ଵିଷ୍ଣୁନାରାଧିତେନାଦୌ ସ୍ଵଯମୁକ୍ତଂ ଚ ତତ୍ତ୍ଵତଃ । ନ ତୃପ୍ତିରଶନାଦନ୍ଯା ନ ଗୁରୁର୍ଜନକାଦପି
ଏବଂ ଆରମ୍ଭରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପୂଜି ସେଉଁଠିଏ ସତ୍ୟ କଥା କହିଥିଲେ: ଖାଦ୍ୟ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କିଛିରେ ତୃପ୍ତି ନାହିଁ, ବାପା ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କେହି ଗୁରୁ ନୁହେଁ।
ନ ପାତ୍ରମନ୍ଯଦ୍ଵିପ୍ରେଭ୍ଯୋ ନ ଦେଵଃ କେଶଵାତ୍ପରଃ । ନ ଗଂଗଯା ସମଂ ତୀର୍ଥଂ ନ ଦାନଂ ସୁରଭୀସମମ୍
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କେହି ଦାନପାତ୍ର ନୁହେଁ, କେଶବ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କେହି ଦେବତା ନୁହେଁ; ଗଙ୍ଗା ସମାନ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ନାହିଁ, ଗାଈ ସମାନ ଦାନ ନାହିଁ।
ନ ଗାଯତ୍ର୍ଯା ସମଂ ଜାପ୍ଯଂ ନ ଦ୍ଵାଦଶ୍ଯାସମଂ ଵ୍ରତମ୍ । ନ ଭାର୍ଯଯା ସମଂ ମିତ୍ରଂ ନ ଧର୍ମୋ ଦଯଯା ସମଃ
ଗାୟତ୍ରୀ ସମାନ ଜପ ନାହିଁ, ଦ୍ୱାଦଶୀ ସମାନ ବ୍ରତ ନାହିଁ; ଭାର୍ଯ୍ୟା ସମାନ ବନ୍ଧୁ ନାହିଁ, ଦୟା ସମାନ ଧର୍ମ ନାହିଁ।
ନ ସ୍ଵାତଂତ୍ର୍ଯସମଂ ସୌଖ୍ଯଂ ଗାର୍ହସ୍ଥ୍ଯାନ୍ନାଶ୍ରମୋ ଵରଃ । ନ ସତ୍ଯାତ୍ପରଆଚାରୋ ନ ସଂତୋଷାତ୍ପରଂ ସୁଖମ୍
ସ୍ୱାଧୀନତା ସମାନ ସୁଖ ନାହିଁ, ଗୃହସ୍ଥ ଆଶ୍ରମ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଆଶ୍ରମ ଉତ୍ତମ ନୁହେଁ; ସତ୍ୟ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଆଚରଣ ଉତ୍ତମ ନୁହେଁ, ସନ୍ତୋଷ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ସୁଖ ନାହିଁ।
ନ ମାଧଵସମୋ ମାସୋ ମହାପାପହରଃ ପରଃ । ଵିଧିନାନୁଷ୍ଠିତୋ ଭକ୍ତ୍ଯା ମଧୁସୂଦନଵଲ୍ଲଭଃ
ମାଧବ ମାସ ସମାନ ମହାପାପ ନାଶକ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ମାସ ନାହିଁ; ଯଦି ନିୟମରେ ଭକ୍ତି ସହିତ ପାଳନ କରାଯାଏ, ଏହା ମଧୁସୂଦନଙ୍କ ପ୍ରିୟ।
ଗଂଗାଦିଷୁ ଚ ତୀର୍ଥେଷୁ ଵିଶେଷେଣ ସୁଦୁର୍ଲଭଃ । ପ୍ରାଯଶ୍ଚିତ୍ତାନି ସର୍ଵାଣି ଦ୍ଵାଦଶାବ୍ଦମୁଖାନି ଚ
ଗଙ୍ଗା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଏହା ବିଶେଷ ଦୁର୍ଲଭ; ସମସ୍ତ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ, ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଥିବା ମଧ୍ୟ—
ତାଵଦ୍ଗର୍ଜଂତି ପାପାନି ଯାଵନ୍ନାଯାତି ମାଧଵଃ । ଵୈଶାଖମଖିଲଂ ମାସଂ ଯଃ ସ୍ନାତି ହରିତତ୍ପରଃ
ମାଧବ ମାସ ଆସିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପାପଗୁଡ଼ିକ ଗର୍ଜନ କରିଥାଏ; ଯିଏ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବୈଶାଖ ମାସ ଧରି ଭକ୍ତି ସହିତ ସ୍ନାନ କରେ—
ହରିପାଦସମୁଦ୍ଭୂତେ ସଲିଲେ ଵିମଲାଶଯଃ । ସ ଏଵ ସର୍ଵପାପାନାଂ ହଂତା ଦୃଷ୍ଟସ୍ତୁ ପାପିଭିଃ
ହରିଙ୍କ ପାଦ ଛୁଇଁଥିବା ପବିତ୍ର ଜଳରେ ଶୁଦ୍ଧ ମନେ ସ୍ନାନ କରିଥିବା ସେଉଁଠିଏ, ସମସ୍ତ ପାପର ନାଶକ ଭାବେ ପାପୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଏ।
ନିଜପାପୌଘନିଷ୍କୃତ୍ଯୈ ଵକ୍ତଵ୍ଯଂ ତସ୍ଯ କିନ୍ନରୈଃ
ତାଙ୍କର ସଂଚିତ ପାପ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ, କିନ୍ନରମାନେ ଏହି କଥା କହିବା ଉଚିତ।
ମାସେ ତୁ ଵୈ ମାଧଵସଂଜ୍ଞକେଽସ୍ମିନ୍ଯଃ ସ୍ନାତି ପାପୈଃ ସ ଵିମୁଚ୍ଯତେ ହି । ମେଷସ୍ଥିତେ ସଂପ୍ରତି ନର୍ମଦାଯାଃ ଶର୍ମପ୍ରଦେ ଵାରିଣି ଵାରିତାଘେ
ଏହି ମାଧବ ନାମକ ମାସରେ, ଯେଉଁଠି ଯେଉଁଠି ଜଣେ ନହାନ୍ତି, ସେଉଁଠି ସେ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି। ମେଷ ରାଶିରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଥିବାବେଳେ, ନର୍ମଦା ନଦୀର ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଜଳରେ ନହାଇଲେ, ପାପୀମାନେ ପାପରୁ ଶୁଧ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି।
ଦୁର୍ଲଭା ହି ମହାନଦ୍ଯୋ ମାଧଵେ ମାସି ସର୍ଵଶଃ । ତତୋଽପି ଦୁର୍ଲଭା ଗଂଗା ରେଵା ଚ ଯମୁନା ତଥା
ମାଧବ ମାସରେ ବଡ଼ ନଦୀମାନେ ସମସ୍ତଠାରେ ଦୁର୍ଲଭ। ତାଠାରୁ ଅଧିକ ଦୁର୍ଲଭ ହେଉଛନ୍ତି ଗଙ୍ଗା, ରେବା ଏବଂ ଯମୁନା।
ଏତାସୁ ତିସୃଷୁ ପ୍ରାଯଃ ପ୍ରାପ୍ଯୈକାମପି ସାଦରମ୍ । ଯଃ ସ୍ନାତି ମାଧଵେ ମାସି ଵିପାପଃ ସ ହରିଂ ଵ୍ରଜେତ୍
ଏହି ତିନିଟି ନଦୀ ମଧ୍ୟରୁ ଯଦି କେହି ଏକଟିକୁ ଭକ୍ତିଭାବରେ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ମାଧବ ମାସରେ ତାହାରେ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି, ସେ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ହରିଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଆନ୍ତି।
ତସ୍ମାଦହୋ ସହ ମଯା ସୁକୃତୈକସାରେ ଵୈଶାଖମାସି ଚ ଭଵଂତ ଉପେତ୍ଯ ରେଵାମ୍ । ମଜ୍ଜଂତୁ ପାତକକୃତୋ ମୁନିଵୃଂଦଜୁଷ୍ଟେ ରେଵାଜଲେ ନିଖିଲପାପଭଯାପହତ୍ଯୈ
ସେହିପାଇଁ, ହେ ବନ୍ଧୁମାନେ, ମୋ ସହିତ ଏକାଠି ହୋଇ, ସତ୍କାର୍ଯ୍ୟର ମୂଳ ଭାବେ ବୈଶାଖ ମାସରେ ରେବା ନଦୀକୁ ଆସନ୍ତୁ। ଯେଉଁମାନେ ପାପ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମୁନିମାନେ ପ୍ରିୟ କରୁଥିବା ରେବା ଜଳରେ ଡୁବି, ସମସ୍ତ ପାପ ଭୟ ଦୂର କରନ୍ତୁ।
ଏଵମୁକ୍ତାସ୍ତତଃ ସର୍ଵେ ମୁଦିତା ମୁନିନା ସହ । ଜଗ୍ମୁସ୍ତେ ପାପିନୋ ରେଵାଂ ଶଂସଂତୋଽଦ୍ଭୁତକାରିଣୀମ୍
ଏଭଳି କଥା ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ପାପୀମାନେ ମୁନିଙ୍କ ସହ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ, ଅଦ୍ଭୁତ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ରେବାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରି କୁ ଚାଲିଗଲେ।
ମୁନିଶର୍ମା ତତୋ ଗଚ୍ଛଂସ୍ତୈସ୍ତଥାନୁଗତୋ ନରୈଃ । ଦଦର୍ଶ ପଥିସଂତ୍ରସ୍ତାନ୍ପିଶାଚାନଷ୍ଟ ଭୀଷଣାନ୍
ମୁନିଶର୍ମା ସେମାନଙ୍କ ସହ ଯାଉଥିବାବେଳେ, ରାସ୍ତାରେ ଭୟଙ୍କର ଦେଖାଯାଉଥିବା, ଭ୍ରମିତ ଓ ଭୟଜନକ ପିଶାଚମାନେକୁ ଦେଖିଲେ।
କୁର୍ଵଂତୋ ଵିଵିଧାଞ୍ଛବ୍ଦାନ୍ଭ୍ରମଂତୋଽପି ତତସ୍ତତଃ । ଊର୍ଦ୍ଧ୍ଵକେଶୋର୍ଦ୍ଧ୍ଵରକ୍ତାଂଶ୍ଚ କୃଷ୍ଣଦଂତକୃଶୋଦରାନ୍
ସେମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଧ୍ୱନି କରୁଥିଲେ, ଏଠୁ ସେଠୁ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିଲେ, ଚୁଲି ଉଠିଯାଇଥିଲା, ରକ୍ତ ଚିହ୍ନ ଦେଖାଯାଉଥିଲା, କଳା ଦାନ୍ତ ଓ ଶୁଉଁ ଉଦର ଥିଲା।
ଅରଣ୍ଯେ କଂଟକାକ୍ରାଂତେ ଵୃକ୍ଷପାନୀଯଵର୍ଜିତେ । ସମ୍ମୁଖଂ ଧାଵତୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଭଯସଂଵିଗ୍ନମାନସଃ
କଣ୍ଟା ଭରିଥିବା ଜଙ୍ଗଲରେ, ଗଛର ପାନୀୟ ନଥିବା ସ୍ଥାନରେ, ସେମାନେ ସାମ୍ନାକୁ ଦୌଡ଼ିଆସୁଥିବା ଦେଖି, ତାଙ୍କ ମନ ଭୟରେ ଭରିଗଲା।
ନମୋନାରାଯଣାଯେତି ରକ୍ଷରକ୍ଷେତି ଚାବ୍ରଵୀତ୍
ସେ କହିଲେ: 'ନମୋ ନାରାୟଣ! ରକ୍ଷା କର, ରକ୍ଷା କର!'
ନାରାଯଣାଯେତି ନମୋଭିଧାନମାକର୍ଣ୍ଯ ଧର୍ମୈକନିଧାନମୁଚ୍ଚୈଃ । ଭଵାଂତରେ ତେ ମନସା ପିଶାଚା ଯଯୁର୍ନିଜାଦୃଷ୍ଟଵଶେନ ଲବ୍ଧାଃ
'ନାରାୟଣ' ନାମର ଉଚ୍ଚାରଣ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ଧର୍ମର ଏକମାତ୍ର ଧାମକୁ ଶୁଣି, ସେଇ ପିଶାଚମାନେ ତାଙ୍କର ନିଜ ଦୃଷ୍ଟିର ପ୍ରଭାବରେ ପରଲୋକକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ଵିନଯାନ୍ଵିତମନସୋ ମୁନିଶର୍ମା ଵିଲୋକ୍ଯ ତାନ୍ । ଉଵାଚ ମଧୁରାଭାଷୀ କେ ଯୂଯଂ ଵିକୃତା ନରାଃ
ମୁନିଶର୍ମା ନମ୍ର ମନ ନେଇ, ସେମାନେକୁ ଦେଖି, ମଧୁର କଥାରେ ପଚାରିଲେ: 'ତୁମେ କିଏ, ଏମିତି ବିକୃତ ଦେହ ଧାରଣ କରିଛ?'
କିଂ ଵା କେନ କୃତଂ କର୍ମ ଯେନ ପ୍ରାପ୍ତା ଚ ଵୈକୃତିଃ । କଥମେଵଂ ଵିଧାଃ ସର୍ଵେ ଦୁଃଖିନୋଽତୀଵ ଭୀଷଣାଃ
'କଣ କାରଣରେ କିଏ କୌଣସି କାମ କଲା, ଯାହାରେ ଏହି ବିକୃତି ଆସିଲା? କିପରି ତୁମେ ସମସ୍ତେ ଏଭଳି ଦୁଃଖିତ ଓ ଭୟଙ୍କର ହେଇପଡ଼ିଛ?'
ପ୍ରେତା ଊଚୁଃ - କ୍ଷୁତ୍ପିପାସାର୍ଦିତା ନିତ୍ଯଂ ନାନାଦୁଃଖଚଯାକୁଲାଃ । କୃତବୁଦ୍ଧେ ହୃଦି କ୍ରୂରା ନଷ୍ଟସଂଜ୍ଞା ଵିଚେତସଃ
ପ୍ରେତମାନେ କହିଲେ: 'ଆମେ ସଦା ଭୁଖ ଓ ତିରିଷ୍ଣାରେ ପୀଡ଼ିତ, ବିଭିନ୍ନ ଦୁଃଖରେ ଆକୁଳ, ମନରେ କ୍ରୁର ଭାବ ରହିଛି, ସ୍ମୃତି ହରାଇ ଭ୍ରମିତ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛୁ।'
ନ ଜାନୀମୋ ଦିଶଃ କ୍ଵାପି ମୂଢା ମାନଵଘାତିନଃ । ତଦେତଦ୍ଦୁଃଖମାଖ୍ଯାତମେତଦେଵାସୁଖଂ ପୁନଃ
'ଆମେ କେଉଁ ଦିଗକୁ ଯିବା ଜାଣୁନାହିଁ, ମୁହଁ ହରାଇଛୁ, ମାନବ ହନନ କରିଛୁ। ଏହି ହେଉଛି ଆମର ଦୁଃଖ, ଏହି ହେଉଛି ଆମର ଅସୁଖ।'
ପ୍ରଭାତମିଵ ସଂଭାତି ଭାସ୍କରୋଦଯଦର୍ଶନାତ୍ । ଶ୍ରୁତ୍ଵା ନାରାଯଣେତ୍ଯୁଚ୍ଚୈର୍ଭାଷିତଂ ତଵ କୋମଲମ୍
'ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ଦେଖି ଯେପରି ପ୍ରଭାତ ଆସେ, ସେପରି ତୁମେ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ମୃଦୁ ଭାବରେ 'ନାରାୟଣ' କହିବା ଶୁଣି ଆମେ ଅନୁଭବ କରୁଛୁ।'
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଚ ଦର୍ଶନଂ ଵିପ୍ର ଶୁଦ୍ଧଭାଵଂ ଗତା ଵଯମ୍ । ଦର୍ଶନେନୈଵ ତେ ଵିପ୍ର ନାମଶ୍ରଵଣତୋ ହରେଃ
'ତୁମକୁ ଦେଖି, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆମେ ଶୁଦ୍ଧ ଭାବ ପାଇଛୁ। ତୁମର ଦର୍ଶନ ଓ ହରିଙ୍କ ନାମ ଶୁଣି ଏହି ଫଳ ମିଳିଛି।'
ଭଵାଂତରମନୁପ୍ରାପ୍ତା ଵଯଂ ପ୍ରାପ୍ତା ଦଯାଲଵଃ । ଵିନାଶଯତ୍ଯପଯଶୋ ବୁଦ୍ଧିଂ ଵିଶଦଯତ୍ଯପି
'ଆମେ ଅନ୍ୟ ଜନ୍ମ ଲାଭ କରିଛୁ, ଦୟାର ଅଧିକାରୀ ହୋଇଛୁ। ଅପୟ ମନକୁ ନଷ୍ଟ କରେ, କିନ୍ତୁ ଦୟା ତାହାକୁ ପବିତ୍ର କରେ।'
ପ୍ରତିଷ୍ଠାପଯତି ପ୍ରାଯୋ ନୃଣାଂ ଵୈଷ୍ଣଵଦର୍ଶନମ୍ । ଅହଂ ପର୍ଯୁଷିତୋ ନାମ ସୂଚକୋଽଯଂ ଦ୍ଵିତୀଯକଃ
ସାଧାରଣତଃ ଏକ ଭକ୍ତଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ଲୋକମାନେ ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରନ୍ତି; ମୁଁ 'ପର୍ୟୁଷିତ' ନାମରେ ପରିଚିତ, ଏହି ଦ୍ୱିତୀୟ ପ୍ରକାରର ସୂଚକ।
ଶୀଘ୍ରଗୋ ରୋଧକଶ୍ଚାନ୍ଯଃ ପଂଚମୋଯଂ ଚ ଲେଖକଃ । ଷଷ୍ଠୋଯମିତି ଵାଗ୍ଦୁଷ୍ଟଃ ସପ୍ତମୋଯଂ ଵିଦୈଵତଃ
ଅନ୍ୟ ଜଣେ 'ଶୀଘ୍ରଗ' ଯିଏ ବାଧା ଦେଉଛନ୍ତି; ପଞ୍ଚମ ହେଉଛନ୍ତି 'ଲେଖକ', ଯିଏ ଲେଖନ କରନ୍ତି; ଷଷ୍ଠ ହେଉଛନ୍ତି 'ବାଗ୍ଦୁଷ୍ଟ', ଯିଏ ଖରାପ କଥା କହନ୍ତି; ସପ୍ତମ ହେଉଛନ୍ତି 'ବିଦୈବତ', ଯିଏ ଦେବତାଙ୍କୁ ବିରୋଧ କରନ୍ତି।
ନିତ୍ଯଂଯାଜନକଶ୍ଚାଯମଷ୍ଟମଃ କଷ୍ଟଦାଯକଃ । ମୁନିଶର୍ମୋଵାଚ- ପ୍ରେତାନାଂ କର୍ମଜାତାନାଂ ନାମାନି ଭଵତାଂ କୁତଃ
ଅଷ୍ଟମ ହେଉଛନ୍ତି 'ନିତ୍ୟଯାଜନକ', ସଦା କ୍ରିୟା କରାଉଥିବା ଏବଂ 'କଷ୍ଟଦାୟକ', ଯିଏ ଦୁଃଖ ଦେଉଛନ୍ତି। ମୁନିଶର୍ମା ପଚାରିଲେ— ତୁମେମାନେ କେମିତି ଏମିତି ନାମ ପାଉଛ? କଣ କାରଣରେ?
କିଂ ତତ୍କାରଣମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯ ଯେନ ଯୂଯଂ ସନାମକାଃ । ପ୍ରେତା ଊଚୁଃ - ମଯା ସ୍ଵାଦୁ ସଦା ଭୁକ୍ତଂ ଦତ୍ତଂ ପର୍ଯୁଷିତଂ ଦ୍ଵିଜେ
କିଏ ଏହି କାରଣ ଯାହା ପାଇଁ ତୁମେମାନେ ଏମିତି ନାମ ଧାରଣ କରିଛ? ପ୍ରେତମାନେ କହିଲେ— ମୁଁ ସଦା ସ୍ୱାଦିଷ୍ଟ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇଥିଲି ଏବଂ ଦ୍ୱିଜମାନେକୁ ପୁରୁଣା ଖାଦ୍ୟ ଦେଇଥିଲି।