ଵିଧିଂ ସ ରାଜାପି ତତଶ୍ଚକାର ଵୈଶାଖମାସସ୍ଯ ମୁନିପ୍ରଣୀତମ୍ । ପତ୍ନ୍ଯାସମଂ ପୁଣ୍ଯଧିଯା ତମେଵ ସଂଚିଂତଯଁଲ୍ଲୋକପଵିତ୍ରକୀର୍ତିଃ
ତାପରେ ସେ ରାଜା, ମୁନିଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅନୁଯାୟୀ ବୈଶାଖ ମାସର ପୂଜା କରିଲେ, ନିଜର ପୁଣ୍ୟଶୀଳ ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ, ସେହି ପବିତ୍ର କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଭାବିବା ସହିତ, ଯାହା ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ପବିତ୍ର କରେ।
ଋଷଯ ଊଚୁଃ - ସୂତସୂତମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ଜୀଵଜୀଵ ଶତଂସମାଃ । ଯଦ୍ଵଯଂ ପୁଣ୍ଯସମଯଂ ଶ୍ରାଵିତା ଜଗତୋ ହିତମ୍
ଋଷିମାନେ କହିଲେ - ହେ ସୂତ, ତୁମେ ବହୁତ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ତୁମେ ଶତାବ୍ଦୀ ଯାଏଁ ଜୀବନ୍ତୁ। ତୁମେ ଆମକୁ ଏହି ପୁଣ୍ୟ ଉପବାସ ବିଷୟରେ ଶୁଣାଇଲା, ଯାହା ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଭଲ।
ଵଦ ଭୂଯୋଽପି ଭୂଯିଷ୍ଠଂ ପିବାମସ୍ତାଵକଂ ଵଚଃ । ପାଯଂପାଯଂ ନ ତୃପ୍ଯାମୋ ଵଯଂ ସୂତ ତଦୁତ୍ତମମ୍
ଆଉ କହ, ଆଉ ଅଧିକ କହ; ଆମେ ତୁମର କଥା ପିଇବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ। ଯେପରି ମଧୁର ପାନୀୟ, ତେଣୁ ଆମେ ତୁମର ଉତ୍ତମ କଥାରେ କେବେ ଅକ୍ଳାନ୍ତ ହେଉନାହିଁ, ହେ ସୂତ।
ସୂତ ଉଵାଚ- ଅତ୍ରାପ୍ଯୁଦାହରଂତୀମମିତିହାସଂ ପୁରାତନମ୍ । ସଂଵାଦମାଦିଲୋକସ୍ଯ ଜଗତାଂ ଜଗଦୀଶିତୁଃ
ସୂତ କହିଲେ - ଏଠାରେ ମଧ୍ୟ ଏକ ପୁରୁଣା କଥା ଉଦାହରଣ ଦିଆଯାଏ — ପ୍ରଥମ ଲୋକମାନେ ଓ ଜଗତ୍ର ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସଂବାଦ।
ଷଟ୍ସହସ୍ରାଣିଚୋଚ୍ଛ୍ରାଯୋ ଵିସ୍ତାରେଣ ପୁନସ୍ତ୍ରଯମ୍ । ଏଵଂ ନଵସହସ୍ରାଣି ଯୋଜନାନାଂ ଵିଧାଯ ଚ
ତାହାର ଉଚ୍ଚତା ଛଉ ହଜାର, ଓ ପ୍ରସ୍ଥ ତିନି ହଜାର; ଏଭଳି ମୋଟେ ନଉ ହଜାର ଯୋଜନା ମାପାଯାଇଥିଲା।
ଵାମଯା ଦଂଷ୍ଟ୍ରଯା ଗୃହ୍ଯ ଉଦ୍ଧୃତାଦୌ ଵସୁଂଧରା । ଦିଵ୍ଯଵର୍ଷସହସ୍ରଂ ଵୈ ଦଂଷ୍ଟ୍ରଯା ଧାରିତା ମହୀ
ବାମ ଦାଂତରେ ଧରି ଆରମ୍ଭରେ ପୃଥିବୀକୁ ଉଠାଇଥିଲେ; ଏହି ଦାଂତରେ ଦେବତାମାନେ ଗଣନା କରୁଥିବା ଏକ ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୃଥିବୀ ଧରିଥିଲେ।
ଧର୍ମାଖ୍ଯାନପ୍ରସଂଗେନ ସୋଵାଚ ଵିନଯାଦ୍ଵିଭୁମ୍ । ପୃଥିଵ୍ଯୁଵାଚ- ଏତେ ଦ୍ଵାଦଶ ମାସା ଵୈ ଷଷ୍ଟିର୍ଦିନଶତତ୍ରଯମ୍
ଧର୍ମ କଥା ଚଲିଥିବା ବେଳେ, ସେ ବିନୟ ସହିତ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ କହିଲେ। ପୃଥିବୀ କହିଲା - ଏହି ଦ୍ୱାଦଶ ମାସ ଓ ତେପନ୍ନି ଶହ ଦିନ ଅଛି।
ଏଷାଂ କିମୁତ୍ତମଂ ପୁଣ୍ଯଂ ପ୍ରିଯଂ ଚ ତଵ କେଶଵ । ପଵିତ୍ରଃ କାର୍ତିକୋ ମାସସ୍ତୁଲାସଂସ୍ଥେ ଦିଵାକରେ
ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, କେଉଁଟି ସବୁଠାରୁ ପବିତ୍ର ଓ ତୁମ ପାଇଁ ପ୍ରିୟ, ହେ କେଶବ? କାର୍ତ୍ତିକ ମାସ ପବିତ୍ର, ଯେତେବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ତୁଳାରେ ରହେ।
ମକରସ୍ଥେ ରଵୌ ମାସଃ ପୁରାଣେ ପାଵନଃ ସ୍ମୃତଃ । ମେଷସ୍ଥେ ମାଧଵୋ ମାସୋ ଭାସ୍କରେ ପଠ୍ଯତେ ବୁଧୈଃ
ମକରରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଥିଲେ, ସେ ମାସ ପୁରାଣରେ ପବିତ୍ର ବୋଲି ମନାଯାଏ; ମେଷରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଥିଲେ, ମାଧବ ମାସକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି।
ମାର୍ଗଶୀର୍ଷୋଽପି ମାସାନାଂ ପାଵନଃ ପରିକୀର୍ତିତଃ । ଏଵଂ ମାସାଃ ପଵିତ୍ରାସ୍ତେ ଵାସରାଃ କେପି କୀର୍ତିତାଃ
ମାର୍ଗଶୀର୍ଷ ମଧ୍ୟ ମାସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପବିତ୍ର ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ଏଭଳି ଏହି ମାସଗୁଡ଼ିକ ପବିତ୍ର, କିଛି ଦିନ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଶଂସିତ।
ଯୁଗାଦଯୋ ଯୁଗାଂତାଶ୍ଚ ତଥା କଲ୍ପାଦଯୋଽପି ଚ । ସର୍ଵେଭ୍ଯୋଽପ୍ଯଧିକଂ ମାସମେତେଭ୍ଯୋ ଵଦ ପାଵନମ୍
ଯୁଗର ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ, ଏଭଳି କଳ୍ପର ଆରମ୍ଭ ମଧ୍ୟ; ଏସବୁ ମଧ୍ୟରୁ ସବୁଠାରୁ ପବିତ୍ର କେଉଁ ମାସ ତୁମେ କହ।
ସର୍ଵଯଜ୍ଞମଯ ଶ୍ରୀମନ୍ନେକଂ ନିଶ୍ଚିତ୍ଯ ମେ ଵଦ । ଵରାହ ଉଵାଚ- ଵିଧିନାଵିଧିନାଚୈଵ ଯେ ଯଜଂତି ନରାଧମାଃ
ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ ମିଶିଥିବା ମହାନ, ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ନିଶ୍ଚିତ କରି ମୋତେ କହ। ବରାହ କହିଲେ - ନିୟମ ହେଉ କି ଅନିୟମ, ଯେମାନେ ମୋତେ ପୂଜନ୍ତି—
ମାଧଵେ ମାସି ମାଂ ଭକ୍ତ୍ଯା ତୈଶ୍ଚ ପୂଜ୍ଯୋଽସ୍ମ୍ଯହଂ ସଦା । ହିରଣ୍ଯାକ୍ଷୋ ଵରାରୋହେ ମାଧଵେ ତୁ ମଧୁର୍ହତ
ମାଧବ ମାସରେ ଯେମାନେ ଭକ୍ତି ସହିତ ମୋ ପୂଜା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସଦା ପୂଜ୍ୟ; ମାଧବ ମାସରେ ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷ ଦାନବକୁ ବରାହ ମାରିଥିଲେ।
ଆଦିଦୈତ୍ଯାଵୁଭାଵେତୌ ହତ୍ଵା ତ୍ଵଂ ତୁ ସମୁଦ୍ଧୃତା । ତ୍ରେତାଯୁଗେ ତ୍ରଯୀ ଧର୍ମୋ ଜ୍ଞାନଵର୍ଣଵ୍ଯଵସ୍ଥିତିଃ
ପ୍ରଥମ ଦାନବ ଦୁଇଜଣ ମାରାଗଲେ, ତୁମେ ଉଦ୍ଧାର ହେଲ; ତ୍ରେତାଯୁଗରେ ତିନି ପ୍ରକାର ଧର୍ମ ଓ ଜ୍ଞାନ-ବର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟବସ୍ଥା ହେଲା।
ମାଧଵେ ମାସି ସଂଭୂତା ତେନ ମେ ମାଧଵଃପ୍ରିଯଃ । ତ୍ରେତାଯୁଗଂ ତୃତୀଯାଯାଂ ଶୁକ୍ଲାଯାଂ ମାସି ମାଧଵେ
ମାଧବ ମାସରେ ମୋର ଜନ୍ମ ହୋଇଥିଲା; ଏହି କାରଣରୁ ମାଧବ ମୋ ପାଇଁ ପ୍ରିୟ। ତୃତୀୟ ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷରେ, ମାଧବ ମାସରେ, ତ୍ରେତାଯୁଗ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା।
ପ୍ରଵୃତ୍ତଂ ଚ ତ୍ରଯୀ ଧର୍ମାଃ ପ୍ରଵୃତ୍ତାସ୍ତେ ପ୍ରଵର୍ଦ୍ଧିତାଃ । ଅକ୍ଷଯା ସୋଚ୍ଯତେ ଲୋକେ ତୃତୀଯା ହରିଵଲ୍ଲଭା
ତିନି ପ୍ରକାର ଧର୍ମ ଆରମ୍ଭ ହେଲା ଓ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲା; ତୃତୀୟକୁ ଲୋକେ ଅକ୍ଷୟ ବୋଲି କହନ୍ତି, ଏହା ହରିଙ୍କ ପ୍ରିୟ।
ସ୍ନାନେ ଦାନାର୍ଚନେ ଶ୍ରାଦ୍ଧେ ଜପେ ପୂର୍ଵଜତର୍ପ୍ପଣେ । ଯେଽର୍ଚଯଂତି ଯଵୈର୍ଵିଷ୍ଣୁଂ ଶ୍ରାଦ୍ଧଂ କୁର୍ଵଂତି ଯତ୍ନତଃ
ସ୍ନାନ, ଦାନ, ପୂଜା, ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ଜପ, ପିତୃତର୍ପଣ — ଏହି ସବୁ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଯେମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଯବ ଦ୍ୱାରା ପୂଜନ୍ତି, ଏବଂ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟ ସତର୍କତାରେ କରନ୍ତି—
ତେଷାଂ ଦଦାମ୍ଯହଂ ସର୍ଵଂ ଯନ୍ମନୋଽଭୀଷ୍ଟମୁତ୍ତମମ୍ । ଯେ ଦଦଂତ୍ଯପି ଦାନାନି ଧନ୍ଯାସ୍ତେ ଧାର୍ମିକା ନରାଃ
ସେମାନଙ୍କୁ ମୁଁ ସମସ୍ତ ଉତ୍ତମ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେଁ; ଯେମାନେ ଦାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଧନ୍ୟ, ସେମାନେ ଧର୍ମିକ।
ଯେ ଯଜଂତି ହରେର୍ନିତ୍ଯମଧ୍ଵରୈର୍ଵିଵିଧୈରପି । ମାଧଵେ ଯଜତେ ଯୋ ମାଂ ତେଭ୍ଯସ୍ତଦଧିକଂ ଫଲମ୍
ଯେଉଁମାନେ ବିଭିନ୍ନ ପୂଜା ପଦ୍ଧତିରେ ନିତ୍ୟ ହରିଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି, ତଥାପି ଯିଏ ମାଧବ ମାସରେ ମୋତେ ପୂଜା କରେ, ସେ ସମସ୍ତଙ୍କଠାରୁ ଅଧିକ ଫଳ ପାଏ।
ସ୍ନାନଂ ଦାନଂ ଜପୋ ହୋମସ୍ତପୋ ଯଜ୍ଞ ଵ୍ରତାଦିକମ୍ । ଵୈଶାଖେ ଯତ୍କୃତଂ ଦେଵି ତସ୍ଯ ପୁଣ୍ଯଫଲଂ ଶୃଣୁ
ଦେବୀ, ବୈଶାଖ ମାସରେ ଯେଉଁ କୌଣସି ସ୍ନାନ, ଦାନ, ଜପ, ହୋମ, ତପ, ଯଜ୍ଞ, ବ୍ରତ ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରାଯାଏ, ତାହାର ପୁଣ୍ୟ ଫଳ କଣ ହୁଏ, ତାହା ଶୁଣ।
ମନ୍ଵଂତରାଣାଂ କୋଟ୍ଯସ୍ତୁ ଦଶପଂଚ ଚ ସପ୍ତ ଚ । ମତ୍ସାନ୍ନିଧ୍ଯଗତାସ୍ତେପି ତିଷ୍ଠଂତି ଭଯଵର୍ଜିତାଃ
ମୋ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ଦଶ, ପାଞ୍ଚ ଓ ସାତ କୋଟି ମନ୍ବନ୍ତର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯେଉଁମାନେ ଆସିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଭୟ ଛାଡ଼ି ଏଠାରେ ରହନ୍ତି।
ଯଦ୍ଯପି ସ୍ଯୁର୍ଗ୍ରହାଃ ସର୍ଵେ କ୍ରୂରା ଜନ୍ମଵ୍ଯଯାଷ୍ଟକାଃ । ପ୍ରାତଃସ୍ନାନେନ ଵୈଶାଖେ ସର୍ଵେ ସୌମ୍ଯା ଭଵଂତି ତେ
ସମସ୍ତ ଗ୍ରହ ଯଦି କ୍ରୂର ଓ ଅଶୁଭ ହେଉଥିବା ସମୟରେ ମଧ୍ୟ, ବୈଶାଖ ମାସରେ ପ୍ରଭାତ ସ୍ନାନ କଲେ ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଶୁଭ ହୋଇଯାନ୍ତି।
ଵୈଶାଖେ ମାସି ଯୋ ଵିପ୍ରାନ୍ଭୋଜଯେଦ୍ଭକ୍ତିତତ୍ପରଃ । ସିକ୍ଥେସିକ୍ଥେ ଭଵେତ୍ତୃପ୍ତିଃ ପିତୄଣାଂ ଯୁଗସଂଖ୍ଯଯା
ବୈଶାଖ ମାସରେ ଯିଏ ଭକ୍ତି ସହିତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଏ, ତାଙ୍କର ପିତୃମାନେ ଯେତେ ମାଣି ଚାଉଳ ଅଛି, ସେତେ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୃପ୍ତ ରହନ୍ତି।
ଯଚ୍ଛଂତି ତତ୍ର ମଧୁରାଧିକଭୋଜନାନି ଯେ ଵାଯଵାଶନ ତିଲୋଦକ ଭୋଜନାନି । ଛତ୍ରାଂବରାଣି ଚରଣୋଚିତରକ୍ଷଣାନି ଧନ୍ଯାସ୍ତ ଏଵ ପରିତୋଷକରାହି ଵିଷ୍ଣୋଃ
ଯେଉଁମାନେ ସେଠାରେ ମିଠା ଓ ପ୍ରଚୁର ଖାଦ୍ୟ, ପବନରେ ଶୁଖାଇଥିବା କିମ୍ବା ତିଳ ଜଳରେ ପକାଯାଇଥିବା ଭୋଜନ, ଛତା, ବସ୍ତ୍ର ଓ ପାଦର ସୁଯୋଗ ଦେଇଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ହିଁ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରନ୍ତି।
ଵିଶେଷାଦିହ ଦାତଵ୍ଯାସ୍ତିଲା ମଧୁସମନ୍ଵିତାଃ । ଧର୍ମାଯ ବୃହତେ ଦୀର୍ଘ ଦୁରିତକ୍ଷଯ ହେତଵେ
ଏଠାରେ ବିଶେଷ କରି ଧର୍ମ, ଦୀର୍ଘାୟୁ ଓ ପାପ ନାଶ ପାଇଁ ମଧୁ ମିଶିତ ତିଳ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ।
ଏଵଂକୃତେ ତୁ ଯତ୍ପୁଣ୍ଯଂ ପ୍ରାପ୍ଯତେ ମନୁଜୈଶ୍ଚ ତୈଃ । ତତ୍କୈର୍ଗଣଯିତୁଂ ଶକ୍ଯଂ ଵର୍ଷକୋଟିଶତୈରପି
ଏପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରି ମଣିଷମାନେ ଯେଉଁ ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରନ୍ତି, ତାହାକୁ କୋଟି କୋଟି ବର୍ଷ ମଧ୍ୟ ଗଣନା କରିହେବ ନାହିଁ।
ପୁତ୍ରପୌତ୍ରାଦିସଂପତ୍ତି ଦୀର୍ଘାଯୂଂଷି ଯଥେପ୍ସିତମ୍ । ଇହାପ୍ନୋତି ପରତ୍ରାପି ମାମେଵ ପ୍ରତିପଦ୍ଯତେ
ଏଠାରେ ମନୁଷ୍ୟ ଚାହିଁଥିବା ପୁଅ, ନାତି ଓ ଅନ୍ୟ ସମ୍ପଦ, ଦୀର୍ଘ ଆୟୁ ଲାଭ କରେ, ଏବଂ ପରଲୋକରେ ମୋତେ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ।
ଅନେକଜନ୍ମାର୍ଜିତ ପାତକାଵଲୀ ଵିଲୀଯତେ ମାଧଵ ମଜ୍ଜନେନ । ଜନସ୍ଯ ତତ୍ରୋଷସି ପୁଣ୍ଯତୀର୍ଥେ ଯଥାଵିଧାନଂ ଶ୍ରଯତେ ତଥା ଵା
ଅନେକ ଜନ୍ମରେ ସଞ୍ଚିତ ପାପ ମାଧବ ମାସରେ ସ୍ନାନ କଲେ ଗଳିଯାଏ; ସେ ପୁଣ୍ୟ ତୀର୍ଥରେ ଯଥାବିଧି ସ୍ନାନ କଲେ ମହାପୁଣ୍ୟ ଲାଭ ହୁଏ।
ଯଃ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଵୈଶାଖଂ ଵ୍ରତମନ୍ଯଦୁପାଚରେତ୍ । ସ କରସ୍ଥଂ ମହାରତ୍ନଂ ହିତ୍ଵା ଲୋଷ୍ଟଂ ହି ଯାଚତେ
ଯିଏ ବୈଶାଖ ବ୍ରତକୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ବ୍ରତ କରେ, ସେ ହାତରେ ମହାମୂଲ୍ୟବାନ ମଣି ରଖି ତାହାକୁ ଛାଡ଼ି ମାଟି ମାଗୁଥିବା ଲୋକ ପରି।
ସୂତଉଵାଚ- ଏଵଂ ସ ଭଗଵାନ୍ପୂର୍ଵମାଦିଦେଵୋ ଵଦଦ୍ଵିଭୁଃ । ମାଧଵଂ ମାସମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯ ଜଗତ୍ଯାଂ ଜଗତୀଧରଃ
ସୂତ କହିଲେ—ଏଭଳି ପୂର୍ବକାଳରେ ଭଗବାନ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବ୍ୟାପିଥିବା, ପ୍ରଥମ ଦେବତା, ଏହି ପୃଥିବୀରେ ମାଧବ ମାସ ବିଷୟରେ କହିଥିଲେ।