କାଲେନ କିଯତା ଵେଶ୍ଯା ସା ମୃତା ଧର୍ମନିଷ୍ଠିତା । ଦେଵଦାସୋଽପି ସ ତତୋ ମୃତଃ ସ୍ଵୀଯାଯୁଷକ୍ଷଯେ
କିଛି ସମୟ ପରେ, ସେ ବେଶ୍ୟା ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ଥିବାବେଳେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ। ଦେବଦାସଙ୍କର ଆୟୁଷ୍ୟ ଶେଷ ହେଲାପରେ ସେଠିଏ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ।
ତେନ ପୁଣ୍ଯେନ ଭୂପାଲ ହେମକାରୋଽନ୍ଯ ଜନ୍ମନି । ସ ତ୍ଵଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ମହୀଂ ରାଜନ୍ନଶେଷଗୁଣସଂଯୁତଃ
ସେହି ପୁଣ୍ୟରେ, ରାଜା, ସେ ସୁବର୍ଣ୍ଣକାର ପୁନର୍ଜନ୍ମରେ ତୁମେ ହେଲେ, ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ଏ ଭୂମିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ।
ସାପି ରୂପଵତୀ ଵେଶ୍ଯା ତେନ ଧର୍ମେଣ ତେଽଭଵତ୍ । ନାମ୍ନା କାଂତିମତୀ କାଂତା ପ୍ରଣଯେନ ପରିପ୍ଲୁତା
ସେ ସୁନ୍ଦର ବେଶ୍ୟା ମଧ୍ୟ, ସେଇ ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା, ତୁମର ପ୍ରିୟା କାନ୍ତିମତୀ ନାମରେ ହେଲେ, ଭଲପାଇବାରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ।
ଵିଵିଧା ଵାସନା ଵୀର କର୍ମଣାଂ ପୂର୍ଵସଂଭଵାଃ । ଵିଚିତ୍ରା ଗତଯସ୍ତାତ ଜ୍ଞାଯଂତେ ନ ବୁଧୈରପି
ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରବୃତ୍ତିମାନେ, ହେ ଶୂର, ପୂର୍ବ କର୍ମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ସେମାନଙ୍କର ଗତି ବିଚିତ୍ର, ଏବଂ ମୁଦ୍ରା ମଧ୍ୟ ତାହା ବୁଝିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
ତମେନଂ ମାଧଵଂ ମାସଂ ପ୍ରତିକାର୍ଯଂ ନ ସଂଶଯଃ । ଗୋପିତଂ ତେନ ଦେଵେନ ବ୍ରହ୍ମଣା ମାଧଵେନ ଚ
ଏହି ମାଧବ ମାସକୁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ; ଏହାକୁ ସେଇ ଦେବତା, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ମାଧବ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି।
ଅସାଧୁସଂଗୈରନଵାପ୍ତଵିଦ୍ଯୈରସଂଯତୈରାଶ୍ରମଧର୍ମହୀନୈଃ । ଅଭୂତତୀର୍ଥୈରକୃତଵ୍ରତୈସ୍ତୈର୍ନ ଲଭ୍ଯତେ ମାଧଵମାସଧର୍ମଃ
ଯେମାନେ ଖରାପ ଲୋକଙ୍କ ସହ ମିଶନ୍ତି, ଶିକ୍ଷା ନାହିଁ, ନିୟମ ନାହିଁ, ଆଶ୍ରମ ଧର୍ମ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଦେଖିନାହାନ୍ତି, ବ୍ରତ କରନ୍ତି ନାହିଁ— ସେମାନେ ମାଧବ ମାସର ଧର୍ମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି ନାହିଁ।
ଗୋଵିଂଦକେଶଵମୁକୁଂଦହରେ ମୁରାରେ ଲକ୍ଷ୍ମୀନିଵାସ ମଧୁସୂଦନ କୃଷ୍ଣ ଵିଷ୍ଣୋ । ଵାଣୀ ଵରା ନ ଵଦନେ ଵସତୀତି ଯେଷାଂ ଵୈଶାଖମାସନିଯମୋ ଭଵତେ ନ ତେଷାମ୍
ଯେମାନଙ୍କର ମୁଁହରେ ଗୋବିନ୍ଦ, କେଶବ, ମୁକୁନ୍ଦ, ହରି, ମୁରାରି, ଲକ୍ଷ୍ମୀନିବାସ, ମଧୁସୂଦନ, କୃଷ୍ଣ, ବିଷ୍ଣୁ କିମ୍ବା ବାଣୀ ନାମ ଉଚ୍ଚାରିତ ହୁଏ ନାହିଁ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବୈଶାଖ ମାସର ନିୟମ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଯେ ସାଧୁସାଧୁ ଵଚନାନି ହିତାଧିକାନି ନାକର୍ଣଯଂତି ଚ ହରେଶ୍ଚରିତାମୃତାନି । ପଶ୍ଯଂତି ଯେ ନ କମଲାପତିକେତନାନି ଵୈଶାଖମାସନିଯମଂ ନ ହି ତେ ଲଭଂତେ
ଯେମାନେ ସାଧୁମାନଙ୍କର ଉପଦେଶ, ହିତକର କଥା, କିମ୍ବା ହରିଙ୍କର ଚରିତାମୃତ ଶୁଣନ୍ତି ନାହିଁ, ଯେମାନେ କମଳାପତିଙ୍କର ନିବାସ ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ବୈଶାଖ ମାସର ନିୟମ ପାଉନ୍ତି ନାହିଁ।
ଶୁଶ୍ରୂଷିତା ନ ଗୁରଵୋ ନ ଵରାଯ କନ୍ଯା ଦତ୍ତା ସମାଯ ସମଯେ ସମଲଂକୃତା ଯୈଃ । ଅଧ୍ଯାପିତା ନ ତନଯା ଵିନଯାଦି ଧର୍ମଂ ଵୈଶାଖମାସନିଯମଂ ନ ହି ତେ ଲଭଂତେ
ଯେମାନେ ଗୁରୁଙ୍କୁ ସେବା କରନ୍ତି ନାହିଁ, ଯଥାସମୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କନ୍ୟାକୁ ଶୋଭାୟିତ କରି ଦାନ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ନିଜ ସନ୍ତାନଙ୍କୁ ନମ୍ରତା ଓ ଧର୍ମ ଶିଖାନ୍ତି ନାହିଁ— ସେମାନେ ବୈଶାଖ ମାସର ନିୟମ ପାଉନ୍ତି ନାହିଁ।
ସୂତ ଉଵାଚ- ଇତ୍ଯେଵମାଦିଶ୍ଯ ମୁନିର୍ନରେଶ ମାମଂତ୍ର୍ଯ ତଂ ମଂତ୍ରଵିଦଗ୍ରଗଣ୍ଯଃ । ସ୍ନାତୁଂ ଯଯୌ ମାଧଵମାସି ଗଂଗାମଭ୍ଯର୍ଚିତସ୍ତେନ ତଦା ସ ଵିପ୍ରାଃ
ସୂତ କହିଲେ— ଏପରି ଉପଦେଶ ଦେଇ, ମନ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ ମୁନି ରାଜାଙ୍କୁ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଦେଇ, ମାଧବ ମାସରେ ଗଙ୍ଗାସ୍ନାନ କରିବାକୁ ଗଲେ, ଏବଂ ସେ ସମୟରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତାଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ।
ଵିଧିଂ ସ ରାଜାପି ତତଶ୍ଚକାର ଵୈଶାଖମାସସ୍ଯ ମୁନିପ୍ରଣୀତମ୍ । ପତ୍ନ୍ଯାସମଂ ପୁଣ୍ଯଧିଯା ତମେଵ ସଂଚିଂତଯଁଲ୍ଲୋକପଵିତ୍ରକୀର୍ତିଃ
ତାପରେ ସେ ରାଜା, ମୁନିଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅନୁଯାୟୀ ବୈଶାଖ ମାସର ପୂଜା କରିଲେ, ନିଜର ପୁଣ୍ୟଶୀଳ ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ, ସେହି ପବିତ୍ର କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଭାବିବା ସହିତ, ଯାହା ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ପବିତ୍ର କରେ।
ଋଷଯ ଊଚୁଃ - ସୂତସୂତମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ଜୀଵଜୀଵ ଶତଂସମାଃ । ଯଦ୍ଵଯଂ ପୁଣ୍ଯସମଯଂ ଶ୍ରାଵିତା ଜଗତୋ ହିତମ୍
ଋଷିମାନେ କହିଲେ - ହେ ସୂତ, ତୁମେ ବହୁତ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ତୁମେ ଶତାବ୍ଦୀ ଯାଏଁ ଜୀବନ୍ତୁ। ତୁମେ ଆମକୁ ଏହି ପୁଣ୍ୟ ଉପବାସ ବିଷୟରେ ଶୁଣାଇଲା, ଯାହା ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଭଲ।
ଵଦ ଭୂଯୋଽପି ଭୂଯିଷ୍ଠଂ ପିବାମସ୍ତାଵକଂ ଵଚଃ । ପାଯଂପାଯଂ ନ ତୃପ୍ଯାମୋ ଵଯଂ ସୂତ ତଦୁତ୍ତମମ୍
ଆଉ କହ, ଆଉ ଅଧିକ କହ; ଆମେ ତୁମର କଥା ପିଇବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ। ଯେପରି ମଧୁର ପାନୀୟ, ତେଣୁ ଆମେ ତୁମର ଉତ୍ତମ କଥାରେ କେବେ ଅକ୍ଳାନ୍ତ ହେଉନାହିଁ, ହେ ସୂତ।
ସୂତ ଉଵାଚ- ଅତ୍ରାପ୍ଯୁଦାହରଂତୀମମିତିହାସଂ ପୁରାତନମ୍ । ସଂଵାଦମାଦିଲୋକସ୍ଯ ଜଗତାଂ ଜଗଦୀଶିତୁଃ
ସୂତ କହିଲେ - ଏଠାରେ ମଧ୍ୟ ଏକ ପୁରୁଣା କଥା ଉଦାହରଣ ଦିଆଯାଏ — ପ୍ରଥମ ଲୋକମାନେ ଓ ଜଗତ୍ର ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସଂବାଦ।
ଷଟ୍ସହସ୍ରାଣିଚୋଚ୍ଛ୍ରାଯୋ ଵିସ୍ତାରେଣ ପୁନସ୍ତ୍ରଯମ୍ । ଏଵଂ ନଵସହସ୍ରାଣି ଯୋଜନାନାଂ ଵିଧାଯ ଚ
ତାହାର ଉଚ୍ଚତା ଛଉ ହଜାର, ଓ ପ୍ରସ୍ଥ ତିନି ହଜାର; ଏଭଳି ମୋଟେ ନଉ ହଜାର ଯୋଜନା ମାପାଯାଇଥିଲା।
ଵାମଯା ଦଂଷ୍ଟ୍ରଯା ଗୃହ୍ଯ ଉଦ୍ଧୃତାଦୌ ଵସୁଂଧରା । ଦିଵ୍ଯଵର୍ଷସହସ୍ରଂ ଵୈ ଦଂଷ୍ଟ୍ରଯା ଧାରିତା ମହୀ
ବାମ ଦାଂତରେ ଧରି ଆରମ୍ଭରେ ପୃଥିବୀକୁ ଉଠାଇଥିଲେ; ଏହି ଦାଂତରେ ଦେବତାମାନେ ଗଣନା କରୁଥିବା ଏକ ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୃଥିବୀ ଧରିଥିଲେ।
ଧର୍ମାଖ୍ଯାନପ୍ରସଂଗେନ ସୋଵାଚ ଵିନଯାଦ୍ଵିଭୁମ୍ । ପୃଥିଵ୍ଯୁଵାଚ- ଏତେ ଦ୍ଵାଦଶ ମାସା ଵୈ ଷଷ୍ଟିର୍ଦିନଶତତ୍ରଯମ୍
ଧର୍ମ କଥା ଚଲିଥିବା ବେଳେ, ସେ ବିନୟ ସହିତ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ କହିଲେ। ପୃଥିବୀ କହିଲା - ଏହି ଦ୍ୱାଦଶ ମାସ ଓ ତେପନ୍ନି ଶହ ଦିନ ଅଛି।
ଏଷାଂ କିମୁତ୍ତମଂ ପୁଣ୍ଯଂ ପ୍ରିଯଂ ଚ ତଵ କେଶଵ । ପଵିତ୍ରଃ କାର୍ତିକୋ ମାସସ୍ତୁଲାସଂସ୍ଥେ ଦିଵାକରେ
ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, କେଉଁଟି ସବୁଠାରୁ ପବିତ୍ର ଓ ତୁମ ପାଇଁ ପ୍ରିୟ, ହେ କେଶବ? କାର୍ତ୍ତିକ ମାସ ପବିତ୍ର, ଯେତେବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ତୁଳାରେ ରହେ।
ମକରସ୍ଥେ ରଵୌ ମାସଃ ପୁରାଣେ ପାଵନଃ ସ୍ମୃତଃ । ମେଷସ୍ଥେ ମାଧଵୋ ମାସୋ ଭାସ୍କରେ ପଠ୍ଯତେ ବୁଧୈଃ
ମକରରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଥିଲେ, ସେ ମାସ ପୁରାଣରେ ପବିତ୍ର ବୋଲି ମନାଯାଏ; ମେଷରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଥିଲେ, ମାଧବ ମାସକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି।
ମାର୍ଗଶୀର୍ଷୋଽପି ମାସାନାଂ ପାଵନଃ ପରିକୀର୍ତିତଃ । ଏଵଂ ମାସାଃ ପଵିତ୍ରାସ୍ତେ ଵାସରାଃ କେପି କୀର୍ତିତାଃ
ମାର୍ଗଶୀର୍ଷ ମଧ୍ୟ ମାସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପବିତ୍ର ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ଏଭଳି ଏହି ମାସଗୁଡ଼ିକ ପବିତ୍ର, କିଛି ଦିନ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଶଂସିତ।
ଯୁଗାଦଯୋ ଯୁଗାଂତାଶ୍ଚ ତଥା କଲ୍ପାଦଯୋଽପି ଚ । ସର୍ଵେଭ୍ଯୋଽପ୍ଯଧିକଂ ମାସମେତେଭ୍ଯୋ ଵଦ ପାଵନମ୍
ଯୁଗର ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ, ଏଭଳି କଳ୍ପର ଆରମ୍ଭ ମଧ୍ୟ; ଏସବୁ ମଧ୍ୟରୁ ସବୁଠାରୁ ପବିତ୍ର କେଉଁ ମାସ ତୁମେ କହ।
ସର୍ଵଯଜ୍ଞମଯ ଶ୍ରୀମନ୍ନେକଂ ନିଶ୍ଚିତ୍ଯ ମେ ଵଦ । ଵରାହ ଉଵାଚ- ଵିଧିନାଵିଧିନାଚୈଵ ଯେ ଯଜଂତି ନରାଧମାଃ
ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ ମିଶିଥିବା ମହାନ, ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ନିଶ୍ଚିତ କରି ମୋତେ କହ। ବରାହ କହିଲେ - ନିୟମ ହେଉ କି ଅନିୟମ, ଯେମାନେ ମୋତେ ପୂଜନ୍ତି—
ମାଧଵେ ମାସି ମାଂ ଭକ୍ତ୍ଯା ତୈଶ୍ଚ ପୂଜ୍ଯୋଽସ୍ମ୍ଯହଂ ସଦା । ହିରଣ୍ଯାକ୍ଷୋ ଵରାରୋହେ ମାଧଵେ ତୁ ମଧୁର୍ହତ
ମାଧବ ମାସରେ ଯେମାନେ ଭକ୍ତି ସହିତ ମୋ ପୂଜା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସଦା ପୂଜ୍ୟ; ମାଧବ ମାସରେ ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷ ଦାନବକୁ ବରାହ ମାରିଥିଲେ।
ଆଦିଦୈତ୍ଯାଵୁଭାଵେତୌ ହତ୍ଵା ତ୍ଵଂ ତୁ ସମୁଦ୍ଧୃତା । ତ୍ରେତାଯୁଗେ ତ୍ରଯୀ ଧର୍ମୋ ଜ୍ଞାନଵର୍ଣଵ୍ଯଵସ୍ଥିତିଃ
ପ୍ରଥମ ଦାନବ ଦୁଇଜଣ ମାରାଗଲେ, ତୁମେ ଉଦ୍ଧାର ହେଲ; ତ୍ରେତାଯୁଗରେ ତିନି ପ୍ରକାର ଧର୍ମ ଓ ଜ୍ଞାନ-ବର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟବସ୍ଥା ହେଲା।
ମାଧଵେ ମାସି ସଂଭୂତା ତେନ ମେ ମାଧଵଃପ୍ରିଯଃ । ତ୍ରେତାଯୁଗଂ ତୃତୀଯାଯାଂ ଶୁକ୍ଲାଯାଂ ମାସି ମାଧଵେ
ମାଧବ ମାସରେ ମୋର ଜନ୍ମ ହୋଇଥିଲା; ଏହି କାରଣରୁ ମାଧବ ମୋ ପାଇଁ ପ୍ରିୟ। ତୃତୀୟ ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷରେ, ମାଧବ ମାସରେ, ତ୍ରେତାଯୁଗ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା।
ପ୍ରଵୃତ୍ତଂ ଚ ତ୍ରଯୀ ଧର୍ମାଃ ପ୍ରଵୃତ୍ତାସ୍ତେ ପ୍ରଵର୍ଦ୍ଧିତାଃ । ଅକ୍ଷଯା ସୋଚ୍ଯତେ ଲୋକେ ତୃତୀଯା ହରିଵଲ୍ଲଭା
ତିନି ପ୍ରକାର ଧର୍ମ ଆରମ୍ଭ ହେଲା ଓ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲା; ତୃତୀୟକୁ ଲୋକେ ଅକ୍ଷୟ ବୋଲି କହନ୍ତି, ଏହା ହରିଙ୍କ ପ୍ରିୟ।
ସ୍ନାନେ ଦାନାର୍ଚନେ ଶ୍ରାଦ୍ଧେ ଜପେ ପୂର୍ଵଜତର୍ପ୍ପଣେ । ଯେଽର୍ଚଯଂତି ଯଵୈର୍ଵିଷ୍ଣୁଂ ଶ୍ରାଦ୍ଧଂ କୁର୍ଵଂତି ଯତ୍ନତଃ
ସ୍ନାନ, ଦାନ, ପୂଜା, ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ଜପ, ପିତୃତର୍ପଣ — ଏହି ସବୁ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଯେମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଯବ ଦ୍ୱାରା ପୂଜନ୍ତି, ଏବଂ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟ ସତର୍କତାରେ କରନ୍ତି—
ତେଷାଂ ଦଦାମ୍ଯହଂ ସର୍ଵଂ ଯନ୍ମନୋଽଭୀଷ୍ଟମୁତ୍ତମମ୍ । ଯେ ଦଦଂତ୍ଯପି ଦାନାନି ଧନ୍ଯାସ୍ତେ ଧାର୍ମିକା ନରାଃ
ସେମାନଙ୍କୁ ମୁଁ ସମସ୍ତ ଉତ୍ତମ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେଁ; ଯେମାନେ ଦାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଧନ୍ୟ, ସେମାନେ ଧର୍ମିକ।
ଯେ ଯଜଂତି ହରେର୍ନିତ୍ଯମଧ୍ଵରୈର୍ଵିଵିଧୈରପି । ମାଧଵେ ଯଜତେ ଯୋ ମାଂ ତେଭ୍ଯସ୍ତଦଧିକଂ ଫଲମ୍
ଯେଉଁମାନେ ବିଭିନ୍ନ ପୂଜା ପଦ୍ଧତିରେ ନିତ୍ୟ ହରିଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି, ତଥାପି ଯିଏ ମାଧବ ମାସରେ ମୋତେ ପୂଜା କରେ, ସେ ସମସ୍ତଙ୍କଠାରୁ ଅଧିକ ଫଳ ପାଏ।
ସ୍ନାନଂ ଦାନଂ ଜପୋ ହୋମସ୍ତପୋ ଯଜ୍ଞ ଵ୍ରତାଦିକମ୍ । ଵୈଶାଖେ ଯତ୍କୃତଂ ଦେଵି ତସ୍ଯ ପୁଣ୍ଯଫଲଂ ଶୃଣୁ
ଦେବୀ, ବୈଶାଖ ମାସରେ ଯେଉଁ କୌଣସି ସ୍ନାନ, ଦାନ, ଜପ, ହୋମ, ତପ, ଯଜ୍ଞ, ବ୍ରତ ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରାଯାଏ, ତାହାର ପୁଣ୍ୟ ଫଳ କଣ ହୁଏ, ତାହା ଶୁଣ।