ଵୈଶାଖେ ଵିଧିନା ସ୍ନାନଂ ଚକ୍ରେ ମେଷସ୍ଥିତେ ରଵୌ । ପୂଜଯାମାସ ଵିଧିଵନ୍ମଧୁସୂଦନମଚ୍ଯୁତମ୍
ବୈଶାଖ ମାସରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ମେଷ ରାଶିରେ ଥିବାବେଳେ, ସେ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ଓ ନିୟମିତ ଭାବେ ମଧୁସୂଦନ, ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ।
ଯମୈଃ ସନିଯମୈର୍ଯୁକ୍ତଃ ଶକ୍ତ୍ଯା କିଂଚିଦ୍ଦଦୌ ତତଃ । ହଵିଷ୍ଯଭୁଗ୍ଭୂମିଶାଯୀ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯଵ୍ରତସ୍ଥିତଃ
ଯମ ଓ ନିୟମ ଅନୁସରି, ସେ ଯେତେକି ଶକ୍ତି ଥିଲା ଦେଇଲେ; ସରଳ ଖାଦ୍ୟ ଭୋଜନ କରି, ଭୂମିରେ ଶୋଇ, ଓ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ପାଳନ କରିଲେ।
କୃଚ୍ଛ୍ରାଦି ତପସା କ୍ଷାମୋ ଧ୍ଯାଯନ୍ନାରାଯଣଂ ହୃଦି । ତତ୍ର ପ୍ରାପ୍ଯ ସ ଵୈଶାଖୀଂ ଦତ୍ଵା ମଧୁତିଲାଦିକମ୍
କଠିନ ତପସ୍ୟା କରି ଦେହ କ୍ଷୀଣ ହୋଇ, ହୃଦୟରେ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ସେଠି ବୈଶାଖୀ ବ୍ରତ କରି, ମଧୁ, ତିଳ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦାନ କଲେ।
ଵିପ୍ରେଭ୍ଯୋ ଭୋଜନଂ ଦତ୍ଵା ଭକ୍ତ୍ଯା ଧେନୁଂ ସଦକ୍ଷିଣାମ୍ । ଅଚ୍ଛିଦ୍ରଂ ପ୍ରାର୍ଥଯାମାସ ତତ୍ର ସ୍ନାନସ୍ଯ ଭୂସୁରାନ୍
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ସହିତ ଭୋଜନ ଓ ଦକ୍ଷିଣା ସହିତ ଗାଈ ଦେଇ, ସେଠି ସ୍ନାନ କରି, ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ପୁଣ୍ୟ ପାଇଁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ।
ସାପି ସାଧ୍ଵୀ ଚ ସୁଶ୍ରୋଣୀ ପତିଭକ୍ତିପରାଯଣା । ପତିଂ ଶୁଶ୍ରୂଷତେ ନିତ୍ଯଂ ସ୍ନାତ୍ଵା ସଂପୂଜ୍ଯ କେଶଵମ୍
ସେ ସୁନ୍ଦର ଓ ସତୀ ସ୍ତ୍ରୀ, ପତିଭକ୍ତିରେ ନିଷ୍ଠାବାନ, ନିତ୍ୟ ନହାଇ, କେଶବଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ପତିଙ୍କୁ ସେବା କରୁଥିଲେ।
ତୌ ଦଂପତୀ ତତୋ ଯାତୌ ସ୍ଵଗେହଂ ସାଧୁହର୍ଷିତମ୍ । କୃତକୃତ୍ଯାଵଥାତ୍ମାନୌ ମନ୍ଯମାନାଵସଂଶଯମ୍
ସେ ଦମ୍ପତି ତାପରେ ନିଜ ଘରକୁ ଫେରିଲେ, ପବିତ୍ର ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଥିଲେ, ନିଜମାନେ ସଫଳ ଭାବି, କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ରହିଲା ନାହିଁ।
ତେନ ପୁଣ୍ଯପ୍ରଭାଵେଣ କାଲେନ କିଯତା କିଲ । ବଭୂଵୁରମିତାସ୍ତସ୍ଯ ଧନଧାନ୍ଯାନି ସଂପଦଃ
ସେହି ପୁଣ୍ୟର ପ୍ରଭାବରେ, ସମୟ ଯାଉଥିବା ସହିତ, ସେ ଅସଂଖ୍ୟ ଧନ, ଧାନ୍ୟ ଓ ସମୃଦ୍ଧି ଲାଗିଲେ।
ତନଯା ଵିନଯୋପେତାଶ୍ଚତ୍ଵାରଃ ଶ୍ରୁତିକୋଵିଦାଃ । ଧର୍ମଜ୍ଞା ଵୈଷ୍ଣଵା ନିତ୍ଯଂ ପିତୃମାତୃପରାଯଣାଃ
ତାଙ୍କର ଚାରିଜଣ ନମ୍ର, ବେଦ ଜ୍ଞାନୀ, ଧର୍ମ ଜାଣିଥିବା, ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତ ଓ ପିତାମାତାଙ୍କୁ ସେବା କରୁଥିବା ପୁଅ ହେଲେ।
ବଭୂଵୁରମିତପ୍ରଜ୍ଞାଃ ପୁରୁଷାର୍ଥାଯ ବୋଧିତାଃ । ଵିଖ୍ଯାତା ଵିଧିତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞା ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞା ବ୍ରହ୍ମତତ୍ପରାଃ
ସେମାନେ ଅପାର ଜ୍ଞାନର ଅଧିକାରୀ, ଜୀବନର ଲକ୍ଷ୍ୟ ଶିଖିଥିଲେ, ନିୟମ ଓ ବ୍ରହ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିଥିଲେ, ଏବଂ ପରମ ପ୍ରତି ନିଷ୍ଠା ରଖିଥିଲେ।
ସମଗ୍ରଗୁଣସଂପନ୍ନାଃ ସଂପ୍ରତିଷ୍ଠଂତି କୀର୍ତଯଃ
ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ଭରପୂର, ସେମାନଙ୍କର କୀର୍ତ୍ତି ଚିରକାଳ ରହିଛି।
ତୌ ଦଂପତୀ ସୁତସମଗ୍ରସମୃଦ୍ଧସୌଖ୍ଯଂ ପୁଣ୍ଯୋଦଯଂ ସମୁପଯୁଜ୍ଯ ତତଶ୍ଚିରେଣ । ସ୍ଥାନଂ ପରଂ ପରମମୀଯତୁରସ୍ଯ ଭକ୍ତ୍ଯା ଶ୍ରୀମାଧଵେ ଚ ସୁକୃତସ୍ଯ ନୃପପ୍ରସାଦାତ୍
ସେଇ ଦମ୍ପତି ମାନେ, ନିଜ ସନ୍ତାନମାନେ ପାଇଁ ଯେପରି ଶୁଭ ସମୃଦ୍ଧି ଓ ସୁଖ ଉପଭୋଗ କରିଥିଲେ, ସେପରି ନିଜେମାନେ ମଧ୍ୟ ପୁଣ୍ୟ ଉଦୟ ଓ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସୁଖ ଉପଭୋଗ କରି, ଶେଷରେ ଶ୍ରୀମାଧବଙ୍କ ଉପରେ ଅଗାଧ ଭକ୍ତି ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜାଙ୍କ କୃପାରେ ଏହି ଜଗତର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦଶାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ।
ଯଥୈଵ ମାଧଵଃ ସାକ୍ଷାଦ୍ଵିଦ୍ଯାଲକ୍ଷ୍ମୀ ଧଵଃ ସ୍ମୃତଃ । ତଥୈଵ ମାଧଵୋ ମାସୋ ମଧୁସୂଦନଵଲ୍ଲଭଃ
ଯେପରି ମାଧବଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନ ଓ ଶ୍ରୀର ଦେବୀଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ, ସେପରି ମଧୁସୂଦନଙ୍କ ପ୍ରିୟ ମାସ ମାଧବ ମାସ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ।
ଇଦଂ ମାଧଵମାହାତ୍ମ୍ଯଂ କିଂଚିତ୍ସଂକ୍ଷେପତୋଽନଘ । ମଯା ତେ କଥିତଂ ଵୀର ଯତ୍ପୁରା ଚ ପିତୁଃ ଶ୍ରୁତମ୍
ହେ ନିର୍ମଳ ମନ୍ଦିର, ମୁଁ ଏହି ମାଧବ ମାସର ମହିମା କିଛି ସଂକ୍ଷେପରେ ତୁମକୁ କହିଲି, ଯେପରି ଏହାକୁ ପୂର୍ବରୁ ତୁମ ପିତାଙ୍କଠାରୁ ଶୁଣିଥିଲି।
ଇତି ଶ୍ରୀପଦ୍ମପୁରାଣେ ପାତାଲଖଂଡେ ନାରଦାଂବରୀଷସଂଵାଦେ ଵୈଶାଖମାସମାହାତ୍ମ୍ଯେ ଏକନଵତିତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀପଦ୍ମପୁରାଣର ପାତାଳଖଣ୍ଡରେ ନାରଦ ଓ ଅମ୍ବରୀଷଙ୍କ ସଂବାଦ ମଧ୍ୟରେ ବୈଶାଖ ମାସର ମହିମା ବର୍ଣ୍ଣନାର ଏକାନବେଁ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା।
ସୂତ ଉଵାଚ-। ଇତି ତସ୍ଯ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ନାରଦସ୍ଯ ସ ଭୂପତିଃ । ପ୍ରଣମ୍ଯ ଵିସ୍ମିତଃ ପ୍ରାହଚିଂତଯନ୍ମନସା ହରିମ୍
ସୂତ କହିଲେ— ଏହିପରି ନାରଦଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସେ ଭୂପତି ମନେମନେ ହରିଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କରି, ଅଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ ଶିର ନମାଇ କହିଲେ।
ଅଂବରୀଷ ଉଵାଚ-। କଥମେତଦ୍ଵିମୁହ୍ଯାମଃ ସ୍ଵଲ୍ପାଯାସେନ ଯନ୍ମୁନେ । ଶୂଦ୍ରଃ ପାପସମାଚାରୋ ଲେଭେ ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ଯମୁତ୍ତମମ୍
ଅମ୍ବରୀଷ କହିଲେ— ମୁନିବର, ଏପରି ଅଲ୍ପ ପ୍ରୟାସରେ ଏକ ପାପୀ ଶୂଦ୍ର ଉତ୍ତମ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପଦକୁ ପାଇଲା, ଏହା ଦେଖି କିପରି ଆମେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଚକିତ ନ ହେବୁ?
ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ଯଂ ଦୁର୍ଲ୍ଲଭଂ ତାତ ସୁକୃତୈର୍ଵିଵିଧୈରପି । କଥଂ ମାଧଵମାସସ୍ଯ ସ୍ନାନେନୈଵାପ ସୋଽଧମଃ
ହେ ପିତା, ବ୍ରାହ୍ମଣ ପଦ ନାନା ପୁଣ୍ୟ କାମରେ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ, ତେବେ ସେ ନିଚ ଲୋକ ମାଧବ ମାସରେ କେବଳ ସ୍ନାନ କରି କିପରି ଏହି ପଦକୁ ପାଇଲା?
ନ ଯଜ୍ଞଦାନୈର୍ନ ତପୋଭିରୁଗ୍ରୈର୍ନ ପୁଣ୍ଯସଂଜ୍ଞୈରପରୈରପୀଶ । ଅସ୍ମାଦୃଶୋ ଭୂପତଯୋଽର୍ଥଵଂତୋ ନ ତେ ଲଭଂତେଽଵନିଦୈଵତତ୍ଵମ୍
ଯଜ୍ଞ, ଦାନ, କଠିନ ତପସ୍ୟା କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ପୁଣ୍ୟ କାମ କରି ମଧ୍ୟ ଆମ ପରି ଧନୀ ରାଜାମାନେ ଦେବତା ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇପାରୁନାହାନ୍ତି।
ସ ଗାଧିସୂନୁର୍ଵିଵିଧଂ ତପୋଽପି ଚିରଂଵିଧାଯାନିଶମେଵ ଘୋରମ୍ । କୃଚ୍ଛ୍ରେଣ ଲେଭେ ଶତଵର୍ଷପୂର୍ଣୈରହୋ କଥଂଚିଦ୍ବହୁଭିଃ ପ୍ରଯତ୍ନୈଃ
ଗାଧିଙ୍କ ପୁଅ ବହୁ ପ୍ରକାର ଘୋର ତପସ୍ୟା ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ନିରନ୍ତର କରି, ଶତ ବର୍ଷ ପରେ ବହୁ ପ୍ରୟାସରେ କିପରି ତାହା ପାଇଲେ।
କଥଂ ସ ଵର୍ଣାଧମ ଏଷ ପାପଃ ସ୍ଵଧର୍ମହୀନୋ ଧନଵାନ ଦାତା । ପୁଣ୍ଯାଦନାଯାସକୃତାଦମୁଷ୍ମାଦଲ୍ପାଦିହାଵାପ ସ ରାମତତ୍ତ୍ଵମ୍
ଏହି ପାପୀ, ନିଜ କୁଳରେ ସବୁଠାରୁ ନିମ୍ନ, ନିଜ ଧର୍ମରୁ ବିମୁଖ, ଯଦ୍ୟପି ଧନୀ ଓ ଦାନଶୀଳ, ଏଠି ଅତି ଅଳ୍ପ ପ୍ରୟାସରେ କିପରି ପୁଣ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ରାମତତ୍ତ୍ୱକୁ ପାଇଲା?
ନାରଦ ଉଵାଚ-। ସତ୍ଯମୁକ୍ତଂ ତ୍ଵଯା ରାଜନ୍ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ଯମତିଦୁର୍ଲ୍ଲଭମ୍ । ତଥାପି ଗତଯଃ ସୂକ୍ଷ୍ମା ଦୁର୍ଜ୍ଞେଯା ଧର୍ମତତ୍ତ୍ଵତଃ
ନାରଦ କହିଲେ— ରାଜା, ତୁମେ ଯାହା କହିଛ, ଏହା ସତ୍ୟ; ବ୍ରାହ୍ମଣ ପଦ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ। ତଥାପି ଧର୍ମର ଗତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ବୁଝିବାକୁ କଠିନ।
ଵିଚିତ୍ରାଣି ଚ କର୍ମାଣି ଵିଚିତ୍ରା ଭୂତଭାଵନା । ଵିଚିତ୍ରାଣି ଚ ଭୂତାନି ଵିଚିତ୍ରାଃ କର୍ମଶକ୍ତଯଃ
କାର୍ଯ୍ୟ ଭିନ୍ନ-ଭିନ୍ନ, ପ୍ରାଣୀ ଉତ୍ପତ୍ତି ଭିନ୍ନ, ପ୍ରାଣୀମାନେ ଭିନ୍ନ-ଭିନ୍ନ, କାର୍ଯ୍ୟର ଶକ୍ତି ମଧ୍ୟ ଭିନ୍ନ।
କଦାଚିତ୍ସୁକୃତଂ କର୍ମ କୂଟସ୍ଥଂ ଯଦଵାପି ତମ୍ । କେନଚିତ୍କର୍ମଣା ଭୂପ ଶୁଭେନ ପରିଵର୍ଧତେ
କେବେ କେବେ କୌଣସି ପୁଣ୍ୟ କାମ ଶାନ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କୌଣସି ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ବଢ଼ିଯାଏ, ରାଜା।
ଫଲଂ ଦଦାତି ସୁମହତ୍ତସ୍ମିନ୍ନପି ଚ ଜନ୍ମନି । ଧର୍ମୋ ଗହନସୂକ୍ଷ୍ମୋଽଯଂ ନୀଯତେ ନ ଯଥା ତଥା
ସେଥିରେ ବଡ଼ ଫଳ ମିଳେ, ଏହି ଧର୍ମ ଗଭୀର ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଯେପରି ଆମେ ଭାବୁଛୁ, ସେପରି ଚାଲେନାହିଁ।
ନ ତସ୍ଯ ଫଲଦାନସ୍ଯ ଶ୍ରୂଯତେ କାଲନିଶ୍ଚଯଃ । ଯତ୍କିଂଚିତ୍ସୁକୃତଂ କର୍ମଚ୍ଛନ୍ନଂ ପାପାଂତରୈରପି
ଫଳ ଦେବାର ନିଶ୍ଚିତ ସମୟ କେହି ଜାଣିନାହାନ୍ତି; କୌଣସି ପୁଣ୍ୟ କାମ, ଯଦ୍ୟପି ପାପ ଦ୍ୱାରା ଢାକାଯାଇଥାଏ, ତଥାପି ତାହାର ଫଳ ମିଳେ।
ତଦାଗତ୍ଯ କୁତଃ କ୍ଵାପି ସୁଫଲଂ ଚ ପ୍ରଯଚ୍ଛତି । କୃତସ୍ଯ ନେହ ନାଶୋସ୍ତି ପୁଣ୍ଯସ୍ଯ ଦୁରିତସ୍ଯ ଚ
ସେଥିରୁ କେବେ କେଉଁଠୁ ଆସି ଭଲ ଫଳ ଦେଇଯାଏ; କୌଣସି ପୁଣ୍ୟ କିମ୍ବା ପାପ ଏଠି ନଷ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ।
ତଥାପି ବହୁଭିଃ ପୁଣ୍ଯୈର୍ଦୁରିତଂ ଯାତି ଦାରୁଣମ୍ । ଯଦୁକ୍ତଂ ଭଵତା ରାଜନ୍ନାଯାସାଧିକ୍ଯତୋ ଭଵେତ୍
ତଥାପି ବହୁ ପୁଣ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପାପ କ୍ଷୀଣ ହୁଏ; ତୁମେ ଯେପରି କହିଛ, ଏହା ପ୍ରୟାସର ଅଧିକତା ଉପରେ ନୁହେଁ।
ତତ୍ଫଲଂ ତତ୍ର ତତ୍ରାପି ଶୃଣୁ ସତ୍ଯଂ ମଯୋଦିତମ୍ । ଅନାଯାସମହାଯାସୌ ଯଦ୍ଯଲ୍ପତ୍ଵ ମହତ୍ତ୍ଵଯୋଃ
ଏହି ଫଳ ଛୋଟ କି ବଡ଼, ଯେପରି ଯୋଗ୍ୟ, ସେପରି ମିଳେ; ଅଳ୍ପ ପ୍ରୟାସ କି ବଡ଼ ପ୍ରୟାସ, ତାହାର ମୂଲ୍ୟ କେତେ, ଏ ବିଷୟରେ ମୋର କଥା ସତ୍ୟ ଶୁଣ।
ମହାଵ୍ରତାସ୍ତତସ୍ତେ ସ୍ଯୁଃ ସତତଂ କର୍ମକାଦଯଃ । ସିଂହଵ୍ଯାଘ୍ରାଦିମୂତ୍ରାଦୌ ପ୍ରଯାସା ବହୁଲାସ୍ତତଃ
ଯେମାନେ ବଡ଼ ବଡ଼ ବ୍ରତ ଧରନ୍ତି, ସେମାନେ ସବୁବେଳେ କାମକାଜରେ ଲାଗି ରହନ୍ତି । ସିଂହ, ବାଘ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପଶୁଙ୍କ ପିଶାବ ଓ ଏପରି ଅନେକ ଦୁଃଖ ସହିବାକୁ ପଡ଼େ ।
ପଂଚଗଵ୍ଯପ୍ରଶସ୍ତତ୍ଵଂ ଵ୍ରତମଧ୍ଯେ ତତୋ ଭଵେତ୍ । ଇତି କର୍ତଵ୍ଯବାହୁଲ୍ଯଂ ମହତ୍ତ୍ଵଂ ଚେତ୍ତଦଲ୍ପତା
ସବୁ ବ୍ରତ ମଧ୍ୟରେ ଗାଈର ପାଞ୍ଚଟି ଉତ୍ପାଦ ଦ୍ୱାରା କୃତ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଯଦି ବଡ଼ ବଡ଼ କାମ କରିବାକୁ ହେଉଛି ବଡ଼ ବ୍ରତର ଚିହ୍ନ, ତେବେ ଛୋଟ ବ୍ରତ ମଧ୍ୟ ବଡ଼ ହେବ ।