ଯୁଗାଦଯୋ ଯୁଗାଂତାଶ୍ଚ ତଥା କଲ୍ପାଦଯୋଽପି ଚ । ସର୍ଵେଭ୍ଯୋଽପ୍ଯଧିକଂ ମାସମେତେଭ୍ଯୋ ଵଦ ପାଵନମ୍
ଯୁଗର ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ, ଏଭଳି କଳ୍ପର ଆରମ୍ଭ ମଧ୍ୟ; ଏସବୁ ମଧ୍ୟରୁ ସବୁଠାରୁ ପବିତ୍ର କେଉଁ ମାସ ତୁମେ କହ।
ସର୍ଵଯଜ୍ଞମଯ ଶ୍ରୀମନ୍ନେକଂ ନିଶ୍ଚିତ୍ଯ ମେ ଵଦ । ଵରାହ ଉଵାଚ- ଵିଧିନାଵିଧିନାଚୈଵ ଯେ ଯଜଂତି ନରାଧମାଃ
ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ ମିଶିଥିବା ମହାନ, ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ନିଶ୍ଚିତ କରି ମୋତେ କହ। ବରାହ କହିଲେ - ନିୟମ ହେଉ କି ଅନିୟମ, ଯେମାନେ ମୋତେ ପୂଜନ୍ତି—
ମାଧଵେ ମାସି ମାଂ ଭକ୍ତ୍ଯା ତୈଶ୍ଚ ପୂଜ୍ଯୋଽସ୍ମ୍ଯହଂ ସଦା । ହିରଣ୍ଯାକ୍ଷୋ ଵରାରୋହେ ମାଧଵେ ତୁ ମଧୁର୍ହତ
ମାଧବ ମାସରେ ଯେମାନେ ଭକ୍ତି ସହିତ ମୋ ପୂଜା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସଦା ପୂଜ୍ୟ; ମାଧବ ମାସରେ ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷ ଦାନବକୁ ବରାହ ମାରିଥିଲେ।
ଆଦିଦୈତ୍ଯାଵୁଭାଵେତୌ ହତ୍ଵା ତ୍ଵଂ ତୁ ସମୁଦ୍ଧୃତା । ତ୍ରେତାଯୁଗେ ତ୍ରଯୀ ଧର୍ମୋ ଜ୍ଞାନଵର୍ଣଵ୍ଯଵସ୍ଥିତିଃ
ପ୍ରଥମ ଦାନବ ଦୁଇଜଣ ମାରାଗଲେ, ତୁମେ ଉଦ୍ଧାର ହେଲ; ତ୍ରେତାଯୁଗରେ ତିନି ପ୍ରକାର ଧର୍ମ ଓ ଜ୍ଞାନ-ବର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟବସ୍ଥା ହେଲା।
ମାଧଵେ ମାସି ସଂଭୂତା ତେନ ମେ ମାଧଵଃପ୍ରିଯଃ । ତ୍ରେତାଯୁଗଂ ତୃତୀଯାଯାଂ ଶୁକ୍ଲାଯାଂ ମାସି ମାଧଵେ
ମାଧବ ମାସରେ ମୋର ଜନ୍ମ ହୋଇଥିଲା; ଏହି କାରଣରୁ ମାଧବ ମୋ ପାଇଁ ପ୍ରିୟ। ତୃତୀୟ ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷରେ, ମାଧବ ମାସରେ, ତ୍ରେତାଯୁଗ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା।
ପ୍ରଵୃତ୍ତଂ ଚ ତ୍ରଯୀ ଧର୍ମାଃ ପ୍ରଵୃତ୍ତାସ୍ତେ ପ୍ରଵର୍ଦ୍ଧିତାଃ । ଅକ୍ଷଯା ସୋଚ୍ଯତେ ଲୋକେ ତୃତୀଯା ହରିଵଲ୍ଲଭା
ତିନି ପ୍ରକାର ଧର୍ମ ଆରମ୍ଭ ହେଲା ଓ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲା; ତୃତୀୟକୁ ଲୋକେ ଅକ୍ଷୟ ବୋଲି କହନ୍ତି, ଏହା ହରିଙ୍କ ପ୍ରିୟ।
ସ୍ନାନେ ଦାନାର୍ଚନେ ଶ୍ରାଦ୍ଧେ ଜପେ ପୂର୍ଵଜତର୍ପ୍ପଣେ । ଯେଽର୍ଚଯଂତି ଯଵୈର୍ଵିଷ୍ଣୁଂ ଶ୍ରାଦ୍ଧଂ କୁର୍ଵଂତି ଯତ୍ନତଃ
ସ୍ନାନ, ଦାନ, ପୂଜା, ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ଜପ, ପିତୃତର୍ପଣ — ଏହି ସବୁ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଯେମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଯବ ଦ୍ୱାରା ପୂଜନ୍ତି, ଏବଂ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟ ସତର୍କତାରେ କରନ୍ତି—
ତେଷାଂ ଦଦାମ୍ଯହଂ ସର୍ଵଂ ଯନ୍ମନୋଽଭୀଷ୍ଟମୁତ୍ତମମ୍ । ଯେ ଦଦଂତ୍ଯପି ଦାନାନି ଧନ୍ଯାସ୍ତେ ଧାର୍ମିକା ନରାଃ
ସେମାନଙ୍କୁ ମୁଁ ସମସ୍ତ ଉତ୍ତମ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେଁ; ଯେମାନେ ଦାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଧନ୍ୟ, ସେମାନେ ଧର୍ମିକ।
ଯେ ଯଜଂତି ହରେର୍ନିତ୍ଯମଧ୍ଵରୈର୍ଵିଵିଧୈରପି । ମାଧଵେ ଯଜତେ ଯୋ ମାଂ ତେଭ୍ଯସ୍ତଦଧିକଂ ଫଲମ୍
ଯେଉଁମାନେ ବିଭିନ୍ନ ପୂଜା ପଦ୍ଧତିରେ ନିତ୍ୟ ହରିଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି, ତଥାପି ଯିଏ ମାଧବ ମାସରେ ମୋତେ ପୂଜା କରେ, ସେ ସମସ୍ତଙ୍କଠାରୁ ଅଧିକ ଫଳ ପାଏ।
ସ୍ନାନଂ ଦାନଂ ଜପୋ ହୋମସ୍ତପୋ ଯଜ୍ଞ ଵ୍ରତାଦିକମ୍ । ଵୈଶାଖେ ଯତ୍କୃତଂ ଦେଵି ତସ୍ଯ ପୁଣ୍ଯଫଲଂ ଶୃଣୁ
ଦେବୀ, ବୈଶାଖ ମାସରେ ଯେଉଁ କୌଣସି ସ୍ନାନ, ଦାନ, ଜପ, ହୋମ, ତପ, ଯଜ୍ଞ, ବ୍ରତ ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରାଯାଏ, ତାହାର ପୁଣ୍ୟ ଫଳ କଣ ହୁଏ, ତାହା ଶୁଣ।
ମନ୍ଵଂତରାଣାଂ କୋଟ୍ଯସ୍ତୁ ଦଶପଂଚ ଚ ସପ୍ତ ଚ । ମତ୍ସାନ୍ନିଧ୍ଯଗତାସ୍ତେପି ତିଷ୍ଠଂତି ଭଯଵର୍ଜିତାଃ
ମୋ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ଦଶ, ପାଞ୍ଚ ଓ ସାତ କୋଟି ମନ୍ବନ୍ତର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯେଉଁମାନେ ଆସିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଭୟ ଛାଡ଼ି ଏଠାରେ ରହନ୍ତି।
ଯଦ୍ଯପି ସ୍ଯୁର୍ଗ୍ରହାଃ ସର୍ଵେ କ୍ରୂରା ଜନ୍ମଵ୍ଯଯାଷ୍ଟକାଃ । ପ୍ରାତଃସ୍ନାନେନ ଵୈଶାଖେ ସର୍ଵେ ସୌମ୍ଯା ଭଵଂତି ତେ
ସମସ୍ତ ଗ୍ରହ ଯଦି କ୍ରୂର ଓ ଅଶୁଭ ହେଉଥିବା ସମୟରେ ମଧ୍ୟ, ବୈଶାଖ ମାସରେ ପ୍ରଭାତ ସ୍ନାନ କଲେ ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଶୁଭ ହୋଇଯାନ୍ତି।
ଵୈଶାଖେ ମାସି ଯୋ ଵିପ୍ରାନ୍ଭୋଜଯେଦ୍ଭକ୍ତିତତ୍ପରଃ । ସିକ୍ଥେସିକ୍ଥେ ଭଵେତ୍ତୃପ୍ତିଃ ପିତୄଣାଂ ଯୁଗସଂଖ୍ଯଯା
ବୈଶାଖ ମାସରେ ଯିଏ ଭକ୍ତି ସହିତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଏ, ତାଙ୍କର ପିତୃମାନେ ଯେତେ ମାଣି ଚାଉଳ ଅଛି, ସେତେ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୃପ୍ତ ରହନ୍ତି।
ଯଚ୍ଛଂତି ତତ୍ର ମଧୁରାଧିକଭୋଜନାନି ଯେ ଵାଯଵାଶନ ତିଲୋଦକ ଭୋଜନାନି । ଛତ୍ରାଂବରାଣି ଚରଣୋଚିତରକ୍ଷଣାନି ଧନ୍ଯାସ୍ତ ଏଵ ପରିତୋଷକରାହି ଵିଷ୍ଣୋଃ
ଯେଉଁମାନେ ସେଠାରେ ମିଠା ଓ ପ୍ରଚୁର ଖାଦ୍ୟ, ପବନରେ ଶୁଖାଇଥିବା କିମ୍ବା ତିଳ ଜଳରେ ପକାଯାଇଥିବା ଭୋଜନ, ଛତା, ବସ୍ତ୍ର ଓ ପାଦର ସୁଯୋଗ ଦେଇଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ହିଁ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରନ୍ତି।
ଵିଶେଷାଦିହ ଦାତଵ୍ଯାସ୍ତିଲା ମଧୁସମନ୍ଵିତାଃ । ଧର୍ମାଯ ବୃହତେ ଦୀର୍ଘ ଦୁରିତକ୍ଷଯ ହେତଵେ
ଏଠାରେ ବିଶେଷ କରି ଧର୍ମ, ଦୀର୍ଘାୟୁ ଓ ପାପ ନାଶ ପାଇଁ ମଧୁ ମିଶିତ ତିଳ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ।
ଏଵଂକୃତେ ତୁ ଯତ୍ପୁଣ୍ଯଂ ପ୍ରାପ୍ଯତେ ମନୁଜୈଶ୍ଚ ତୈଃ । ତତ୍କୈର୍ଗଣଯିତୁଂ ଶକ୍ଯଂ ଵର୍ଷକୋଟିଶତୈରପି
ଏପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରି ମଣିଷମାନେ ଯେଉଁ ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରନ୍ତି, ତାହାକୁ କୋଟି କୋଟି ବର୍ଷ ମଧ୍ୟ ଗଣନା କରିହେବ ନାହିଁ।
ପୁତ୍ରପୌତ୍ରାଦିସଂପତ୍ତି ଦୀର୍ଘାଯୂଂଷି ଯଥେପ୍ସିତମ୍ । ଇହାପ୍ନୋତି ପରତ୍ରାପି ମାମେଵ ପ୍ରତିପଦ୍ଯତେ
ଏଠାରେ ମନୁଷ୍ୟ ଚାହିଁଥିବା ପୁଅ, ନାତି ଓ ଅନ୍ୟ ସମ୍ପଦ, ଦୀର୍ଘ ଆୟୁ ଲାଭ କରେ, ଏବଂ ପରଲୋକରେ ମୋତେ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ।
ଅନେକଜନ୍ମାର୍ଜିତ ପାତକାଵଲୀ ଵିଲୀଯତେ ମାଧଵ ମଜ୍ଜନେନ । ଜନସ୍ଯ ତତ୍ରୋଷସି ପୁଣ୍ଯତୀର୍ଥେ ଯଥାଵିଧାନଂ ଶ୍ରଯତେ ତଥା ଵା
ଅନେକ ଜନ୍ମରେ ସଞ୍ଚିତ ପାପ ମାଧବ ମାସରେ ସ୍ନାନ କଲେ ଗଳିଯାଏ; ସେ ପୁଣ୍ୟ ତୀର୍ଥରେ ଯଥାବିଧି ସ୍ନାନ କଲେ ମହାପୁଣ୍ୟ ଲାଭ ହୁଏ।
ଯଃ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଵୈଶାଖଂ ଵ୍ରତମନ୍ଯଦୁପାଚରେତ୍ । ସ କରସ୍ଥଂ ମହାରତ୍ନଂ ହିତ୍ଵା ଲୋଷ୍ଟଂ ହି ଯାଚତେ
ଯିଏ ବୈଶାଖ ବ୍ରତକୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ବ୍ରତ କରେ, ସେ ହାତରେ ମହାମୂଲ୍ୟବାନ ମଣି ରଖି ତାହାକୁ ଛାଡ଼ି ମାଟି ମାଗୁଥିବା ଲୋକ ପରି।
ସୂତଉଵାଚ- ଏଵଂ ସ ଭଗଵାନ୍ପୂର୍ଵମାଦିଦେଵୋ ଵଦଦ୍ଵିଭୁଃ । ମାଧଵଂ ମାସମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯ ଜଗତ୍ଯାଂ ଜଗତୀଧରଃ
ସୂତ କହିଲେ—ଏଭଳି ପୂର୍ବକାଳରେ ଭଗବାନ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବ୍ୟାପିଥିବା, ପ୍ରଥମ ଦେବତା, ଏହି ପୃଥିବୀରେ ମାଧବ ମାସ ବିଷୟରେ କହିଥିଲେ।
କିମତ୍ର ବହୁନୋକ୍ତେନ ନ ତଦସ୍ତି ମହୀସୁରାଃ । ଯଦପ୍ରାପ୍ଯଂ ଭଵେନ୍ମାସି ମାଧଵେ ମାଧଵାର୍ଚନାତ୍
ହେ ମହାମୁନିମାନେ, ଏଠାରେ ବହୁ କଥା କହିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ; ମାଧବ ମାସରେ ମାଧବଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ ଯେଉଁ କିଛି ଅପ୍ରାପ୍ୟ, ତାହା କିଛି ନାହିଁ।
ଶୃଣୁଧ୍ଵଂ ଚ ପୁରାଵୃତ୍ତମିହାର୍ଥେ ପରମାଦ୍ଭୁତମ୍ । ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ଯ ଚ ସଂଵାଦଂ ଯମସ୍ଯ ଚ ମହାତ୍ମନଃ
ଏହା ସଂପର୍କରେ ପୁରାତନ ଏବଂ ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ଘଟଣା, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ମହାତ୍ମା ଯମଙ୍କର କଥାବାର୍ତ୍ତା ଶୁଣ।
ମଧ୍ଯଦେଶେ ମହାଗ୍ରାମୋ ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ବଭୂଵ ହ । ଗଂଗାଯମୁନଯୋର୍ମଧ୍ଯେ ଯାମୁନସ୍ଯ ଗିରେରଧଃ
ମଧ୍ୟଦେଶରେ ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନା ନଦୀ ମଧ୍ୟରେ, ଯମୁନା ପାହାଡ଼ ତଳେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କର ଏକ ବଡ଼ ଗାଁ ଥିଲା।
ଵିଦ୍ଵାଂସସ୍ତତ୍ର ଭୂଯିଷ୍ଠା ବ୍ରାହ୍ମଣାଶ୍ଚାଵସଂସ୍ତଦା । ଅଥ ପ୍ରାହ ଯମଃ କଂଚିତ୍ପୁରୁଷଂ କୃଷ୍ଣପିଂଗଲମ୍
ସେଠାରେ ବେଶିଭାଗ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶିକ୍ଷିତ ଥିଲେ। ତାପରେ ଯମ ଏକ କଳା ଓ ପିଙ୍ଗଳ ଲୋକଙ୍କୁ କହିଲେ।
ରକ୍ତାକ୍ଷମୂର୍ଦ୍ଧ୍ଵରୋମାଣଂ କାକଜଂଘାକ୍ଷିନାସିକମ୍ । ଗଚ୍ଛ ତ୍ଵଂ ଭୋ ମହାଗ୍ରାମଂ ଗତ୍ଵା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଯ
ଲାଲ ଆଖି, କେଶ ଦାଡ଼ି ଉଠିଥିବା, କାକ ପାଏଁ ପାଦ, ଆଖି ଓ ନାକ ଥିବା ସେ ଲୋକକୁ କହିଲେ—'ତୁମେ ଯାଅ, ସେ ବଡ଼ ଗାଁକୁ ଯାଇ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ଆଣ।'
ଵସିଷ୍ଠଗୋତ୍ରସଂଭୂତଂ ନାମତୋ ଯଜ୍ଞଦତ୍ତକମ୍ । ଶମେ ନିଵିଷ୍ଟଂ ଵିଦ୍ଵାଂସଂ ଯଜ୍ଞକର୍ମଵିଶାରଦମ୍
ଯିଏ ବସିଷ୍ଠ ଗୋତ୍ରର, ନାମ ଯଜ୍ଞଦତ୍ତ, ଶାନ୍ତିରେ ଅବସ୍ଥିତ, ଶିକ୍ଷିତ ଓ ଯଜ୍ଞ କାର୍ଯ୍ୟରେ ପାରଙ୍ଗତ।
ନଚାନ୍ଯମାନଯେଥାସ୍ତ୍ଵଂ ସଗୋତ୍ରଂ ତସ୍ଯ ପାର୍ଶ୍ଵତଃ । ସହିତାଦୃଗ୍ଗୁଣସ୍ତେନ ତୁଲ୍ଯୋଽଧ୍ଯଯନ ଜନ୍ମନା
ତୁମେ ସେ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କର ପରିବାରର ଅନ୍ୟ କାହାକୁ ତାଙ୍କ ସହିତ ଆଣିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ତାଙ୍କ ସମାନ ଶିକ୍ଷା, ଗୁଣ ଓ ଜନ୍ମରେ ସମାନ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ମାତ୍ର ଆଣ।
ଆକୃତ୍ଯା ଚ ତଥା ଚିହ୍ନୈଃ ସମସ୍ତେନୈଵ ସତ୍ତମଃ । ତମାନଯ ଯଥୋଦ୍ଦିଷ୍ଟା ପୂଜା କାର୍ଯା ହି ତସ୍ଯ ମେ
ତାଙ୍କର ଦେହର ଆକୃତି ଓ ସମସ୍ତ ଚିହ୍ନ ଦେଖି, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠକୁ ଚିହ୍ନଟ କର; ଯେଉଁପରି ଦେଖାଯାଇଛି, ସେହିପରି ତାଙ୍କୁ ଆଣ, କାରଣ ମୋ ପକ୍ଷରୁ ପୂଜା କରିବା ଦରକାର।
ସ ଗତ୍ଵା ପ୍ରତିକୂଲଂ ତୁ ଚକାର ଯମଶାସନମ୍ । ତମେଵ ମାନଯାମାସ ପ୍ରତିଷିଦ୍ଧୋ ଯମେନ ଯଃ
ସେ ଯାଇ, ବିପରୀତ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ ଏବଂ ଯମଙ୍କର ଆଦେଶ ଅନୁସରଣ କଲେ; ଯିଏକି ଯମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିଷିଦ୍ଧ ହୋଇଥିଲେ, ସେଉଁଠି ମାନ୍ୟତା ଦେଲେ।
ତସ୍ମୈ ଯମଃ ସମୁତ୍ଥାଯ ପୂଜାଂ କୃତ୍ଵା ଚ ଧର୍ମଵିତ୍ । ପ୍ରୋଵାଚ ନୀଯତାମେଷ ସୋଽନ୍ଯ ଆନୀଯତାମିତି
ତାପରେ ଧର୍ମକୁ ଜାଣିଥିବା ଯମ, ଉଠି ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ ଏବଂ କହିଲେ, 'ଏହି ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ନେଯାଅ; ତାପରି ଅନ୍ୟ ଜଣକୁ ଆଣ।'