ଇତି ଶ୍ରୀପାଦ୍ମେ ମହାପୁରାଣେ ପଂଚପଂଚାଶତ୍ସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାମୁତ୍ତରଖଂଡେ। ଉମାମହେଶ୍ଵରସଂଵାଦେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଚରିତେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣସ୍ଵଧାମଗମନନିରୂପଣଂନାମ ଦ୍ଵିପଂଚାଶଦଧିକଦ୍ଵିଶତତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀପଦ୍ମ ମହାପୁରାଣର ଉତ୍ତରଖଣ୍ଡରେ ଉମା ଓ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ସଂବାଦରେ, 'ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ନିଜ ଧାମକୁ ଯିବା' ବିଷୟରେ ଦୁଇଶେ ପଚାସତିଏ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା।
ଜୈମିନିରୁଵାଚ- କ୍ରିଯାଯୋଗସ୍ଯ ତତ୍ଵଂ ମେ ବ୍ରୂହି ଵ୍ଯାସ ମହାମତେ । କ୍ରିଯାଯୋଗମହଂ ଜ୍ଞାତୁମିଚ୍ଛାମି ଭଵଦଗ୍ରତଃ
ଜୈମିନି କହିଲେ— ହେ ବ୍ୟାସ, ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ, ମୋତେ କ୍ରିୟାଯୋଗର ସତ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ କହ। ମୁଁ ତୁମ ପାଖରୁ କ୍ରିୟାଯୋଗ ବିଷୟରେ ଜାଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛି।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ- ଶରୀରଂ ମାନୁଷଂ ଵିପ୍ର ଦୁର୍ଲଭଂ ଚାତ୍ର ଭୂତଲେ । ଧୀରଃ ଶରୀରମାସାଦ୍ଯ ମୋକ୍ଷାର୍ଥଂ ଯୋଗମଭ୍ଯସେତ୍
ବ୍ୟାସ କହିଲେ— ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏହି ପୃଥିବୀରେ ମାନବ ଶରୀର ଦୁର୍ଲଭ। ଏହା ପାଇଲେ, ଧୀର ଲୋକ ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ।
କ୍ରିଯାଯୋଗଧ୍ଯାନଯୋଗାଵୁଭୌ ଯୋଗୌ ପ୍ରକୀର୍ତିତୌ । ତଯୋରାଦ୍ଯଃ କ୍ରିଯାଯୋଗଃ କୁର୍ଵତାଂ ସର୍ଵକାମଦଃ
କ୍ରିୟାଯୋଗ ଓ ଧ୍ୟାନଯୋଗ— ଏହି ଦୁଇଟି ଯୋଗ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ କ୍ରିୟାଯୋଗ, ଯେଉଁଠି କରାଯାଏ, ସେଠି ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୁଏ।
ଗଙ୍ଗା ଶ୍ରୀର୍ଵିଷ୍ଣୁପୂଜା ଚ ଦାନାନି ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ । ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ତଥା ଭକ୍ତିର୍ଭକ୍ତିରେକାଦଶୀ ଵ୍ରତେ
ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଗଙ୍ଗାସ୍ନାନ, ବିଷ୍ଣୁପୂଜା, ଦାନ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଭକ୍ତି, ଏକାଦଶୀ ବ୍ରତ ପାଳନ—
ଧାତ୍ରୀ ତୁଲସ୍ଯୋର୍ଭକ୍ତିଶ୍ଚ ତଥା ଚାତିଥିପୂଜନମ୍ । କ୍ରିଯାଯୋଗାଙ୍ଗଭୂତାନି ପ୍ରୋକ୍ତାନୀତି ସମାସତଃ
ଧାତ୍ରୀ ଓ ତୁଳସୀ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି, ଅତିଥିମାନେକୁ ସମ୍ମାନ— ଏହାମାନେ କ୍ରିୟାଯୋଗର ଅଂଶ ବୋଲି ସଂକ୍ଷେପରେ କୁହାଯାଏ।
କ୍ରିଯାଯୋଗାଦୃତେ ଵିପ୍ର ଧ୍ଯାନଯୋଗେନ ସିଦ୍ଧ୍ଯତି । କ୍ରିଯାଯୋଗରତୋ ଯାତି ତଦ୍ଵିଷ୍ଣୋଃ ପରମଂ ପଦମ୍
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ରିୟା ଯୋଗ ବିନା ଧ୍ୟାନ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତି ମିଳେ; କିନ୍ତୁ କ୍ରିୟା ଯୋଗରେ ଲାଗିଥିବା ଲୋକ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
ଜୈମିନିରୁଵାଚ- କ୍ରିଯାଯୋଗାଙ୍ଗଭୂତାନି ଯାନି ପ୍ରୋକ୍ତାନି ଭୋଃ ପ୍ରଭୋ । ତନ୍ମାହାତ୍ମ୍ଯାନି କଥଯ ଯଦି ଭୋ ମଯ୍ଯନୁଗ୍ରହଃ
ଜୈମିନି କହିଲେ— ହେ ପ୍ରଭୁ, କ୍ରିୟା ଯୋଗର ଯେଉଁ ଅଂଶଗୁଡ଼ିକୁ ଆପଣ କହିଛନ୍ତି, ସେଗୁଡ଼ିକର ମହତ୍ତ୍ୱ ମୋତେ କହନ୍ତୁ, ଯଦି ଆପଣଙ୍କର କୃପା ମୋ ଉପରେ ଅଛି।
ଗଙ୍ଗାଯାଃ କେ ଗୁଣା ବ୍ରହ୍ମନ୍ଵିଷ୍ଣୁପୂଜାଫଲଂ ଚ କିମ୍ । ଶ୍ରେଷ୍ଠାନି କାନି ଦାନାନି କା ଵା ଭକ୍ତିର୍ଦ୍ଵିଜନ୍ମନାମ୍
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଗଙ୍ଗାର କଣ ଗୁଣ ଅଛି? ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପୂଜାର ଫଳ କଣ? କେଉଁ ଦାନ ସବୁଠାରୁ ଉତ୍ତମ, ଦ୍ୱିଜମାନେ କେମିତି ଭକ୍ତି କରନ୍ତି?
ଏକାଦଶ୍ଯାଃ ଫଲଂ କିଂଵା ଧାତ୍ରୀଭକ୍ତିଶ୍ଚ କୀଦୃଶୀ । ତୁଲସ୍ଯାଃ କୀଦୃଶୀ ଭକ୍ତିଃ କିଂ ଵା ଚାତିଥିପୂଜନମ୍
ଏକାଦଶୀର ଫଳ କଣ? ଧାତ୍ରୀ ଗଛ ପ୍ରତି କେମିତି ଭକ୍ତି ହୁଏ? ତୁଳସୀ ପ୍ରତି କେମିତି ଭକ୍ତି ହୁଏ? ଅତିଥିଙ୍କ ପୂଜା କଣ?
ଏତତ୍ସର୍ଵଂ ମୁନେ ବ୍ରୂହି ଶ୍ରୋତୁମସ୍ତି ମମାଦରଃ । ତ୍ଵତ୍ତୋଽନ୍ଯ କଥିତୁଂ କୋଽପି ନ ଶକ୍ନୋତି ଜଗତ୍ତ୍ରଯେ
ହେ ମୁନି, ଏସବୁ କଥା ମୋତେ କହନ୍ତୁ; ଶୁଣିବା ପାଇଁ ମୋର ବଡ଼ ଆଗ୍ରହ ଅଛି। ତିନି ଲୋକରେ ଆପଣ ଛାଡ଼ି ଆଉ କେହି ଏହା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିପାରିବେ ନାହିଁ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ- ସାଧୁସାଧୁ ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନସ୍ତେ ଵିମଲଂ ଧ୍ରୁଵମ୍ । ଯତୋ ଗୁହ୍ଯକଥାମେତାଂ ଶ୍ରୋତୁଂ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଚ କୌତୁକମ୍
ବ୍ୟାସ କହିଲେ— ଶାବାଶ, ଶାବାଶ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜ! ନିଶ୍ଚୟ ଆପଣଙ୍କର ମନ ପବିତ୍ର, କାରଣ ଏହି ଗୁପ୍ତ କଥା ଶୁଣିବା ପାଇଁ ଆପଣଙ୍କର ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ କୌତୁହଳ ଅଛି।
ଭାଗୀରଥ୍ଯା ଗୁଣଂ ସମ୍ଯକ୍କଥିତୁଂ ନ ହି ଶକ୍ଯତେ । ତସ୍ମାତ୍ସମାସତୋ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ଶ୍ରୂଯତାମେକଚେତସା
ଭାଗୀରଥୀଙ୍କର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଗୁଣ କହିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ; ତେଣୁ ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ କହିବି— ଏକାଗ୍ର ମନେ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ଗଙ୍ଗେତ୍ଯକ୍ଷରଯୁଗ୍ମଂ ଚ ଜପତ୍ଯତ୍ଯନ୍ତକୋମଲମ୍ । ମନ୍ଯେ ଵ୍ରଜେତ୍ତଥାପ୍ଯେନୋ ମହାଭୂତରସାଯନମ୍
ଯିଏ ମୃଦୁ ସ୍ୱରରେ 'ଗଙ୍ଗା' ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରେ, ସେ ମୁଁ ଭାବୁଛି, ତାହା ସତ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ପଞ୍ଚ ଭୂତର ଅମୃତକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
ସର୍ଵତ୍ର ସୁଲଭା ଗଙ୍ଗା ତ୍ରିଷୁ ସ୍ଥାନେଷୁ ଦୁର୍ଲଭା । ଗଙ୍ଗାଦ୍ଵାରେ ପ୍ରଯାଗେ ଚ ଗଙ୍ଗାସାଗରସଙ୍ଗମେ
ଗଙ୍ଗା ସବୁଠାରେ ସହଜରେ ମିଳେ, କିନ୍ତୁ ତିନି ସ୍ଥାନରେ ଦୁର୍ଲଭ— ଗଙ୍ଗାଦ୍ୱାର, ପ୍ରୟାଗ ଓ ଗଙ୍ଗା-ସାଗର ସଙ୍ଗମ।
ସଵାସଵାଃ ସୁରାଃ ସର୍ଵେ ଗଙ୍ଗାଦ୍ଵାରଂ ମନୋରମମ୍ । ସମାଗତ୍ଯ ପ୍ରକୁର୍ଵନ୍ତି ସ୍ନାନଦାନାଦିକଂ ମୁନେ
ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ଇନ୍ଦ୍ର ସହିତ ମନୋହର ଗଙ୍ଗାଦ୍ୱାରକୁ ଆସି, ମୁନି, ସେଠାରେ ସ୍ନାନ, ଦାନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି।
ଦୈଵଯୋଗାନ୍ମୁନେ ତତ୍ର ଯେ ତ୍ଯଜଂତି କଲେଵରମ୍ । ମନୁଷ୍ଯ ପଶୁ କୀଟାଦ୍ଯା ଲଭଂତେ ପରମଂ ପଦମ୍
ଦେବତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛାରେ, ମୁନି, ଯେଉଁମାନେ ସେଠାରେ ଦେହ ଛାଡ଼ନ୍ତି— ମନୁଷ୍ୟ, ପଶୁ, କିମ୍ବା କୀଟ— ସେମାନେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।
ଅତ୍ରେତିହାସଂ ଵିପ୍ରର୍ଷେ କଥ୍ଯମାନଂ ମଯା ଶୁଣୁ । ସମ୍ଯକ୍ଛ୍ରଵଣମାତ୍ରେଣ ସର୍ଵପାପୈଃ ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ
ଏବେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ଯେ ଏହି ପୁରାତନ କଥା କହିବି, ଠିକ୍ଭାବେ ଶୁଣିଲେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।
ମନୋଭଦ୍ରୋ ନାମ ରାଜା ସୋମଵଂଶ ସମୁଦ୍ଭଵଃ । ପୂର୍ଵମାସୀଜ୍ଜଗତ୍ଯସ୍ମିନ୍ବଲଵାନ୍ସର୍ଵଧର୍ମ୍ମଵିତ୍
ମନୋଭଦ୍ର ନାମକ ଏକ ରାଜା ଥିଲେ, ସୋମବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ, ସେ ପୂର୍ବେ ଏହି ପୃଥିବୀରେ ବଳଶାଳୀ ଓ ସମସ୍ତ ଧର୍ମରେ ପାରଙ୍ଗତ ଥିଲେ।
ତସ୍ଯ ହେମପ୍ରଭା ନାମ ମହିଷୀ ପ୍ରିଯଵାଦିନୀ । ପତିଵ୍ରତା ମହାଭାଗା ସର୍ଵଲକ୍ଷଣସଂଯୁତା
ତାଙ୍କର ରାଣୀ ହେମପ୍ରଭା ନାମ, ମିଷ୍ଟି କଥା କହୁଥିଲେ, ପତିପ୍ରତି ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ବଡ଼ ଭାଗ୍ୟଶାଳି ଓ ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣରେ ଯୁକ୍ତ।
ସ ରାଜା ସମରେ ହତ୍ଵା ସକଲାନେଵ ଶାତ୍ରଵାନ୍ । ଶଶାସ ପୃଥିଵୀଂ କୃତ୍ସ୍ନାଂ ସାବ୍ଧିଦ୍ଵୀପାଂ ମହାବଲଃ
ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜା, ସମସ୍ତ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ହତ୍ୟା କରି, ସମୁଦ୍ର ଓ ଦ୍ୱୀପ ସହିତ ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀରେ ଶାସନ କରିଥିଲେ।
ସ ଏକଦା ମହୀପାଲଃ ସମାହୂଯ ସ୍ଵମଂତ୍ରିଣଃ । ଉଵାଚେଦଂ ଵଚଃ ପ୍ରୀତ୍ଯା ସଭାମଧ୍ଯେ ମହାଯଶାଃ
ସେ ଭୂପତି ଏକଦିନ ତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀମାନେକୁ ଡାକି, ସଭା ମଧ୍ୟରେ ସ୍ନେହରେ ଏହି କଥା କହିଲେ, ସେ ବଡ଼ ଖ୍ୟାତି ଥିଲେ।
ମନୋଭଦ୍ର ଉଵାଚ-। ଅମାତ୍ଯାଃ ପୃଥିଵୀ ସର୍ଵା ମଯେଯଂ ପରିପାଲିତା । ନିହତା ରିପଵଃ ସର୍ଵେ ସପୁତ୍ରବଲଵାହନାଃ
ମନୋଭଦ୍ର କହିଲେ— ହେ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ, ମୁଁ ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀକୁ ରକ୍ଷା କରିଛି; ସମସ୍ତ ଶତ୍ରୁ, ସେମାନଙ୍କ ପୁଅ, ସେନା ଓ ଯାନ ସହିତ, ମୁଁ ନଶ୍ଟ କରିଦେଇଛି।
ପାଲିତାନି ସ୍ଵଗୋତ୍ରାଣି ଦାନୈର୍ଵିପ୍ରାଶ୍ଚ ତୋଷିତାଃ । ଶିଷ୍ଟାଶ୍ଚ ତ୍ରିଦଶାଃ ସର୍ଵେ ସପୁତ୍ରବଲଵାହନାଃ
ମୋ ଗୋତ୍ରମାନେକୁ ରକ୍ଷା କରିଛି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେକୁ ଦାନ ଦେଇ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିଛି, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦେବତା, ସେମାନଙ୍କ ପୁଅ, ସେନା ଓ ଯାନ ସହିତ, ସମ୍ମାନିତ ହୋଇଛନ୍ତି।
ପାଲିତାନି ସ୍ଵଗୋତ୍ରାଣି ଯଜ୍ଞୈଃ ସର୍ଵୈଃ ସଦକ୍ଷିଣୈଃ । ଏତଦ୍ଧି ଜରଯା ସର୍ଵଂ ମହତ୍ଯା ମେ ବଲଂ ହୃତମ୍
ମୁଁ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ ଓ ଦାନଦ୍ୱାରା ମୋ ଗୋତ୍ରକୁ ସୁରକ୍ଷିତ କରିଛି; କିନ୍ତୁ ଏହି ବଡ଼ ବୟସ୍ ମୋର ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିକୁ ନିଅଁ ନେଇଛି।
କର୍ମାଣି କାନିଚିତ୍କର୍ତ୍ତୁଂ ନ ହି ଶକ୍ନୋମି ଦୁର୍ବଲଃ । ସାମର୍ଥ୍ଯହୀନେ ପୁରୁଷେ ରାଜଶ୍ରୀର୍ନ ହି ଶୋଭତେ
ମୁଁ ଦୁର୍ବଳ ହେବାରୁ କିଛି କାମ କରିବାକୁ ମଧ୍ୟ ସକ୍ଷମ ନୁହେଁ; ଯେଉଁ ଲୋକଙ୍କର ସାମର୍ଥ୍ୟ ନାହିଁ, ସେଠି ରାଜସିକ ମହିମା ରହିଲେ ମଧ୍ୟ ଚମକେ ନାହିଁ।
ସର୍ଵାଭରଣସଂଯୁକ୍ତା ଵୃଦ୍ଧାଙ୍ଗା ଇଵ କାମିନୀ । ତାଵଦ୍ଵିଭ୍ଯତି ସର୍ଵେଽପି ଶତ୍ରଵଃ ପୃଥିଵୀତଲେ
ସମସ୍ତ ଆଭୂଷଣ ପିନ୍ଧିଥିବା, କିନ୍ତୁ ବୟସ୍ ହୋଇଥିବା ଜଣେ ନାରୀ ପରି; ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହେ, ସମସ୍ତ ଶତ୍ରୁ ଭୟଭିତ ହୁଅନ୍ତି।
ଯାଵଦ୍ଧି ଗତସାମର୍ଥ୍ଯଂ ନେଚ୍ଛନ୍ତି ଚାରୁଚକ୍ଷୁଷା । ସମସ୍ତଗୁଣସମ୍ପନ୍ନାମପି ତଦ୍ଗତମାନସମ୍
ଯେତେବେଳେ ସାମର୍ଥ୍ୟ ହାରାଯାଏ, ତେବେ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଶୋଭା ଥିବାମାନେ ମଧ୍ୟ, ସମସ୍ତ ଗୁଣ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରନ୍ତି ନାହିଁ, ଯଦିଓ ପୂର୍ବେ ମନ ଦେଇଥିଲେ।
ପୃଥ୍ଵୀ ତ୍ଯଜେନ୍ନୃପଂ ଵୃଦ୍ଧଂ ସ୍ଵୈରିଣୀପାଲିତା ଯଥା । ଭକ୍ତିଲଭ୍ଯାଗୁଣାଃ ସର୍ଵେ ଗୁଣଲଭ୍ଯଂ ମହଦ୍ଯଶଃ
ପୃଥିବୀ ଜଣେ ବୃଦ୍ଧ ରାଜାକୁ ଛାଡ଼ିଦିଏ, ଯେପରି ଏକ ସ୍ୱେଚ୍ଛାଚାରିଣୀ ନାରୀ ତାଙ୍କର ରକ୍ଷକୁ ତ୍ୟାଗ କରେ; ସମସ୍ତ ଗୁଣ ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ମିଳେ, ଏବଂ ବଡ଼ ଯଶ ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
ନିଃଶ୍ରେଯସଂ ଦାନଲଭ୍ଯଂ ବଲଲଭ୍ଯା ତୁ ମେଦିନୀ । ସାମର୍ଥ୍ଯହୀନଃ କୃପଣୋ ନିଶ୍ଚିତୋ ରିପୁଶାସନେ
ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଙ୍ଗଳ ଦାନ ଦ୍ୱାରା ମିଳେ, ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀ ମିଳେ; ଯେଉଁଠାରେ ସାମର୍ଥ୍ୟ ନାହିଁ, ସେଉଁଠି ଦୁଃଖୀ ଲୋକ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଶତ୍ରୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶାସିତ ହୁଅନ୍ତି।