯିଏ ପିତୃ, ଦେବତା, ବ୍ରାହ୍ମଣ କିମ୍ବା ମର୍ତ୍ୟ ବନ୍ଧୁମାନେଙ୍କୁ ଦାନ ନାହିଁ ଦେଇଥାଏ—'
ସଧନୋ ମ୍ରିଯତେ ପାପଃ ସ ଯାତି ନରକାନ୍ବହୂନ୍ । ସର୍ଵାଣ୍ଯନ୍ନାନି ସିଦ୍ଧାନି ପାକଭେଦଂ କରୋତି ଯଃ
ଯେଉଁ ପାପୀ ଖାଦ୍ୟ ପକାଇବା ସମୟରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରନ୍ତି ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଖାଦ୍ୟର ପକା ପ୍ରଣାଳୀକୁ ବଦଳାନ୍ତି, ସେମାନେ ବହୁ ନରକକୁ ଯାଆନ୍ତି।
ଅଵୈଶ୍ଵଦେଵଂ ଭୁଂଜୀତ ସ ଯାତି ନରକଂ ଚିରମ୍ । ବହୁଦ୍ରୋହେଣ ଭୂତାନାଂ ଯେଽଜଯଂତି ଧନଂ ଦ୍ଵିଜ
ଯେଉଁମାନେ ବିଶ୍ୱଦେବଙ୍କୁ ନ ବଳି ଖାଆନ୍ତି, ସେମାନେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନରକରେ ରୁହନ୍ତି। ଏବଂ ଯେଉଁମାନେ ଅନେକ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ କ୍ଷତି କରି ଧନ ସଂଗ୍ରହ କରନ୍ତି, ହେ ଦ୍ୱିଜ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ—
ଧନଵଂତୋ ନିରଯଗା ଦାଂଭିକା ଦୁଃଖଭାଗିନଃ । ନାସ୍ତିକ୍ଯାଦଥ ଵା ଲୋଭାନ୍ମୋହାତ୍କାଲେ ଯଥୋଦିତେ
ଏହି ଧନୀ ଲୋକମାନେ ଯଦି ଚଳାକି କରନ୍ତି, ଦୁଃଖ ଭୋଗନ୍ତି, ନାସ୍ତିକତା, ଲୋଭ କିମ୍ବା ମୋହ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁମାନେ ଭ୍ରମିତ, ସେମାନେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମୟରେ ନରକକୁ ଯାଆନ୍ତି।
ଭକ୍ତ୍ଯା ନ ଶ୍ରାଦ୍ଧଦା ଯେ ସ୍ଯୁଃ ପଚ୍ଯଂତେ ନରକେଷୁ ତେ । ଦୀଯମାନସ୍ଯ ଵିତ୍ତସ୍ଯ ବ୍ରାହ୍ମଣେଭ୍ଯସ୍ତୁ ପାପକୃତ୍
ଯେଉଁମାନେ ଭକ୍ତି ସହିତ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଦାନ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ନରକରେ ପକାଯାନ୍ତି। ଏବଂ ଯେଉଁ ପାପୀ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଧନ ଦାନ କରିବାରେ ବାଧା ଦେଇଥାଏ—
ଵିଘ୍ନମାଚରତେ ଯୋଽସୌ ନରୋ ନିରଯଗୋ ଭଵେତ୍ । ସାମାନ୍ଯ ଦକ୍ଷିଣାଂ ଲବ୍ଧ୍ଵା ଗୃହ୍ଣାତ୍ଯେକୋ ଵିମୋହତଃ
ଯେଉଁ ଲୋକ ବାଧା ସୃଷ୍ଟି କରେ, ସେ ନରକରେ ବସିଥାଏ। ଏବଂ ଯେଉଁମାନେ ମୂଢତାରେ ସାଧାରଣ ଦକ୍ଷିଣା କେବଳ ନିଜେ ନେଇନିଅନ୍ତି—
ନାସ୍ତିକ୍ଯଭାଵନିରତୋ ନରଃ ସ୍ଯାନ୍ନରକାଲଯେ । ଅସହିଷ୍ଣୁତଯା ତସ୍ଯ ଗୁଣାନାଂ କାରଣଂ ଭଵେତ୍
ଯେଉଁ ଲୋକ ନାସ୍ତିକ ଭାବନାରେ ଲିନ, ସେ ନରକରେ ବସିଥାଏ। ତାଙ୍କର ଅସହିଷ୍ଣୁତା ତାଙ୍କର ଦୋଷର କାରଣ ହୁଏ।