ଦେଵଶର୍ମୋଵାଚ- ପୂର୍ଵଜନ୍ମକୃତଂ ପାପଂ ତ୍ଵଯାଖ୍ଯାତଂ ମମୈଵ ତତ୍ । ଶୂଦ୍ରତ୍ଵେନ ହି ଵିପ୍ରେଂଦ୍ର ମଯୈଵଂ ଧନମର୍ଜିତମ୍
ଦେବଶର୍ମା କହିଲେ—ପୂର୍ବଜନ୍ମର ଅପରାଧ, ଯେଉଁଥିରେ ତୁମେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛ, ସେ ମୋର ଅପରାଧ। ଶୂଦ୍ର ଭାବେ, ବିଦ୍ୱଜନ, ମୁଁ ଏଭଳି ଧନ ଅର୍ଜନ କରିଥିଲି।
ଵିପ୍ରତ୍ଵଂ ହି ମଯା ପ୍ରାପ୍ତଂ ତତ୍କଥଂ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ । ତତ୍ସର୍ଵଂ କାରଣଂ ବ୍ରୂହି ଜ୍ଞାନଵିଜ୍ଞାନପଂଡିତ
ମୁଁ ଏବେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହୋଇଛି; ଏହା କିପରି ହେଲା, ଦ୍ବିଜ ଶ୍ରେଷ୍ଠ? ଏହାର ସମସ୍ତ କାରଣ କହ, ଜ୍ଞାନ ଓ ବିବେକରେ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ଥିବା।
ଦୁର୍ଲ୍ଲଭଂ ଭାରତେ ଵର୍ଷେ ଜନ୍ମ ତସ୍ମାନ୍ମନୁଷ୍ଯତା । ମାନୁଷ୍ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ଵଂ ଚ ସୁତରାଂ ସତ୍କୁଲୋଦିତମ୍
ଭାରତ ଭୂମିରେ ଜନ୍ମ ଦୁର୍ଲଭ; ଏହିପାଇଁ ମନୁଷ୍ୟ ହେବା ମୂଲ୍ୟବାନ। ମନୁଷ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ହେବା, ଉତ୍ତମ କୁଳରେ ଜନ୍ମ ହେଲେ, ବହୁତ ଦୁର୍ଲଭ।
ତତ୍ରାପୀଦୃଗ୍ଵିଧା ଭାର୍ଯା ସର୍ଵଜ୍ଞା ପ୍ରିଯଵାଦିନୀ । ସତୀ ସର୍ଵଗୁଣୋପେତା ଦୁର୍ଲଭା ସା କୁତୋଽଭଵତ୍
ଏହାଠାରୁ ଅଧିକ ଦୁର୍ଲଭ ହେଉଛି ଏପରି ଗୁଣବତୀ ଜନାନୀ—ସବୁ କଥା ଜଣା, ମୂଦୁ ଭାଷା କରୁଥିବା, ପବିତ୍ର, ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ। ସେ କିପରି ଆସିଲେ?
ଵସିଷ୍ଠ ଉଵାଚ-। ଯତ୍ତ୍ଵଯା ଚେଷ୍ଟିତଂ ପୂର୍ଵଂ ଧର୍ମକର୍ମକୃତଂ ଦ୍ଵିଜ । ତଦହଂ ସଂପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଶ୍ରୂଯତାଂ ଯଦି ମନ୍ଯସେ
ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ—ପୂର୍ବରେ ତୁମେ ଯେ କର୍ମ କରିଥିଲା, ଧର୍ମ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲା, ବିଦ୍ୱଜନ, ଏହା ମୁଁ ଏବେ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ କହିବି। ଯଦି ଚାହୁଁ, ଶୁଣ।
ବ୍ରାହ୍ମଣୈକଃ ସୁଧର୍ମାତ୍ମା ସଦାଚାରଃ ସୁପଂଡିତଃ । ଵିଷ୍ଣୁଭକ୍ତସ୍ତୁ ଧର୍ମାତ୍ମା ନିତ୍ଯଂ ଵିଷ୍ଣୁପରାଯଣଃ
ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଥିଲେ, ଉତ୍ତମ ଆଚରଣର, ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା, ବହୁତ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ଥିବା, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଭକ୍ତ, ସଦା ବିଷ୍ଣୁରେ ମନ ଲଗାଇଥିବା।
ସ୍ନାନାର୍ଥମପି ତୀର୍ଥାନାଂ ଭ୍ରମତ୍ଯେକଃ ସ ମେଦିନୀମ୍ । ଅଟମାନଃ ସମାଯାତସ୍ତଵ ଗେହେ ମହାମତିଃ
ସ୍ନାନ ପାଇଁ ସେ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନଗୁଡିକୁ ଘୁଞ୍ଚି ଘୁଞ୍ଚି ଭୂମିରେ ଚାଲିଥିଲେ। ଏପରି ଘୁଞ୍ଚି ଘୁଞ୍ଚି, ସେ ମହାମତି ତୁମ ଘରକୁ ଆସିଲେ।
ତସ୍ଯ ଦର୍ଶନମାତ୍ରେଣ ସମୁତ୍ପନ୍ନ ସୁଧୀସ୍ତଵ । ଯତୋ ଧର୍ମଗତେ ଗେହେ ସତାମାଗମନଂ ଭଵେତ୍
ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବା ସହିତ ତୁମ ବୁଦ୍ଧି ଉତ୍ତମ ହେଲା; କାରଣ, ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ଘରରେ ସତ୍ଜନଙ୍କ ଆଗମନ ଶୁଭ ଆଣେ।
କିଂକିଂ ନ ଲଭ୍ଯତେ ଵିପ୍ର ଵିପ୍ରଵୈଷ୍ଣଵସେଵଯା । ଦୁର୍ଲ୍ଲଭଂ ଯଚ୍ଚ ଲୋକେ ସ୍ଯାନ୍ମୋକ୍ଷସ୍ଥାନମପି ସ୍ଥିରମ୍
ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ସେବା କରିଲେ କଣ ମିଳେନାହିଁ, ବିଦ୍ୱଜନ? ଏହି ଜଗତରେ ଯାହା ଦୁର୍ଲଭ, ମୁକ୍ତିର ନିଶ୍ଚିତ ନିବାସ ମଧ୍ୟ ମିଳିପାରେ।
ଯାଚିତଂ ସ୍ଥାନମେକଂ ଵୈ ଵାସାର୍ଥଂ ତେନ ସତ୍ତମ । ତଵୈଵ ଭାର୍ଯଯା ଦତ୍ତଂ ତ୍ଵଯା ଚ ସହ ପୁତ୍ରକୈଃ
ସେ ଏକ ଅଟୁଥିବା ସ୍ଥାନ ଚାହିଲେ, ଉତ୍ତମଜନ। ତୁମ ଜନାନୀ ଦେଲେ, ତୁମେ ଓ ପୁଅମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେଲେ।
ଏଯତାମେଯତାଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ସୁଖେନ ଚ ଗୃହେ ମମ । ଵୈଷ୍ଣଵଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ପୁଣ୍ଯମିତ୍ଯୁଵାଚ ପୁନଃ ପୁନଃ
ବ୍ରାହ୍ମଣ ମୋ ଘରରେ ସୁଖରେ ରହନ୍ତୁ, ଏହିପରି ସେ ବାରମ୍ବାର କହିଲେ; ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶୁଭ।
ସୁଖେନ ସ୍ଥୀଯତାମତ୍ର ଗୃହୋଽଯଂ ତଵ ସୁଵ୍ରତ । ଅଦ୍ଯ ଧନ୍ଯୋଽସ୍ମ୍ଯହଂ ପୁଣ୍ଯୋ ଅଦ୍ଯ ତୀର୍ଥମହଂ ଗତଃ
ସୁଖରେ ଏଠାରେ ରୁହନ୍ତୁ; ଏହି ଘର ତୁମର, ଶୁଭବ୍ରତ। ଆଜି ମୁଁ ଧନ୍ୟ, ଆଜି ମୁଁ ପୁଣ୍ୟ, ଆଜି ମୁଁ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନକୁ ପହଞ୍ଚିଛି।
ଅଦ୍ଯତୀର୍ଥଫଲଂ ପ୍ରାପ୍ତଂ ମଯା ତେ ଵିପ୍ର ଦର୍ଶନାତ୍ । ଗଵାଂ ସ୍ଥାନଂ ପରଂ ପୁଣ୍ଯଂ ଵାସସ୍ଥାନଂ ପ୍ରଦର୍ଶିତମ୍
ଆଜି ତୁମକୁ ଦେଖିବାରେ, ବିଦ୍ୱଜନ, ମୁଁ ତୀର୍ଥର ଫଳ ପାଇଛି। ଗୋମାନଙ୍କର ସ୍ଥାନ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁଣ୍ୟ, ବାସ ପାଇଁ ଦେଖାଇଦିଆଯାଇଛି।
ଅଂଗସଂଵାହନଂ ସମ୍ଯକ୍ପାଦୌ ଚୈଵ ପ୍ରମର୍ଦିତୌ । କ୍ଷାଲିତୌ ଚ ପୁନସ୍ତୋଯୈଃ ସ୍ନାତଃ ପାଦୋଦକେନ ହି
ତୁମେ ଭଲଭାବେ ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗ ମସାଇଲା, ପାଦ ମଧ୍ୟ ଚାପିଲା; ପୁନଃ ପାଣିରେ ଧୋଇଲା, ତାଙ୍କୁ ପାଦପାଣିରେ ସ୍ନାନ କରାଇଲା।
ସଦ୍ଯୋ ଘୃତଂ ଦଧିକ୍ଷୀରମନ୍ଯମନ୍ଯଂ ପ୍ରଦତ୍ତଵାନ୍ । ବ୍ରାହ୍ମଣାଯ ତଦା ତସ୍ମୈ ତ୍ଵଂ ତଥାଽଦୃଷ୍ଟନୋଦିତଃ
ସତ୍ତ୍ୱରେ ଘୃତ, ଦହି, ଦୁଧ ପ୍ରତିକ୍ରମାରେ ତାଙ୍କୁ ଦେଲା, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ, ଯେପରି ରୀତିରେ ଦେବା ଉଚିତ।
ଏଵଂ ସଂତୋଷିତୋ ଵିପ୍ରସ୍ତ୍ଵଯୈଵ ସହ ଭାର୍ଯଯା । ପୁତ୍ରୈଃ ସାର୍ଧଂ ମହାଭାଗୋ ଵୈଷ୍ଣଵୋ ଜ୍ଞାନପଂଡିତଃ
ଏପରି, ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତ, ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତୁମେ, ଜନାନୀ ଓ ପୁଅମାନେ ସହିତ ତାଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିଲା, ଧନ୍ୟଜନ।
ଅଥ ପ୍ରଭାତେ ଵିମଲେ ସ୍ନାନାର୍ଥଂ ମାସି ମାଧଵେ । ଗଂଗାଯାଂ ଗଚ୍ଛତା ତେନ ତୁଷ୍ଟେନ ଦଯଯାଧିପମ୍
ଏହାପରେ, ଶୁଭ ସକାଳେ, ପବିତ୍ର ମାଧବ ମାସରେ, ଆପଣ ସନାନ ପାଇଁ ଗଙ୍ଗା ନଦୀକୁ ଗଲେ, ଆପଣଙ୍କର ମନ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସନ୍ତୋଷରେ ଥିଲା, ହେ ଦୟାର ସାଗର।
ଵୈଶାଖସ୍ନାନମାହାତ୍ମ୍ଯମୁପଦିଷ୍ଟଂ ତଵାଗ୍ରତଃ । କାରିତସ୍ତୁ ଯଥାନ୍ଯାଯଂ ସଭାର୍ଯା ତନଯୋ ଭଵାନ୍
ଏହି ସମୟରେ, ଆପଣଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ବୈଶାଖ ସ୍ନାନର ମହତ୍ତ୍ୱ କୁହାଯାଇଥିଲା; ଆପଣ ନିଜେ, ନିଜ ଜଣେ ଜୀବନସାଥୀ ଓ ପୁଅ ସହିତ, ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ସେହି ସ୍ନାନ କରିଥିଲେ।
ଯଥା ନ ଵାରିଧି ସମୋ ଲୋକେ କୋପି ଜଲାଶଯଃ । ତଥା ମାସୋ ନ ଵୈଶାଖସଦୃଶୋ ମାଧଵପ୍ରିଯଃ
ଯେପରି ଏହି ପୃଥିବୀରେ ସମୁଦ୍ର ସମାନ କୌଣସି ଜଳାଶୟ ନାହିଁ, ସେପରି ମାଧବଙ୍କ ପ୍ରିୟ ବୈଶାଖ ମାସ ସମାନ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ମାସ ନାହିଁ।
ତାଵତ୍ପାପାନି ତିଷ୍ଠଂତି ନିଷ୍ପ୍ରତ୍ଯୂହଂ କଲେଵରେ । ଯାଵତ୍କିଲ ମଲଧ୍ଵଂସୀ ମାସୋ ନୈତି ସ ମାଧଵଃ
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମାଧବ ମାସ, ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ କଳୁଷ ଦୂର ହୁଏ, ଆସିନଥାଏ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପାପଗୁଡ଼ିକ ଦେହରେ ଅବାଧରେ ରହିଥାଏ।
ତସ୍ଯ ଵାକ୍ଯଂ ସମାକର୍ଣ୍ଯ ଵୈଶାଖେ ସେଵନଂ କୃତମ୍ । ତୁଷ୍ଟେନ ମନସା ଵିପ୍ର ପୂଜିତୋ ମଧୁସୂଦନଃ
ସେହି କଥା ଶୁଣି, ଆପଣ ବୈଶାଖ ମାସର ସେବା କଲେ; ଆନନ୍ଦିତ ମନରେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମଧୁସୂଦନଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ।
ଅଵଶିଷ୍ଟଦିନାନ୍ଯେଵ ପଂଚମାସସ୍ଯ ତସ୍ଯ ଵୈ । ଏକାଦଶୀଂ ସମାରଭ୍ଯ ସ୍ନାନଂ ଚ ଵିଧିଵତ୍କୃତମ୍
ସେହି ପଞ୍ଚମ ମାସର କେବଳ କିଛି ଦିନ ବାକି ଥିଲା; ଏକାଦଶୀ ଦିନରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ସ୍ନାନ କରିଥିଲେ।
ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ଯ ପ୍ରସଂଗେନ ରେଵାଂ ଚାନୁଦିନେ ତ୍ଵଯା । ପ୍ରାତଃସ୍ନାନଂ କୃତଂ ଵିପ୍ର ଵୈଶାଖେ ମାସି ତାଵତା
ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ଉପଦେଶରେ, ବୈଶାଖ ମାସରେ ଆପଣ ପ୍ରତିଦିନ ସକାଳେ ରେବା ନଦୀରେ ସ୍ନାନ କରିଥିଲେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ।
ପୂଜିତୋ ଦେଵଦେଵେଶୋ ମଧୁହା ପରମେଶ୍ଵରଃ । ନୈଵାପ୍ତଃ ସକଲୋ ମାସଃ ସ୍ନାନାର୍ଥଂ ତଵ ପୂର୍ଵତଃ
ଆପଣ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମଧୁ ନାଶକ, ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ; ତଥାପି ପୂର୍ବବତ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମାସର ସ୍ନାନ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ଏଵଂ ସ୍ନାନଂ ତ୍ଵଯା ଚୀର୍ଣମପି ପଂଚଦିନାତ୍ମକମ୍ । ତେନ ପୁଣ୍ଯେନ ସଂଗତ୍ଯା ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ଯ ଵିଶେଷତଃ
ଏପରି, ଆପଣଙ୍କ ସ୍ନାନ କେବଳ ପାଞ୍ଚ ଦିନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସେହି ପୁଣ୍ୟ ଦ୍ୱାରା, ବିଶେଷକରି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ସଂଗରେ ଥିବାରୁ—
ଗୋଵିଂଦସ୍ଯ ପ୍ରସାଦେନ ତ୍ଵଂ ତୁ ବ୍ରାହ୍ମଣତାଂ ଗତଃ । ତ୍ଵଯା ତନ୍ମାସଯୋଗେନ ପ୍ରାପ୍ତମେତନ୍ମହତ୍କୁଲମ୍
ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କ ଦୟାରେ, ଆପଣ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହେବାକୁ ସମ୍ଭବ ହେଲେ; ସେହି ମାସ ସଂଯୋଗରେ ଏହି ମହାନ ବଂଶ ଲାଭ କରିଥିଲେ।
ଦୁର୍ଲ୍ଲଭଂ ଭୂମିଦେଵାନାଂ ସତ୍ଯଧର୍ମସମନ୍ଵିତମ୍ । ଭାର୍ଯାପି ସୁସତୀ ପ୍ରାପ୍ତା ସାଧ୍ଵୀ ସର୍ଵଗୁଣାନ୍ଵିତା
ପୃଥିବୀର ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ବଂଶ ଦୁର୍ଲଭ, ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଆପଣ ଲାଭ କରିଥିଲେ; ଏବଂ ଏକ ସତୀ, ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ଭରପୂର ଜଣେ ଜୀବନସାଥୀ ମଧ୍ୟ ଲାଭ କରିଥିଲେ।
ଚ୍ଯଵନସ୍ଯ ଗୃହୋତ୍ପନ୍ନା ସର୍ଵଜ୍ଞା ବ୍ରହ୍ମଵାଦିନୀ । ରୂପମେଵ ପରଂ ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ଭୂଷଣଂ ଚ ମହାମୁନେ
ସେ ଚ୍ୟବନଙ୍କ ଘରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ, ସମସ୍ତ ଜାଣିଥିବା, ବ୍ରହ୍ମ ଉପଦେଶିକା; ମହାମୁନି, ନାରୀମାନେ ପାଇଁ ରୂପ ହିଁ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଶୃଙ୍ଗାର।
ଶୀଲମେଵ ଦ୍ଵିତୀଯଂ ଚ ତୃତୀଯଂ ସତ୍ଯମେଵ ଚ । ସଦାର୍ଯତ୍ଵଂ ଚତୁର୍ଥଂ ତୁ ପଂଚମଂ ପୁଣ୍ଯମୁତ୍ତମମ୍
ଶୀଳ ଦ୍ୱିତୀୟ ଭୂଷଣ, ସତ୍ୟ ତୃତୀୟ, ସଦା ପତିପ୍ରତି ଭକ୍ତି ଚତୁର୍ଥ, ଏବଂ ପଞ୍ଚମ ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପୁଣ୍ୟ।
ମଧୁରତ୍ଵଂ ତଥା ଷଷ୍ଠଂ ଶୁଦ୍ଧତ୍ଵଂ ସପ୍ତମଂ ମହତ୍ । ବାହ୍ଯାଂତଃ ସତତଂ ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ସର୍ଵାଭରଣସପ୍ତମମ୍
ମାଧୁର୍ଯ୍ୟ ଛଅଟିଏ, ମହା ପବିତ୍ରତା ସାତଟିଏ—ଭିତରେ ବାହାରେ ଦୁହିଁ; ଏହି ସପ୍ତ ଭୂଷଣ ନାରୀମାନେ ପାଇଁ।