ଦିଵୋଦାସ ଉଵାଚ-। ଯଦୀଦୃଶୀ ସା ଦୁରିତପ୍ରଚାରା ସଦା ଦୁରାଚାରରତା ପ୍ରଯାତା । କଥଂ ମମଶ୍ରୀପତିଦୈଵତସ୍ଯ ମହାକୁଲୀନସ୍ଯ ସୁତାନୁରୂପା
ଦିବୋଦାସ କହିଲେ— ଯଦି ସେ ସଦା ଦୁଷ୍ଟ ଆଚରଣରେ ଲାଗିଥିଲେ ଓ ଦୁଷ୍ଟ କାମରେ ରତ ଥିଲେ, ତେବେ ମୋ ଭଳି ଶ୍ରୀପତି, ଦେବତାଭକ୍ତ ଓ ଉଚ୍ଚ କୁଳର ଝିଅ ଭାବେ କିପରି ଯୋଗ୍ୟ ହେଲେ?
ସୁଦୁର୍ଲ୍ଲଭଂ ରାଜକୁଲେ ଵିଶାଲେ ଲେଭେ ଚ ସା ଶ୍ରୀମତିଜନ୍ମଧନ୍ଯମ୍ । ପୁଣ୍ଯେନ କେନାପି ମୁନେ ପଵିତ୍ରେ ଚିତ୍ରା ଵିଚିତ୍ରେଣ ଚ କର୍ମକର୍ତ୍ରୀ
ଏଭଳି ବିଶାଳ ରାଜବଂଶରେ ଏତେ ଦୁର୍ଲଭ ଓ ମହାନ ଜନ୍ମ ସେ କିପରି ପାଇଲେ? ମୁନି, କେଉଁ ପୁଣ୍ୟରେ ଏହି ଚିତ୍ରା, ଏତେ ଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ କରି ଏମିତି ପବିତ୍ର ଫଳ ଲାଗିଲେ?
ନାରଦ ଉଵାଚ-। ଇତି ତସ୍ଯ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଭୂମିପସ୍ଯ ମୁନିସ୍ତତଃ । କିଞ୍ଚିଦ୍ଵିହସ୍ଯ ତୁ ପ୍ରାଜ୍ଞୋ ଵଚଃ ସୂନୃତମବ୍ରଵୀତ୍
ନାରଦ କହିଲେ— ଏପରି ରାଜାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ପ୍ରଜ୍ଞାନ୍ବିତ ମୁନି ହସି କିଛି ମିଠା କଥା କହିଲେ।
ଜାତୂକର୍ଣ ଉଵାଚ-। ଚିତ୍ରା ଵିଚିତ୍ରସୁରତୈରଥ ଵଂଚଯଂତୀ ପ୍ରଚ୍ଛନ୍ନକାମୁକଵିଟାନ୍ଧନଧୀଵିହୀନାନ୍ । ଵେଶ୍ଯା ବଭୂଵ ଵିଷପାନମିତଶ୍ଚରିତ୍ଵା କାଲେନ ନାଗନଗରେ ମହତି ପ୍ରସିଦ୍ଧେ
ଜାତୂକର୍ଣ୍ଣ କହିଲେ— ଚିତ୍ରା ବିଭିନ୍ନ ରମଣ କଳା ଦ୍ୱାରା ଗୁପ୍ତ ପ୍ରେମିକ, ଗରିବ ଓ ମୂର୍ଖମାନେକୁ ଠକାଇ, ବେଶ୍ୟା ହେଲେ; ଏଭଳି ଚରିତ୍ର କରି, ସେ ନାଗନଗର ନାମକ ବଡ଼ ସହରରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ।
କୋଽପି ତତ୍ର ସମାଯାତଃ ସାଯଂ ଵିପ୍ରଃ ସମାର୍ଦିତଃ । ଅର୍ଦମାନୋ ଵିଶୁଦ୍ଧାତ୍ମା ନଗରେ ନାଗସଂଜ୍ଞକେ
ସେଠାରେ ଏକ ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ଜଣେ ଦୁଃଖିତ, ଶୁଦ୍ଧ ହୃଦୟ ଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆସିଲେ, ନାଗ ନାମକ ସହରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।
ଅପଶ୍ଯନ୍ନପରଂ ସ୍ଥାନଂ ମୂଢଶ୍ଚିତ୍ରାଗୃହଂ ଯଯୌ । ତଯା ସଂମୋହିତୋଽତ୍ଯର୍ଥଂ ଵେଶ୍ଯଯା ଦୃଷ୍ଟିଯୋଗତଃ
ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଥାଉ ନପାଇ, ଭ୍ରମିତ ହୋଇ ଚିତ୍ରାଙ୍କ ଘରକୁ ଗଲେ; ସେଠାରେ ବେଶ୍ୟାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ବହୁତ ଆକୃଷ୍ଟ ହେଲେ।
ପାଦସଂଵାହନସ୍ନାନତାଂବୂଲାସନଭୋଜନୈଃ । ଵିଲାସୈସ୍ତୋଷିତଃ ସୋଽପି ଖେଦହୀନୋଽଭଵତ୍ତଦା
ପାଦ ମାସାଜ, ସ୍ନାନ, ପାନ, ଆସନ, ଭୋଜନ ଓ ଖେଳ ଦ୍ୱାରା ସେ ତାଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କଲେ, ଏବଂ ସେ ସମୟରେ ସମସ୍ତ କ୍ଲାନ୍ତି ହରାଇଲେ।
ତତୋ ଵିଚିତ୍ରୈଃ ସୁରତୋପଚାରୈରଦୃଷ୍ଟବୁଦ୍ଧ୍ଯୈଵ ତଯା ସ ଵିପ୍ରଃ । ସଂସେଵିତୋଽଯଂ ରଜନୀମଶେଷାମଵାହଯଦ୍ଭାଵଵିଶେଷଲୁବ୍ଧଃ
ତାପରେ ବିଭିନ୍ନ ରମଣ କଳା ଦ୍ୱାରା, ଅଜ୍ଞାନ ମନ ଥିବା ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ସେବା କଲେ; ତାଙ୍କ ଉପରେ ଆସକ୍ତ ହୋଇ, ସେ ସମସ୍ତ ରାତି ଭରି ବିଶେଷ ପ୍ରେମରେ ଲିନ ହେଲେ।
ପ୍ରାତଃ ପ୍ରଯାଣାଭିମୁଖଃ କଥଂଚିଦୁଵାଚ ଚିତ୍ରାମନୁରକ୍ତଚିତ୍ତଃ । ସଂତୋଷିତଃ ସ୍ଵୈଶ୍ଚରିତୈଃ ସ୍ଵକୃତ୍ଯୈର୍ଵଚସ୍ତଯାଚୈକଧିଯା ତଦାନୀମ୍
ପ୍ରଭାତରେ, ଯିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିବା ବେଳେ, ଚିତ୍ରାଙ୍କୁ ଭଲପାଇଥିବା ହୃଦୟରେ ସେ କହିଲେ— ତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ନିଜ କର୍ମରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ, ଏକାଗ୍ର ମନେ ତାଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଲେ।
ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉଵାଚ-। କାର୍ଯଃ ପ୍ରତ୍ଯୁପକାରସ୍ତେ ତୋଷିତେନ ମଯା ପ୍ରିଯେ । ସ୍ଵଦୃଢଂ ଚ ନିଜଂ ଦୁଃଖଂ କଥଯାମ୍ଯଵିଶେଷତଃ
ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ— ମୋ ପ୍ରିୟା, ତୁମେ ମୋପରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ, ତେଣୁ ମୁଁ ତୁମର ଉପକାର ପୂରଣ କରିବି; ମୁଁ ମୋର ଦୁଃଖ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଖୋଲାମେଳା କହିଦେବି।
ପୁରା କଥାଂ ହି ଵଦତାଂ ଵିପ୍ରାଣାଂ ନର୍ମଦାତଟେ । ଶୁଭଂ ଯତ୍ସର୍ଵପାପଘ୍ନଂ ତଦାକର୍ଣଯ ସାଦରମ୍
ପୂର୍ବେ ନର୍ମଦା ତଟରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କଥା କହୁଥିଲେ । ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର କରୁଥିବା ସେଇ ଶୁଭ କଥାଟିକୁ ଏବେ ଆଦର ସହିତ ଶୁଣ ।
ଯୋ ଦିନତ୍ରଯମପି ପ୍ରଯତ୍ନତଃ ସ୍ନାତି ମେଷଉପଯାଦି ଭାସ୍କରେ । ଭାସ୍କରେଽନୁଦିତ ଏଵ ମାଧଵେ ମାସି ସୋଽଘନିଚଯୈର୍ଵିମୁଚ୍ଯତେ
ଯେଉଁଠି ମେଷ ରାଶିରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରବେଶ କରେ, ମାଧବ ମାସରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ପୂର୍ବରୁ ଯେଉଁମାନେ ତିନି ଦିନ ଯଥାଯଥ ଚେଷ୍ଟାରେ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଅନେକ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି ।
ସଂପୂର୍ଣମପି ଵୈଶାଖେ ଯୋ ବହିଃ ସ୍ନାନମାଚରେତ୍ । ଵିଧିନା ମାଧଵଂ ଦେଵମର୍ଚଯେତ୍ସୋପି ପାପହା
ଯିଏ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବୈଶାଖ ମାସରେ ବାହାରେ ସ୍ନାନ କରେ ଏବଂ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ମାଧବ ଦେବଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ, ସେଉଁଠିଏ ପାପ ଦୂର କରିପାରେ ।
ପୁଣ୍ଯତୀର୍ଥେ ଵିଶେଷେଣ ସ୍ନାନଦାନକ୍ରିଯାଦିଭିଃ । ମହାପାପୈର୍ଵିମୁଚ୍ଯେତ ମାନଵୋ ମାସି ମାଧଵେ
ପୁଣ୍ୟ ତୀର୍ଥରେ ବିଶେଷ କରି ସ୍ନାନ, ଦାନ ଓ ଅନ୍ୟ କ୍ରିୟା କରିଲେ, ମାଧବ ମାସରେ ମଣିଷ ମହାପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ ।
ତାଵନ୍ମହାପାପଚଯଃ ଶରୀରେ ଶରୀରିଣସ୍ତିଷ୍ଠତି ନିର୍ଵିଶଂକଃ । ଯାଵନ୍ମୁଦା ଚୋଷସି ମେଷରାଶିମୁପାଗତେ ମଜ୍ଜତି ନୋ ଦିନେଶେ
ମେଷ ରାଶିରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରବେଶ କରି ଅସ୍ତ ହେବା ପୂର୍ବରୁ ଆନନ୍ଦରେ ସ୍ନାନ ନ କଲେ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହା ହୁଏନି, ଶରୀରରେ ମହାପାପ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ଭାବେ ରହିଥାଏ ।
ଏଵମାକର୍ଣିତସ୍ତେଷାଂ ଵିପ୍ରାଣାଂ ଵଦତାଂ ମଯା । ଅନେକଦୁରିତାଂଭୋଧି ତରଣେ ପୋତ ଉତ୍ତମଃ
ଏଭଳି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କହୁଥିବା କଥା ଶୁଣି, ମୁଁ ଅନେକ ଦୁଷ୍କୃତିର ସମୁଦ୍ର ପାର କରିବା ପାଇଁ ଉତ୍ତମ ନୌକା ପାଇଲି ।
ଅଦୂରେ ଶିଵଦେହା ଚ ଵର୍ତତେଽସୌ ସରିଦ୍ଵରା । ତତ୍ର ସ୍ନାତୁଂ ଗମିଷ୍ଯେଽହଂ ତଦାଘୌଘଵଧାଯ ଚ
ଏଠାରୁ ଦୂର ନୁହେଁ, ଶିବଙ୍କ ଦେହ ସ୍ୱରୂପ ସେଇ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ନଦୀ ଅଛି । ସେଠାକୁ ମୁଁ ସ୍ନାନ କରିବାକୁ ଯିବି, ଏବଂ ପାପର ବନ୍ୟା ଦୂର କରିବି ।
ଯଦି ତେ ରୋଚତେ କାଂତେ ଵିରକ୍ତଂ ଵାମନୋ ଭଵେତ୍ । ତନ୍ମଯା ତ୍ଵଂ ସମାଗଚ୍ଛ ଵୈଶାଖସ୍ନାନହେତଵେ
ପ୍ରିୟେ, ଯଦି ତୁମେ ଚାହଁ, କିମ୍ବା ଯଦି ତୁମର ମନ ନିରାସକ୍ତ, ତେବେ ବୈଶାଖ ସ୍ନାନ ପାଇଁ ମୋ ସହିତ ଚଳ ।
ଅନିତ୍ଯଂ ଜୀଵିତମିଦଂ ଯୌଵନଂ ଚାତିସୁଂଦରମ୍ । ହେତୁର୍ନରକଵାସସ୍ଯ ଦୁର୍ଵାରଶ୍ଚ ସ ନୋ ଭଵେତ୍
ଏହି ଜୀବନ ଅସ୍ଥାୟୀ, ଯୁବାବସ୍ଥା ବେଶ୍ ଶୋଭାବନ୍ତି ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ଦୁଇଟି ନରକରେ ପଡିବାର କାରଣ ଓ ଆମ ପାଇଁ ଅତି ଦୁର୍ଲଭ ଦମନୀୟ ।
ଆରାଧିତସ୍ତ୍ଵଯାହଂ ଚ ପାତିତୋ ଦୁରିତାର୍ଣଵେ । ମହତାମପି ଯତ୍ସତ୍ଯଂ ଦୁଷ୍ଟସ୍ଥିତଶରୀରିଣାମ୍
ତୁମେ ମୋତେ ପୂଜିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମୁଁ ଦୁଃଖର ସମୁଦ୍ରକୁ ପଡିଛି; ଏହି କଥା ସତ୍ୟ, ବଡ଼ ବଡ଼ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଯଦି ଦୁଷ୍ଟ ଅବସ୍ଥାରେ ଶରୀର ଧାରଣ କରନ୍ତି ।
କିମତ୍ର ବହୁନୋକ୍ତେନ ନ ଵିଲଂବୋଚିତଃ କ୍ଷଣଃ । ଉଦ୍ଧରିଷ୍ଯେଽପି ଭଵତୀଂ ଵିରକ୍ତିର୍ଯଦି ତେ ହୃଦି
ଏଠାରେ ବେଶି କଥା କହିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ; ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ବିଳମ୍ବ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ନୁହେଁ; ଯଦି ତୁମ ହୃଦୟରେ ବିରାଗ ଅଛି, ମୁଁ ତୁମକୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବି ।
ଚିତ୍ରୋଵାଚ-। ସ୍ଵାମିନ୍ନ ଦୃଷ୍ଟଯୋଗେନ ତଵ ସଂଗତିଧର୍ମତଃ । ଧ୍ରୁଵଂ ଵିରକ୍ତଂ ମଚ୍ଚେତୋ ନିଂଦ୍ଯମେତଦ୍ଭଵଂ ପ୍ରତି
ଚିତ୍ରା କହିଲେ: ସ୍ୱାମୀ, ତୁମକୁ ଦେଖିବା ଓ ଏହି ସଂଯୋଗର ଫଳରେ, ନିଶ୍ଚିତ ମୋର ମନ ତୁମଠାରୁ ବିରକ୍ତ ହୋଇଛି; ଏହା ତୁମ ପାଇଁ ନିନ୍ଦାସ୍ପଦ ।
ନୂନମେଵଂ ମଯା ଶାସ୍ତ୍ରେ ଶ୍ରୁତଂ ଯତ୍ସାଧୁସଂଗମଃ । ଅଚିଂତ୍ଯାଯୈ ନମସ୍ତସ୍ଯୈ ତତୋ ନିଯତାଯୈ ପୁନଃ
ନିଶ୍ଚୟ ମୁଁ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଶୁଣିଛି ଯେ, ସଜ୍ଜନଙ୍କ ସଙ୍ଗ ଅଚିନ୍ତ୍ୟ; ତାଙ୍କୁ ମୁଁ ନମସ୍କାର କରେ, ଏବଂ ଯିଏ ଦୃଢ଼ ରହନ୍ତି, ସେଉଁଠିଏ ପୁଣି ନମସ୍କାର ।
ଜାତୂକର୍ଣ ଉଵାଚ-। ଇତି ଭାଷ୍ଯତତସ୍ତେନ ସମଂ ଚିତ୍ରା ଯଯୌ ତଦା । ଵିଦ୍ଯମାନଂ ଧନଂ କିଂଚିଦାଦାଯ ମୁନିନୋଦିତା
ଯାତୂକର୍ଣ୍ଣ କହିଲେ: ଏଭଳି କହିବା ପରେ, ଚିତ୍ରା ତାଙ୍କ ସହିତ ଚାଲିଗଲେ, ମୁନିଙ୍କ କହିବା ଅନୁଯାୟୀ କିଛି ଧନ ନେଇ ।
ତତଃ ପରଂ ସୋଽପି ପୁନର୍ଦ୍ଵିଜନ୍ମା ଵୈଶାଖମାସେ ଶିଵଦେହଦେହମ୍ । ଅଵାପ ସସ୍ନୌ ଚ ଦିନେଶମସ୍ଯୈ ସ୍ନାନାଯ ସଦ୍ଯୋଽଥ ଦଦୌ ଦଯାଲୁଃ
ତାପରେ ସେ ଦ୍ୱିଜ, ବୈଶାଖ ମାସରେ ଶିବଦେହ ନଦୀରେ ସ୍ନାନ କଲେ ଏବଂ କ୍ଷଣମାତ୍ରରେ ଦୟାବଶତଃ ସେଇ ସ୍ନାନର ପୁଣ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଦେଲେ ।
ହୃଦଯାଲୁରଯଂ ଵିପ୍ରଃ ସ୍ନାପଯାମାସ ତାଂ ତଦା । ଯଥୋଚିତଵିଧାନେନ ଚିତ୍ରାମୁଚ୍ଚିତ୍ରଭାଷିଣୀମ୍
ସେଇ ଦୟାଳୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏବେ ଚିତ୍ରାଙ୍କୁ ଯଥାବିଧି ସ୍ନାନ କରାଇଲେ, ଯିଏ ଉତ୍ତମ ଭାଷାରେ କଥା କହୁଥିଲେ ।
ଵୈଶାଖସ୍ନାନମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ତତ୍ର ଶୁଶ୍ରାଵ ସା ମୁଦା । ପଠମାନେଷୁ ଵିପ୍ରେଷୁ ପୁରାଣାନି ପୃଥକ୍ପୃଥକ୍
ସେଠାରେ ଚିତ୍ରା ଆନନ୍ଦରେ ବୈଶାଖ ସ୍ନାନର ମହିମା ଶୁଣିଲେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ପୁରାଣ ପଢ଼ୁଥିଲେ ।
ଯସ୍ଯ ଶ୍ରଵଣମାତ୍ରେଣ କ୍ଷୀଯତେ ଦୁରିତାଂଧକଃ । ଯଥା ସୂର୍ଯୋଦଯେ ନୈଵ ତିମିରୌଘଃ ପ୍ରଣଶ୍ଯତି
ଏହାକୁ କେବଳ ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖର ଅନ୍ଧକାର ଦୂର ହୁଏ, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଲେ ଅନ୍ଧାର ମେଘ ହରାଯାଏ ।
ସା ଶିଵେ ଶିଵତନୂଜଲେ ପୁନଃ ସ୍ନାନତୋଽଜନିକରେ ଵିଧାନତଃ । ସ୍ନାନତୋ ଵିମଲମାନସୋଦଯା ସୂର୍ଯକାଂତିରିଵ ନିର୍ମଲା ବଭୌ
ସେ ଶିବଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତିରେ ପବିତ୍ର ହୋଇଥିବା ଜଳରେ ନିୟମିତ ଭାବେ ପୁଣିଥରେ ସ୍ନାନ କଲା। ଏହା ଫଳରେ ତାଙ୍କର ମନ ପରିଶୁଦ୍ଧ ହେଲା, ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ପରି ନିର୍ମଳ ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଦେଖାଯିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ତତ୍ର ମଜ୍ଜଂତି ରେଵାଯାଂ ସେଵାଯାଂ ନିରତା ହରେଃ । ଵୈଶାଖେ ଵିଵିଧା ଲୋକା ଲୋକାନଂତ୍ଯମଭୀପ୍ସଵଃ
ସେଠାରେ ରେବା ନଦୀରେ ହରିଙ୍କ ସେବାରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ଲୋକମାନେ ବୈଶାଖ ମାସରେ ଡୁବିଯାଆନ୍ତି, ସେମାନେ ଅନନ୍ତ ଲୋକର ଆଶା କରନ୍ତି।