ସ୍ନାତୁଂ ଯାମି ସମାଯାତୋ ମାସୋଽଯଂ ମାଧଵୋ ମହାନ୍
ମୁଁ ଗଙ୍ଗାରେ ସ୍ନାନ କରିବାକୁ ଯାଉଛି, କାରଣ ଏହି ମହା ମାଧବ ମାସ ଆସିଛି।
ସୂତ ଉଵାଚ- ଯାତୁଂ ତମୁଦ୍ଯତଂ ନତ୍ଵା ମୁନିଂ ରାଜା ତତୋ ମୁଦା । ଵିଧିଂ ପପ୍ରଚ୍ଛ ସଂକ୍ଷିପ୍ତଂ ସ୍ନାନଦାନକ୍ରିଯୋଚିତମ୍
ସୂତ କହିଲେ—ଯିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ମୁନିଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ରାଜା ଆନନ୍ଦରେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବରେ ସ୍ନାନ, ଦାନ ଓ କ୍ରିୟାର ଉଚିତ ବିଧି ପଚାରିଲେ।
ଅଂବରୀଷ ଉଵାଚ- ମୁନେ ଵୈଶାଖମାସେଽସ୍ମିନ୍କୋ ଵିଧିଃ କିଂ ତପୋଽଧିକମ୍ । କିଂ ଚ ଦାନଂ କଥଂ ସ୍ନାନଂ କଥଂ କେଶଵପୂଜନମ୍
ଅମ୍ବରୀଷ କହିଲେ—ମୁନି, ଏହି ବୈଶାଖ ମାସରେ କ'ଣ ବିଧି, କ'ଣ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ତପସ୍ୟା? କ'ଣ ଦାନ ଉଚିତ, କିପରି ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ, କିପରି କେଶବଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ?
କୃପଯା ଵଦ ଵିପ୍ରର୍ଷେ ସର୍ଵଜ୍ଞସ୍ତ୍ଵଂ ହରିପ୍ରିଯଃ । ଵିଶେଷତୋଽପି ପୂଜାଯା ଵିଧିଂ ତୀର୍ଥପଦେ ଵଦ
ଦୟାକରି କହ, ବିଦ୍ୱାନ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତୁମେ ସମସ୍ତ ଜାଣ, ହରିଙ୍କ ପ୍ରିୟ; ବିଶେଷ କରି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ପୂଜାର ବିଧି କୁହ।
ନାରଦ ଉଵାଚ-। ମେଷସଂକ୍ରମଣେ ଭାନୋର୍ମାଧଵେ ମାସି ସତ୍ତମ । ମହାନଦ୍ଯାଂ ନଦୀତୀରେ ନଦେ ସରସି ନିର୍ଝରେ
ନାରଦ କହିଲେ—ମେଷରାଶିରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଏହି ମାଧବ ମାସରେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବଡ଼ ନଦୀ ତଟ, ନଦୀ ପାର, ସରୋବର କିମ୍ବା ଝରଣା ପାଖରେ—
ଦେଵଖାତେଽଥଵା ସ୍ନାଯାଦ୍ଯଥାପ୍ରାପ୍ତେ ଜଲାଶଯେ । ଦୀର୍ଘିକା କୂପ ଵାପୀଷୁ ନିଯତାତ୍ମା ହରିଂ ସ୍ମରନ୍
ଦେବତାଙ୍କ ଖୋଦା ଜଳାଶୟରେ କିମ୍ବା ଯେଉଁଠି ଜଳ ମିଳିବ, ସେଠି ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ; ଦୀର୍ଘିକା, କୂଆଁ କିମ୍ବା ବାପୀରେ ନିୟମିତ ମନେ ହରିଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି।
ମଧୁମାସସ୍ଯ ଶୁକ୍ଲାଯାମେକାଦଶ୍ଯାମୁପୋଷିତଃ । ପଂଚଦଶ୍ଯାଂ ଚ ଵା ଵୀର ମେଷସଂକ୍ରମଣେଽପି ଵା
ମଧୁ ମାସର ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷର ଏକାଦଶୀ ଦିନରେ କିମ୍ବା ପଂଚଦଶୀ ଦିନରେ, ବା ମେଷ ରାଶିକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରବେଶ କରିବା ସମୟରେ, ହେ ଶୂରବୀର, ଉପବାସ କରିବା ଉଚିତ।
ଵୈଶାଖସ୍ନାନନିଯମଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାନାମନୁଜ୍ଞଯା । ମଧୁସୂଦନମଭ୍ଯର୍ଚ୍ଯ କୁର୍ଯାତ୍ସୁସ୍ନାନପୂର୍ଵକମ୍
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କର ଅନୁମତି ନେଇ, ବୈଶାଖ ମାସର ସ୍ନାନ ବ୍ରତ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଓ ମଧୁସୂଦନଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ଶୁଦ୍ଧ ଭାବରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଦରକାର।
ଵୈଶାଖଂ ସକଲଂ ମାସଂ ମେଷସଂକ୍ରମଣେ ରଵେଃ । ପ୍ରାତଃ ସନିଯମଃ ସ୍ନାସ୍ଯେ ପ୍ରୀଯତାଂ ମଧୁସୂଦନଃ
ମେଷ ରାଶିକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରବେଶ କରିବାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବୈଶାଖ ମାସ ଦିନେ, ମୁଁ ପ୍ରତିଦିନ ସଂଯମ ରେଖି ସକାଳେ ସ୍ନାନ କରିବି; ମଧୁସୂଦନ ମୋପରି ପ୍ରସନ୍ନ ହେଉନ୍ତୁ।
ମଧୁହଂତୁଃ ପ୍ରସାଦେନ ବ୍ରାହ୍ମଣାନାମନୁଗ୍ରହାତ୍ । ନିର୍ଵିଘ୍ନମସ୍ତୁ ମେ ପୁଣ୍ଯଂଵୈଶାଖସ୍ନାନମନ୍ଵହମ୍
ମଧୁ ହନ୍ତାଙ୍କର କୃପା ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କର ଆଶୀର୍ବାଦ ଦ୍ୱାରା, ବୈଶାଖ ମାସରେ ମୋର ପ୍ରତିଦିନ ସ୍ନାନ କୌଣସି ବାଧା ବିନା ସଫଳ ହେଉ।
ମାଧଵେ ମେଷଗେ ଭାନୌ ମୁରାରେ ମଧୁସୂଦନ । ପ୍ରାତଃସ୍ନାନେନ ମେ ନାଥ ଯଥୋକ୍ତଫଲଦୋ ଭଵ
ମାଧବ ମାସରେ, ଯେତେବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମେଷ ରାଶିରେ ଅଛନ୍ତି, ହେ ମୁରାରି, ହେ ମଧୁସୂଦନ, ମୋ ସକାଳ ସ୍ନାନ ଦ୍ୱାରା ଆପଣ ଯେଉଁ ଫଳ ଦେବାକୁ କହିଛନ୍ତି, ତାହା ଦିଅନ୍ତୁ।
ଯଥା ତେ ମାଧଵୋ ମାସୋ ଵଲ୍ଲଭୋ ମଧୁସୂଦନ । ପ୍ରାତଃସ୍ନାନେନ ମେ ତସ୍ମିନ୍ଫଲଦଃ ପାପହା ଭଵ
ହେ ମଧୁସୂଦନ, ଯେପରି ମାଧବ ମାସ ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ସେହି ମାସରେ ମୋ ସକାଳ ସ୍ନାନ ଦ୍ୱାରା ମୋତେ ଫଳ ଦିଅନ୍ତୁ ଓ ପାପ ଦୂର କରନ୍ତୁ।
ଏଵମୁଚ୍ଚାର୍ଯ ତତ୍ତୀର୍ଥେ ପାଦୌ ପ୍ରକ୍ଷାଲ୍ଯ ଵାଗ୍ଯତଃ । ସ୍ମରନ୍ନାରାଯଣଂ ଦେଵଂ ସ୍ନାନଂ କୁର୍ଯାଦ୍ଵିଧାନତଃ
ଏପରି ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ସେ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ପାଦ ଧୋଇ, ମନ୍ତ୍ର ଚିନ୍ତା କରି, ନାରାୟଣଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି, ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ।
ତୀର୍ଥଂ ପ୍ରକଲ୍ପଯେଦ୍ଧୀମାନ୍ମୂଲମଂତ୍ରମିମଂ ପଠନ୍ । ଓଁନମୋନାରାଯଣାଯମୂଲମଂତ୍ର ଉଦାହୃତଃ
ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ଏହି ମୂଳ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ଉଚିତ: 'ଓଁ ନମୋ ନାରାୟଣାୟ' — ଏହି ମନ୍ତ୍ରକୁ ମୂଳ ମନ୍ତ୍ର ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
ଦର୍ଭପାଣିସ୍ତୁ ଵିଧିଵଦାଚାଂତଃ ପ୍ରଣତୋ ଭୁଵି । ଚତୁର୍ହସ୍ତସମାଯୁକ୍ତଂ ଚତୁରସ୍ରଂ ସମଂତତଃ
ଦର୍ଭା ହାତରେ ଧରି, ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଶୁଦ୍ଧି କରି, ଭୂମିରେ ଶିର ନମାଇ, ଚାରି ହାତ ଲମ୍ବା ଓ ସମ ଚତୁରସ୍ର ଏକ ସ୍ଥାନ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ଉଚିତ।
ପ୍ରକଲ୍ପ୍ଯାଵାହଯେଦ୍ଗଂଗାଂ ମଂତ୍ରେଣାନେନ ମାନଵଃ । ଵିଷ୍ଣୁପାଦପ୍ରସୂତାସି ଵୈଷ୍ଣଵୀ ଵିଷ୍ଣୁଦେଵତା
ଏହିପରି ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି, ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଗଙ୍ଗାକୁ ଆହ୍ୱାନ କରିବା ଉଚିତ: 'ତୁମେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଦରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ବୈଷ୍ଣବୀ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦେବୀ ଅଟୁଟ ଅଛ।'
ତ୍ରାହି ନସ୍ତ୍ଵେନସସ୍ତସ୍ମାଦାଜନ୍ମମରଣାଂତିକାତ୍ । ତିସ୍ରଃକୋଟ୍ଯୋର୍ଦ୍ଧକୋଟୀ ଚ ତୀର୍ଥାନାଂ ଵାଯୁରବ୍ରଵୀତ୍
'ଜନ୍ମରୁ ମୃତ୍ୟୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆମକୁ ପାପରୁ ରକ୍ଷା କର; ତିନି କୋଟି ଓ ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଅଛି,' ବୋଲି ବାୟୁ କହିଥିଲେ।
ଦିଵି ଭୁଵ୍ଯଂତରିକ୍ଷେ ଚ ତାନି ତେ ସଂତି ଜାହ୍ନଵି । ନଂଦିନୀତ୍ଯେଵ ତେ ନାମ ଵେଦେଷୁ ନଲିନୀତି ଚ
ସ୍ୱର୍ଗରେ, ପୃଥିବୀରେ ଓ ଆକାଶରେ, ହେ ଜାହ୍ନବୀ, ସେଇ ପବିତ୍ର ଜଳ ଅଛି; ବେଦରେ ତୁମର ନାମ ନନ୍ଦିନୀ ଓ ନଳିନୀ।
ଦକ୍ଷା ପୃଥ୍ଵୀ ଚ ଵିହଗା ଵିଶ୍ଵଗାଥା ଶିଵପ୍ରିଯା । ଵିଦ୍ଯାଧରୀ ମହାଦେଵୀ ତଥା ଲୋକପ୍ରସାଦିନୀ
ଦକ୍ଷା, ପୃଥିବୀ, ବିହଗା, ବିଶ୍ୱଗାଥା, ଶିବପ୍ରିୟା, ବିଦ୍ୟାଧରୀ, ମହାଦେବୀ ଓ ଲୋକପ୍ରସାଦିନୀ ମଧ୍ୟ।
କ୍ଷେମଂକରୀ ଜାହ୍ନଵୀ ଚ ଶାଂତା ଶାଂତିପ୍ରଦାଯିନୀ । ଏତାନି ପୁଣ୍ଯନାମାନି ସ୍ନାନକାଲେ ପ୍ରକୀର୍ତଯେତ୍
କ୍ଷେମଙ୍କରୀ, ଜାହ୍ନବୀ, ଶାନ୍ତା ଓ ଶାନ୍ତିପ୍ରଦାୟିନୀ — ଏହି ପୁଣ୍ୟ ନାମଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ନାନ ସମୟରେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ଭଵେତ୍ସଂନିହିତା ତତ୍ର ଗଂଗା ତ୍ରିପଥଗାମିନୀ । ସପ୍ତଵାରାଭି ଜପ୍ତେନ କରସଂପୁଟଯୋଜିତେ
ସେଠାରେ ତିନି ମାର୍ଗରେ ବହୁଥିବା ଗଙ୍ଗା ଉପସ୍ଥିତ ହୁଅନ୍ତି; ହାତ ଯୋଡି ସପ୍ତବାର ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ।
ମୂର୍ଧ୍ନି କୃତ୍ଵା ଜଲଂ ଭୂପଶ୍ଚତୁର୍ଵା ପଂଚ ସପ୍ତ ଵା । ସ୍ନାନଂ କୃତ୍ଵା ମୃଦା ତଦ୍ଵଦାମଂତ୍ର୍ଯ ତୁ ଵିଧାନତଃ
ମୁଣ୍ଡରେ ଚାରି, ପାଞ୍ଚ, କିମ୍ବା ସାତଥର ଜଳ ଦେଇ, ପୃଥିବୀ ଦ୍ୱାରା ସ୍ନାନ କରି, ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ଅଶ୍ଵକ୍ରାଂତେ ରଥକ୍ରାଂତେ ଵିଷ୍ଣୁକ୍ରାଂତେ ଵସୁଂଧରେ । ମୃତ୍ତିକେ ହର ମେ ପାପଂ ଯନ୍ମଯା ଦୁଷ୍କୃତଂ କୃତମ୍
ଅଶ୍ୱ, ରଥ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପଦ ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର ହୋଇଥିବା ମାଟି, ହେ ମୃତ୍ତିକା, ମୋର ଯେଉଁ ପାପ ମୁଁ କରିଛି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଦୂର କର।
ଉଦ୍ଧୃତାସି ଵରାହେଣ ଵିଷ୍ଣୁନା ଶତବାହୁନା । ନମସ୍ତେ ସର୍ଵଲୋକାନାଂ ପ୍ରଭଵାରଣି ସୁଵ୍ରତେ
ବିଷ୍ଣୁ ଜଣେ ବରାହ ଆକାରେ ଶତବାହୁ ହୋଇ ତୁମକୁ ଉଦ୍ଧାର କରିଥିଲେ; ହେ ସୁସଂଯମିତେ, ସମସ୍ତ ଲୋକର ମୂଳ ଓ ବିଘ୍ନ ଦୂରକାରିଣୀ, ମୁଁ ତୁମକୁ ନମସ୍କାର କରେ।
ଏଵଂ ସ୍ନାତ୍ଵା ତତଃ ପଶ୍ଚାଦାଚମ୍ଯ ତୁ ଵିଧାନତଃ । ଉତ୍ଥାଯ ଵାସସୀ ଶୁକ୍ଲେ ଶୁଦ୍ଧେ ତୁ ପରିଧାପଯେତ୍
ଏଭଳି ସ୍ନାନ କରିବା ପରେ, ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଆଚମନ କରି, ଉଠି ଶୁଧ୍ଧ ଏବଂ ସଫେଦ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିବା ଉଚିତ।
ତତସ୍ତୁ ତର୍ପ୍ପଣଂ କୁର୍ଯ୍ଯାତ୍ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯାପ୍ଯାଯନାଯ ଵୈ । ବ୍ରହ୍ମାଣଂ ତର୍ପ୍ପଯେତ୍ପୂର୍ଵଂ ଵିଷ୍ଣୁଂ ରୁଦ୍ରଂ ପ୍ରଜାପତିମ୍
ତାପରେ, ତିନି ଲୋକର ଉନ୍ନତି ପାଇଁ ତର୍ପଣ କରିବା ଦରକାର। ପ୍ରଥମେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ, ପରେ ବିଷ୍ଣୁ, ରୁଦ୍ର ଏବଂ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କୁ ତର୍ପଣ ଦେବା ଉଚିତ।
ଦେଵାନ୍ଯକ୍ଷାଂସ୍ତଥା ନାଗାନ୍ଗଂଧର୍ଵାପ୍ସରସୋସୁରାନ୍ । କ୍ରୂରାନ୍ସର୍ପାନ୍ସୁପର୍ଣାଂଶ୍ଚ ତରୂନ୍ଵୈ ଜଂତୁକାନ୍ଖଗାନ୍
ଦେବତା, ଯକ୍ଷ, ନାଗ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅପ୍ସରା, ଅସୁର, ଭୟଙ୍କର ସାପ, ଗରୁଡ଼, ଗଛ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଏବଂ ପକ୍ଷୀମାନେ ପାଇଁ ତର୍ପଣ ଦେବା ଉଚିତ।
ଵିଦ୍ଯାଧରାଞ୍ଜଲଧରାଂସ୍ତଥୈଵାକାଶଗାମିନଃ । ନିରାଧାରାଶ୍ଚ ଯେ ଜୀଵାଃ ପାପକର୍ମରତାଶ୍ଚ ଯେ
ବିଦ୍ୟାଧର, ଜଳଧର, ଆକାଶରେ ଚଳିଥିବାମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଆଧାର ବିନା ବଞ୍ଚନ୍ତି, ଏବଂ ଯେଉଁମାନେ ପାପ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିନ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ତର୍ପଣ ଦେବା ଉଚିତ।
ତେଷାମାପ୍ଯାଯନାର୍ଥାଯ ଦୀଯତେ ସଲିଲଂ ମଯା । କୃତୋପଵୀତୀ ଦେଵେଷୁ ନିଵୀତୀ ଚ ଭଵେନ୍ନରଃ
ସେମାନଙ୍କର ଉନ୍ନତି ପାଇଁ ମୁଁ ଜଳ ଦେଉଛି। ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉପବୀତ ପିନ୍ଧିଲେ, ଏକ ମଣିଷ ନିବୀତ ହୁଏ।
ମନୁଷ୍ଯାଂସ୍ତର୍ପ୍ପଯେଦ୍ଭକ୍ତ୍ଯା ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ରାନୃଷୀଂସ୍ତଥା । ସନକଃ ସନଂଦନଶ୍ଚୈଵ ତୃତୀଯଶ୍ଚ ସନାତନଃ
ମଣିଷମାନେ ପାଇଁ ଭକ୍ତି ସହିତ ତର୍ପଣ ଦେବା ଉଚିତ, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ପୁଅ, ଋଷିମାନେ — ସନକ, ସନନ୍ଦନ ଏବଂ ତୃତୀୟ ସନାତନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ।