ଏତତ୍ସର୍ଵଂ ମୁନେ ବ୍ରୂହି ଶ୍ରୋତୁମସ୍ତି ମମାଦରଃ । ତ୍ଵତ୍ତୋଽନ୍ଯ କଥିତୁଂ କୋଽପି ନ ଶକ୍ନୋତି ଜଗତ୍ତ୍ରଯେ
ହେ ମୁନି, ଏସବୁ କଥା ମୋତେ କହନ୍ତୁ; ଶୁଣିବା ପାଇଁ ମୋର ବଡ଼ ଆଗ୍ରହ ଅଛି। ତିନି ଲୋକରେ ଆପଣ ଛାଡ଼ି ଆଉ କେହି ଏହା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିପାରିବେ ନାହିଁ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ- ସାଧୁସାଧୁ ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନସ୍ତେ ଵିମଲଂ ଧ୍ରୁଵମ୍ । ଯତୋ ଗୁହ୍ଯକଥାମେତାଂ ଶ୍ରୋତୁଂ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଚ କୌତୁକମ୍
ବ୍ୟାସ କହିଲେ— ଶାବାଶ, ଶାବାଶ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜ! ନିଶ୍ଚୟ ଆପଣଙ୍କର ମନ ପବିତ୍ର, କାରଣ ଏହି ଗୁପ୍ତ କଥା ଶୁଣିବା ପାଇଁ ଆପଣଙ୍କର ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ କୌତୁହଳ ଅଛି।
ଭାଗୀରଥ୍ଯା ଗୁଣଂ ସମ୍ଯକ୍କଥିତୁଂ ନ ହି ଶକ୍ଯତେ । ତସ୍ମାତ୍ସମାସତୋ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ଶ୍ରୂଯତାମେକଚେତସା
ଭାଗୀରଥୀଙ୍କର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଗୁଣ କହିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ; ତେଣୁ ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ କହିବି— ଏକାଗ୍ର ମନେ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ଗଙ୍ଗେତ୍ଯକ୍ଷରଯୁଗ୍ମଂ ଚ ଜପତ୍ଯତ୍ଯନ୍ତକୋମଲମ୍ । ମନ୍ଯେ ଵ୍ରଜେତ୍ତଥାପ୍ଯେନୋ ମହାଭୂତରସାଯନମ୍
ଯିଏ ମୃଦୁ ସ୍ୱରରେ 'ଗଙ୍ଗା' ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରେ, ସେ ମୁଁ ଭାବୁଛି, ତାହା ସତ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ପଞ୍ଚ ଭୂତର ଅମୃତକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
ସର୍ଵତ୍ର ସୁଲଭା ଗଙ୍ଗା ତ୍ରିଷୁ ସ୍ଥାନେଷୁ ଦୁର୍ଲଭା । ଗଙ୍ଗାଦ୍ଵାରେ ପ୍ରଯାଗେ ଚ ଗଙ୍ଗାସାଗରସଙ୍ଗମେ
ଗଙ୍ଗା ସବୁଠାରେ ସହଜରେ ମିଳେ, କିନ୍ତୁ ତିନି ସ୍ଥାନରେ ଦୁର୍ଲଭ— ଗଙ୍ଗାଦ୍ୱାର, ପ୍ରୟାଗ ଓ ଗଙ୍ଗା-ସାଗର ସଙ୍ଗମ।
ସଵାସଵାଃ ସୁରାଃ ସର୍ଵେ ଗଙ୍ଗାଦ୍ଵାରଂ ମନୋରମମ୍ । ସମାଗତ୍ଯ ପ୍ରକୁର୍ଵନ୍ତି ସ୍ନାନଦାନାଦିକଂ ମୁନେ
ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ଇନ୍ଦ୍ର ସହିତ ମନୋହର ଗଙ୍ଗାଦ୍ୱାରକୁ ଆସି, ମୁନି, ସେଠାରେ ସ୍ନାନ, ଦାନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି।
ଦୈଵଯୋଗାନ୍ମୁନେ ତତ୍ର ଯେ ତ୍ଯଜଂତି କଲେଵରମ୍ । ମନୁଷ୍ଯ ପଶୁ କୀଟାଦ୍ଯା ଲଭଂତେ ପରମଂ ପଦମ୍
ଦେବତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛାରେ, ମୁନି, ଯେଉଁମାନେ ସେଠାରେ ଦେହ ଛାଡ଼ନ୍ତି— ମନୁଷ୍ୟ, ପଶୁ, କିମ୍ବା କୀଟ— ସେମାନେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।
ଅତ୍ରେତିହାସଂ ଵିପ୍ରର୍ଷେ କଥ୍ଯମାନଂ ମଯା ଶୁଣୁ । ସମ୍ଯକ୍ଛ୍ରଵଣମାତ୍ରେଣ ସର୍ଵପାପୈଃ ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ
ଏବେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ଯେ ଏହି ପୁରାତନ କଥା କହିବି, ଠିକ୍ଭାବେ ଶୁଣିଲେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।
ମନୋଭଦ୍ରୋ ନାମ ରାଜା ସୋମଵଂଶ ସମୁଦ୍ଭଵଃ । ପୂର୍ଵମାସୀଜ୍ଜଗତ୍ଯସ୍ମିନ୍ବଲଵାନ୍ସର୍ଵଧର୍ମ୍ମଵିତ୍
ମନୋଭଦ୍ର ନାମକ ଏକ ରାଜା ଥିଲେ, ସୋମବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ, ସେ ପୂର୍ବେ ଏହି ପୃଥିବୀରେ ବଳଶାଳୀ ଓ ସମସ୍ତ ଧର୍ମରେ ପାରଙ୍ଗତ ଥିଲେ।
ତସ୍ଯ ହେମପ୍ରଭା ନାମ ମହିଷୀ ପ୍ରିଯଵାଦିନୀ । ପତିଵ୍ରତା ମହାଭାଗା ସର୍ଵଲକ୍ଷଣସଂଯୁତା
ତାଙ୍କର ରାଣୀ ହେମପ୍ରଭା ନାମ, ମିଷ୍ଟି କଥା କହୁଥିଲେ, ପତିପ୍ରତି ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ବଡ଼ ଭାଗ୍ୟଶାଳି ଓ ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣରେ ଯୁକ୍ତ।
ସ ରାଜା ସମରେ ହତ୍ଵା ସକଲାନେଵ ଶାତ୍ରଵାନ୍ । ଶଶାସ ପୃଥିଵୀଂ କୃତ୍ସ୍ନାଂ ସାବ୍ଧିଦ୍ଵୀପାଂ ମହାବଲଃ
ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜା, ସମସ୍ତ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ହତ୍ୟା କରି, ସମୁଦ୍ର ଓ ଦ୍ୱୀପ ସହିତ ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀରେ ଶାସନ କରିଥିଲେ।
ସ ଏକଦା ମହୀପାଲଃ ସମାହୂଯ ସ୍ଵମଂତ୍ରିଣଃ । ଉଵାଚେଦଂ ଵଚଃ ପ୍ରୀତ୍ଯା ସଭାମଧ୍ଯେ ମହାଯଶାଃ
ସେ ଭୂପତି ଏକଦିନ ତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀମାନେକୁ ଡାକି, ସଭା ମଧ୍ୟରେ ସ୍ନେହରେ ଏହି କଥା କହିଲେ, ସେ ବଡ଼ ଖ୍ୟାତି ଥିଲେ।
ମନୋଭଦ୍ର ଉଵାଚ-। ଅମାତ୍ଯାଃ ପୃଥିଵୀ ସର୍ଵା ମଯେଯଂ ପରିପାଲିତା । ନିହତା ରିପଵଃ ସର୍ଵେ ସପୁତ୍ରବଲଵାହନାଃ
ମନୋଭଦ୍ର କହିଲେ— ହେ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ, ମୁଁ ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀକୁ ରକ୍ଷା କରିଛି; ସମସ୍ତ ଶତ୍ରୁ, ସେମାନଙ୍କ ପୁଅ, ସେନା ଓ ଯାନ ସହିତ, ମୁଁ ନଶ୍ଟ କରିଦେଇଛି।
ପାଲିତାନି ସ୍ଵଗୋତ୍ରାଣି ଦାନୈର୍ଵିପ୍ରାଶ୍ଚ ତୋଷିତାଃ । ଶିଷ୍ଟାଶ୍ଚ ତ୍ରିଦଶାଃ ସର୍ଵେ ସପୁତ୍ରବଲଵାହନାଃ
ମୋ ଗୋତ୍ରମାନେକୁ ରକ୍ଷା କରିଛି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେକୁ ଦାନ ଦେଇ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିଛି, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦେବତା, ସେମାନଙ୍କ ପୁଅ, ସେନା ଓ ଯାନ ସହିତ, ସମ୍ମାନିତ ହୋଇଛନ୍ତି।
ପାଲିତାନି ସ୍ଵଗୋତ୍ରାଣି ଯଜ୍ଞୈଃ ସର୍ଵୈଃ ସଦକ୍ଷିଣୈଃ । ଏତଦ୍ଧି ଜରଯା ସର୍ଵଂ ମହତ୍ଯା ମେ ବଲଂ ହୃତମ୍
ମୁଁ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ ଓ ଦାନଦ୍ୱାରା ମୋ ଗୋତ୍ରକୁ ସୁରକ୍ଷିତ କରିଛି; କିନ୍ତୁ ଏହି ବଡ଼ ବୟସ୍ ମୋର ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିକୁ ନିଅଁ ନେଇଛି।
କର୍ମାଣି କାନିଚିତ୍କର୍ତ୍ତୁଂ ନ ହି ଶକ୍ନୋମି ଦୁର୍ବଲଃ । ସାମର୍ଥ୍ଯହୀନେ ପୁରୁଷେ ରାଜଶ୍ରୀର୍ନ ହି ଶୋଭତେ
ମୁଁ ଦୁର୍ବଳ ହେବାରୁ କିଛି କାମ କରିବାକୁ ମଧ୍ୟ ସକ୍ଷମ ନୁହେଁ; ଯେଉଁ ଲୋକଙ୍କର ସାମର୍ଥ୍ୟ ନାହିଁ, ସେଠି ରାଜସିକ ମହିମା ରହିଲେ ମଧ୍ୟ ଚମକେ ନାହିଁ।
ସର୍ଵାଭରଣସଂଯୁକ୍ତା ଵୃଦ୍ଧାଙ୍ଗା ଇଵ କାମିନୀ । ତାଵଦ୍ଵିଭ୍ଯତି ସର୍ଵେଽପି ଶତ୍ରଵଃ ପୃଥିଵୀତଲେ
ସମସ୍ତ ଆଭୂଷଣ ପିନ୍ଧିଥିବା, କିନ୍ତୁ ବୟସ୍ ହୋଇଥିବା ଜଣେ ନାରୀ ପରି; ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହେ, ସମସ୍ତ ଶତ୍ରୁ ଭୟଭିତ ହୁଅନ୍ତି।
ଯାଵଦ୍ଧି ଗତସାମର୍ଥ୍ଯଂ ନେଚ୍ଛନ୍ତି ଚାରୁଚକ୍ଷୁଷା । ସମସ୍ତଗୁଣସମ୍ପନ୍ନାମପି ତଦ୍ଗତମାନସମ୍
ଯେତେବେଳେ ସାମର୍ଥ୍ୟ ହାରାଯାଏ, ତେବେ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଶୋଭା ଥିବାମାନେ ମଧ୍ୟ, ସମସ୍ତ ଗୁଣ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରନ୍ତି ନାହିଁ, ଯଦିଓ ପୂର୍ବେ ମନ ଦେଇଥିଲେ।
ପୃଥ୍ଵୀ ତ୍ଯଜେନ୍ନୃପଂ ଵୃଦ୍ଧଂ ସ୍ଵୈରିଣୀପାଲିତା ଯଥା । ଭକ୍ତିଲଭ୍ଯାଗୁଣାଃ ସର୍ଵେ ଗୁଣଲଭ୍ଯଂ ମହଦ୍ଯଶଃ
ପୃଥିବୀ ଜଣେ ବୃଦ୍ଧ ରାଜାକୁ ଛାଡ଼ିଦିଏ, ଯେପରି ଏକ ସ୍ୱେଚ୍ଛାଚାରିଣୀ ନାରୀ ତାଙ୍କର ରକ୍ଷକୁ ତ୍ୟାଗ କରେ; ସମସ୍ତ ଗୁଣ ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ମିଳେ, ଏବଂ ବଡ଼ ଯଶ ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
ନିଃଶ୍ରେଯସଂ ଦାନଲଭ୍ଯଂ ବଲଲଭ୍ଯା ତୁ ମେଦିନୀ । ସାମର୍ଥ୍ଯହୀନଃ କୃପଣୋ ନିଶ୍ଚିତୋ ରିପୁଶାସନେ
ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଙ୍ଗଳ ଦାନ ଦ୍ୱାରା ମିଳେ, ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀ ମିଳେ; ଯେଉଁଠାରେ ସାମର୍ଥ୍ୟ ନାହିଁ, ସେଉଁଠି ଦୁଃଖୀ ଲୋକ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଶତ୍ରୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶାସିତ ହୁଅନ୍ତି।
ମୂର୍ଖମାତ୍ରଵଚୋ ଗ୍ରାହୀ ସ ନୃପଃ ଶତ୍ରୁନଂଦନଃ । ତତୋଽହଂ ସକଲଂ ରାଜ୍ଯଂ ଵିଭଜ୍ଯ ଵରମଂତ୍ରିଣଃ
ଯେ ରାଜା କେବଳ ମୂର୍ଖଙ୍କ କଥାକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ, ସେ ଶତ୍ରୁଙ୍କର ଆନନ୍ଦ ହୁଏ; ତେଣୁ ମୁଁ ସମସ୍ତ ରାଜ୍ୟକୁ ଭାଗ କରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେଙ୍କୁ ଦେବାକୁ ଚାହେଁ।
ଦାତୁମିଚ୍ଛାମି ପୁତ୍ରାଭ୍ଯାଂ ଯୁଷ୍ମାଭିର୍ଯଦି ମନ୍ଯତେ । ମନ୍ତ୍ରିଣ ଊଚୁଃ - ଯଦେତଦ୍ଵଚନଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ତ୍ଵଯା ନୀତିଵିଦା ନୃପ
ମୁଁ ଏହାକୁ ମୋ ଦୁଇ ପୁଅଙ୍କୁ ଦେବାକୁ ଚାହେଁ, ଯଦି ତୁମେମାନେ ସମ୍ମତି ଦେଉଛ; ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ କହିଲେ— ରାଜା, ତୁମେ ଯାହା କହିଛ, ନୀତି ଜଣା ଲୋକଙ୍କ ପରି,
ତଦେଵ ମତମସ୍ମାକଂ ସଂଦେହୋ ନାତ୍ର ଵିଦ୍ଯତେ । ଅଥାଯାତୌ ନୃପାଦେଶାତ୍ସଂସଦଂ ପ୍ରତି ସତ୍ତମୌ
ଏହି ଆମର ମତ ମଧ୍ୟ; ଏଠାରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ତାପରେ, ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶରେ, ସେ ଦୁଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲୋକ ସଭାକୁ ଆସିଲେ।
ଵୀରଭଦ୍ର ଯଶୋଭଦ୍ର ନାମାନୌ ତନଯାଵୁଭୌ । ତୌ ଚ ସର୍ଵଗୁଣୋପେତୌ କୁମାରୌ ପ୍ରିଯଵାଦିନୌ
ବୀରଭଦ୍ର ଓ ଯଶୋଭଦ୍ର ନାମକ ଦୁଇ ପୁଅ, ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ, ମିଷ୍ଟି କଥା କହୁଥିବା ରାଜକୁମାର।
ପିତୃଭକ୍ତୌ ସଦା ଶାଂତୌ ବଲିନୌ ଧର୍ମତତ୍ପରୌ । ତତଃ ସ ଭୂପଃ ସହସା ରାଜନୀତି ଵିଦାଂଵରଃ
ପିତାଙ୍କୁ ସଦା ଭକ୍ତି କରୁଥିବା, ଶାନ୍ତ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଧର୍ମରେ ଲଗ୍ନ; ତାପରେ ସେ ରାଜା, ରାଜନୀତିରେ ପ୍ରବୀଣ, ହଠାତ୍ ସମସ୍ତଙ୍କ ସମ୍ନାରେ,
ଵିଭଜ୍ଯ ସକଲଂ ରାଜ୍ଯଂ ଦଦୌ ତାଭ୍ଯାଂ କୁତୂହଲାତ୍ । ଅତ୍ରାଂତରେ ଗୃଧ୍ର ଏକଃ ସ୍ଵକୀଯସ୍ତ୍ରୀ ସମନ୍ଵିତଃ
ସମସ୍ତ ରାଜ୍ୟକୁ ଭାଗ କରି, ଦୁଇ ପୁଅଙ୍କୁ ଦେଲେ, ଉତ୍ସୁକତାବଶତଃ। ଏହି ମଧ୍ୟରେ, ଜଣେ ଗୃଧ୍ର ତାଙ୍କର ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ,
ଆଗତ୍ଯ ତତ୍ସଭାମଧ୍ଯେ ଉପଵିଷ୍ଟୋ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ । ତାଵାଗତୌ ସମାଲୋକ୍ଯ ପକ୍ଷିଣାଵତିହର୍ଷିତୌ
ସେ ସଭା ମଧ୍ୟରେ ଆସି, ବସିଗଲେ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ; ସେମାନେ ଆସିଥିବାକୁ ଦେଖି, ପକ୍ଷୀମାନେ ଅତି ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ।
ରାଜାହ ଯୁଵଯୋଃ କସ୍ମାଚ୍ଛୁଭାଗମନମୁଚ୍ଯତାମ୍ । ଗୃଧ୍ର ଉଵାଚ- ଗୃଧ୍ରୋଽହଂ ପୃଥିଵୀପାଲ ମମେଯଂ ସ୍ତ୍ରୀ ପରଂତପଃ
ରାଜା କହିଲେ, 'ତୁମେ ଦୁଇଜଣ ଏଠାରେ କିଏଁ ଶୁଭ କାରଣରେ ଆସିଛ?' ଗୃଧ୍ର କହିଲେ— 'ମୁଁ ଗୃଧ୍ର, ହେ ପୃଥିବୀର ରକ୍ଷକ, ଏହା ମୋର ସ୍ତ୍ରୀ, ହେ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଦଳନ କରୁଥିବା।'
ଆଗତୋଽସ୍ମି ମୁଦା ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ସଂପଦଂ ପୁତ୍ରଯୋସ୍ତଵ । ଏତଯୋର୍ମହତୀ ଦୃଷ୍ଟା ଵିପତ୍ତିଃ ପୂର୍ଵଜନ୍ମନି
ମୁଁ ଆନନ୍ଦରେ ତୁମ ପୁଅମାନଙ୍କର ସମୃଦ୍ଧି ଦେଖିବାକୁ ଆସିଛି; ଏହି ଦୁଇଜଣଙ୍କ ପୂର୍ବ ଜନ୍ମରେ ବଡ଼ ଅପଦ୍ରବ୍ୟ ଦେଖାଯାଇଥିଲା।
ଇହ ଜନ୍ମନି ସଂପତ୍ତିଂ ଦ୍ରଷ୍ଟୁମାଵାଂ ସମାଗତୌ । ତସ୍ଯୈତଦ୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଗୃଧ୍ରସ୍ଯ ପରମାଦ୍ଭୁତମ୍ । ରାଜୋଵାଚ ପୁନର୍ଵିପ୍ର ଵିସ୍ମଯାଵିଷ୍ଟମାନସଃ
ଏହି ଜନ୍ମରେ, ଆମେ ଦୁଇଜଣ ତାଙ୍କର ସମୃଦ୍ଧି ଦେଖିବାକୁ ଆସିଛୁ; ଗୃଧ୍ରଙ୍କର ଏହି ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଉକ୍ତି ଶୁଣି, ରାଜା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଭରିଯାଇ, ପୁନି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ।