ଖନିତ୍ରମଂଜନଂ ଵାଦଂ ଧାତୁଵାଦମତଃପରମ୍ । ପୃଚ୍ଛମାନୋ ଭ୍ରମସ୍ଯେକସ୍ତୃଷ୍ଣଯା ପରିମୋହିତଃ
ତୁମେ ଖୋଦନ, ରସାୟନ ଓ ଅନ୍ୟ ଧନ ପାଇବା ଉପାୟ ବିଷୟରେ ପଚାରୁଛ; ଆସାରେ ମୁଗ୍ଧ ହୋଇ ଏକାକି ଭ୍ରମଣ କରୁଛ।
ସର୍ଵାଂଶ୍ଚିଂତଯସେ ନିତ୍ଯଂ କଲ୍ପାନ୍ସିଦ୍ଧି ପ୍ରଦାଯକାନ୍ । ପ୍ରଵେଶଂ ଚିତ୍ରଵର୍ଣାନାଂ ଚିଂତାମଣିଂ ଚ ପୃଚ୍ଛସି
ସବୁ ସଫଳତା ଦେଇଥିବା ଉପାୟ ନେଇ ତୁମେ ସଦା ଚିନ୍ତା କରୁଛ; ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗର ଦେଶ ପ୍ରବେଶ ଓ ଚିନ୍ତାମଣି ବିଷୟରେ ପଚାରୁଛ।
ତୃଷ୍ଣାନଲେନଦଗ୍ଧୋସି ସୁଖଂ ନୈଵ ପ୍ରଗଚ୍ଛସି । ତୃଷ୍ଣାନଲପ୍ରଦୀପ୍ତୋସି ହାହାଭୂତୋଽପ୍ରଚେତନଃ
ଆସାର ଆଗୁନିରେ ତୁମେ ଦଗ୍ଧ ହେଉଛ, କେବେ ମଧୁର ଶାନ୍ତି ପାଉନାହାଁ; ଆସାର ଆଗୁନିରେ ଜଳି ହାହାକାର କରୁଛ, ଅବୁଦ୍ଧ ହେଉଛ।
ଏଵଂଭୂତୋସି ଵିପ୍ରେଂଦ୍ର ଗତସ୍ତ୍ଵଂ କାଲଵଶ୍ଯତାମ୍ । ଦାରପୁତ୍ରେଷୁ ତଦ୍ଦ୍ରଵ୍ଯଂ ପୃଚ୍ଛମାନେଷୁ ଵୈ ତ୍ଵଯା
ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ କାଳର ଅଧୀନ ହୋଇପଡ଼ିଛ; ଜଣେଇ ଦେଉଛ, ତୁମେ ଝିଅ, ପୁଅ ପାଇଁ ସେଇ ଧନ ନେଇ ପଚାରୁଥିଲ।
କଥିତଂ ନୈଵ ତଦ୍ଦତ୍ତଂ ପ୍ରାଣାଂସ୍ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଗତୋ ଯମମ୍ । ଏଵଂ ସର୍ଵଂମ ଯାଖ୍ଯାତଂ ଵୃତ୍ତାଂତଂ ତଵ ପୂର୍ଵକମ୍
ସେଇ ଧନ କେବେ ଦାନ ହେଲାନି, ଜୀବନ ଛାଡ଼ି ତୁମେ ଯମଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲ; ଏଭଳି ତୁମ ପୂର୍ବ ଜନ୍ମର ସମସ୍ତ ଘଟଣା କହିଦେଲି।
ଅନେନ କର୍ମଣା ଵିପ୍ର ନିର୍ଧନୋସି ଦରିଦ୍ରଵାନ୍ । ସଂସାରେ ଯସ୍ଯ ସତ୍ପୁତ୍ରା ଭକ୍ତିମଂତଃ ସଦୈଵ ହି
ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତୁମେ ନିର୍ଧନ ଓ ଦରିଦ୍ର ହେଲ; ଏହି ସଂସାରରେ ଯାହାଙ୍କର ପୁଅମାନେ ଭକ୍ତିଶୀଳ, ସେମାନେ ସଦା ଭକ୍ତିରେ ରହନ୍ତି।
ସୁଶୀଲା ଜ୍ଞାନସଂପନ୍ନାଃ ସତ୍ଯଧର୍ମରତାଃ ସଦା । ସଂଭଵଂତି ଗୃହେ ତସ୍ଯ ଯସ୍ଯ ଵିଷ୍ଣୁଃ ପ୍ରସୀଦତି
ଯେଉଁଠାରେ ପୁଅମାନେ ଭଲ ଚରିତ୍ର, ଜ୍ଞାନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ସତ୍ୟ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠାଶୀଳ, ସେଉଁଠି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହରେ ଏମିତି ପୁଅମାନେ ଜନ୍ମ ନେଉଛନ୍ତି।
ଧନଂ ଧାନ୍ଯଂ କଲତ୍ରଂ ତୁ ପୁତ୍ରପୌତ୍ରମନଂତକମ୍ । ସଭୁଂକ୍ତେ ମର୍ତ୍ଯଲୋକେ ଵୈ ଯସ୍ଯ ଵିଷ୍ଣୁଃ ପ୍ରସନ୍ନଵାନ୍
ଯାହାଙ୍କୁ ବିଷ୍ଣୁ ପ୍ରସନ୍ନ, ସେ ମନୁଷ୍ୟ ଜନ୍ମରେ ଅସୀମ ଧନ, ଧାନ୍ୟ, ଜନାନୀ, ପୁଅ, ପଉତି ଭୋଗ କରିଥାଏ।
ଵିନା ଵିଷ୍ଣୋଃ ପ୍ରସାଦେନ ଦାରାଃ ପୁତ୍ରା ଭଵଂତି ନ । ସୁଜନ୍ମ ଚ କୁଲେ ଵିପ୍ର ତଦ୍ଵିଷ୍ଣୋଃ ପରମଂ ପଦମ୍
ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର କୃପା ଛଡ଼ି ଜୀବନରେ ଜନାନୀ, ପୁଅ ଆସିନଥାନ୍ତି; ଉତ୍ତମ କୁଳରେ ଜନ୍ମ ମଧ୍ୟ ହୁଏନାହିଁ, ବିଦ୍ୱଜନ। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନିବାସ ଏହାର କାରଣ।
ଇତି ଶ୍ରୀପଦ୍ମପୁରାଣେ ପାତାଲଖଂଡେ ଵୈଶାଖମାସମାହାତ୍ମ୍ଯେ ଦେଵଶର୍ମୋପାଖ୍ଯାନେ ଏକୋନନଵତିତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏହିପରି ବୈଶାଖ ମାସର ମହିମା ବିଷୟରେ, ପାତାଳଖଣ୍ଡରେ, ଶ୍ରୀପଦ୍ମପୁରାଣରେ ଦେବଶର୍ମାଙ୍କ କଥା ଉନାନବେଁ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା।
ଦେଵଶର୍ମୋଵାଚ- ପୂର୍ଵଜନ୍ମକୃତଂ ପାପଂ ତ୍ଵଯାଖ୍ଯାତଂ ମମୈଵ ତତ୍ । ଶୂଦ୍ରତ୍ଵେନ ହି ଵିପ୍ରେଂଦ୍ର ମଯୈଵଂ ଧନମର୍ଜିତମ୍
ଦେବଶର୍ମା କହିଲେ—ପୂର୍ବଜନ୍ମର ଅପରାଧ, ଯେଉଁଥିରେ ତୁମେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛ, ସେ ମୋର ଅପରାଧ। ଶୂଦ୍ର ଭାବେ, ବିଦ୍ୱଜନ, ମୁଁ ଏଭଳି ଧନ ଅର୍ଜନ କରିଥିଲି।
ଵିପ୍ରତ୍ଵଂ ହି ମଯା ପ୍ରାପ୍ତଂ ତତ୍କଥଂ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ । ତତ୍ସର୍ଵଂ କାରଣଂ ବ୍ରୂହି ଜ୍ଞାନଵିଜ୍ଞାନପଂଡିତ
ମୁଁ ଏବେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହୋଇଛି; ଏହା କିପରି ହେଲା, ଦ୍ବିଜ ଶ୍ରେଷ୍ଠ? ଏହାର ସମସ୍ତ କାରଣ କହ, ଜ୍ଞାନ ଓ ବିବେକରେ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ଥିବା।
ଦୁର୍ଲ୍ଲଭଂ ଭାରତେ ଵର୍ଷେ ଜନ୍ମ ତସ୍ମାନ୍ମନୁଷ୍ଯତା । ମାନୁଷ୍ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ଵଂ ଚ ସୁତରାଂ ସତ୍କୁଲୋଦିତମ୍
ଭାରତ ଭୂମିରେ ଜନ୍ମ ଦୁର୍ଲଭ; ଏହିପାଇଁ ମନୁଷ୍ୟ ହେବା ମୂଲ୍ୟବାନ। ମନୁଷ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ହେବା, ଉତ୍ତମ କୁଳରେ ଜନ୍ମ ହେଲେ, ବହୁତ ଦୁର୍ଲଭ।
ତତ୍ରାପୀଦୃଗ୍ଵିଧା ଭାର୍ଯା ସର୍ଵଜ୍ଞା ପ୍ରିଯଵାଦିନୀ । ସତୀ ସର୍ଵଗୁଣୋପେତା ଦୁର୍ଲଭା ସା କୁତୋଽଭଵତ୍
ଏହାଠାରୁ ଅଧିକ ଦୁର୍ଲଭ ହେଉଛି ଏପରି ଗୁଣବତୀ ଜନାନୀ—ସବୁ କଥା ଜଣା, ମୂଦୁ ଭାଷା କରୁଥିବା, ପବିତ୍ର, ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ। ସେ କିପରି ଆସିଲେ?
ଵସିଷ୍ଠ ଉଵାଚ-। ଯତ୍ତ୍ଵଯା ଚେଷ୍ଟିତଂ ପୂର୍ଵଂ ଧର୍ମକର୍ମକୃତଂ ଦ୍ଵିଜ । ତଦହଂ ସଂପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଶ୍ରୂଯତାଂ ଯଦି ମନ୍ଯସେ
ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ—ପୂର୍ବରେ ତୁମେ ଯେ କର୍ମ କରିଥିଲା, ଧର୍ମ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲା, ବିଦ୍ୱଜନ, ଏହା ମୁଁ ଏବେ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ କହିବି। ଯଦି ଚାହୁଁ, ଶୁଣ।
ବ୍ରାହ୍ମଣୈକଃ ସୁଧର୍ମାତ୍ମା ସଦାଚାରଃ ସୁପଂଡିତଃ । ଵିଷ୍ଣୁଭକ୍ତସ୍ତୁ ଧର୍ମାତ୍ମା ନିତ୍ଯଂ ଵିଷ୍ଣୁପରାଯଣଃ
ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଥିଲେ, ଉତ୍ତମ ଆଚରଣର, ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା, ବହୁତ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ଥିବା, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଭକ୍ତ, ସଦା ବିଷ୍ଣୁରେ ମନ ଲଗାଇଥିବା।
ସ୍ନାନାର୍ଥମପି ତୀର୍ଥାନାଂ ଭ୍ରମତ୍ଯେକଃ ସ ମେଦିନୀମ୍ । ଅଟମାନଃ ସମାଯାତସ୍ତଵ ଗେହେ ମହାମତିଃ
ସ୍ନାନ ପାଇଁ ସେ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନଗୁଡିକୁ ଘୁଞ୍ଚି ଘୁଞ୍ଚି ଭୂମିରେ ଚାଲିଥିଲେ। ଏପରି ଘୁଞ୍ଚି ଘୁଞ୍ଚି, ସେ ମହାମତି ତୁମ ଘରକୁ ଆସିଲେ।
ତସ୍ଯ ଦର୍ଶନମାତ୍ରେଣ ସମୁତ୍ପନ୍ନ ସୁଧୀସ୍ତଵ । ଯତୋ ଧର୍ମଗତେ ଗେହେ ସତାମାଗମନଂ ଭଵେତ୍
ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବା ସହିତ ତୁମ ବୁଦ୍ଧି ଉତ୍ତମ ହେଲା; କାରଣ, ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ଘରରେ ସତ୍ଜନଙ୍କ ଆଗମନ ଶୁଭ ଆଣେ।
କିଂକିଂ ନ ଲଭ୍ଯତେ ଵିପ୍ର ଵିପ୍ରଵୈଷ୍ଣଵସେଵଯା । ଦୁର୍ଲ୍ଲଭଂ ଯଚ୍ଚ ଲୋକେ ସ୍ଯାନ୍ମୋକ୍ଷସ୍ଥାନମପି ସ୍ଥିରମ୍
ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ସେବା କରିଲେ କଣ ମିଳେନାହିଁ, ବିଦ୍ୱଜନ? ଏହି ଜଗତରେ ଯାହା ଦୁର୍ଲଭ, ମୁକ୍ତିର ନିଶ୍ଚିତ ନିବାସ ମଧ୍ୟ ମିଳିପାରେ।
ଯାଚିତଂ ସ୍ଥାନମେକଂ ଵୈ ଵାସାର୍ଥଂ ତେନ ସତ୍ତମ । ତଵୈଵ ଭାର୍ଯଯା ଦତ୍ତଂ ତ୍ଵଯା ଚ ସହ ପୁତ୍ରକୈଃ
ସେ ଏକ ଅଟୁଥିବା ସ୍ଥାନ ଚାହିଲେ, ଉତ୍ତମଜନ। ତୁମ ଜନାନୀ ଦେଲେ, ତୁମେ ଓ ପୁଅମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେଲେ।
ଏଯତାମେଯତାଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ସୁଖେନ ଚ ଗୃହେ ମମ । ଵୈଷ୍ଣଵଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ପୁଣ୍ଯମିତ୍ଯୁଵାଚ ପୁନଃ ପୁନଃ
ବ୍ରାହ୍ମଣ ମୋ ଘରରେ ସୁଖରେ ରହନ୍ତୁ, ଏହିପରି ସେ ବାରମ୍ବାର କହିଲେ; ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶୁଭ।
ସୁଖେନ ସ୍ଥୀଯତାମତ୍ର ଗୃହୋଽଯଂ ତଵ ସୁଵ୍ରତ । ଅଦ୍ଯ ଧନ୍ଯୋଽସ୍ମ୍ଯହଂ ପୁଣ୍ଯୋ ଅଦ୍ଯ ତୀର୍ଥମହଂ ଗତଃ
ସୁଖରେ ଏଠାରେ ରୁହନ୍ତୁ; ଏହି ଘର ତୁମର, ଶୁଭବ୍ରତ। ଆଜି ମୁଁ ଧନ୍ୟ, ଆଜି ମୁଁ ପୁଣ୍ୟ, ଆଜି ମୁଁ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନକୁ ପହଞ୍ଚିଛି।
ଅଦ୍ଯତୀର୍ଥଫଲଂ ପ୍ରାପ୍ତଂ ମଯା ତେ ଵିପ୍ର ଦର୍ଶନାତ୍ । ଗଵାଂ ସ୍ଥାନଂ ପରଂ ପୁଣ୍ଯଂ ଵାସସ୍ଥାନଂ ପ୍ରଦର୍ଶିତମ୍
ଆଜି ତୁମକୁ ଦେଖିବାରେ, ବିଦ୍ୱଜନ, ମୁଁ ତୀର୍ଥର ଫଳ ପାଇଛି। ଗୋମାନଙ୍କର ସ୍ଥାନ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁଣ୍ୟ, ବାସ ପାଇଁ ଦେଖାଇଦିଆଯାଇଛି।
ଅଂଗସଂଵାହନଂ ସମ୍ଯକ୍ପାଦୌ ଚୈଵ ପ୍ରମର୍ଦିତୌ । କ୍ଷାଲିତୌ ଚ ପୁନସ୍ତୋଯୈଃ ସ୍ନାତଃ ପାଦୋଦକେନ ହି
ତୁମେ ଭଲଭାବେ ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗ ମସାଇଲା, ପାଦ ମଧ୍ୟ ଚାପିଲା; ପୁନଃ ପାଣିରେ ଧୋଇଲା, ତାଙ୍କୁ ପାଦପାଣିରେ ସ୍ନାନ କରାଇଲା।
ସଦ୍ଯୋ ଘୃତଂ ଦଧିକ୍ଷୀରମନ୍ଯମନ୍ଯଂ ପ୍ରଦତ୍ତଵାନ୍ । ବ୍ରାହ୍ମଣାଯ ତଦା ତସ୍ମୈ ତ୍ଵଂ ତଥାଽଦୃଷ୍ଟନୋଦିତଃ
ସତ୍ତ୍ୱରେ ଘୃତ, ଦହି, ଦୁଧ ପ୍ରତିକ୍ରମାରେ ତାଙ୍କୁ ଦେଲା, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ, ଯେପରି ରୀତିରେ ଦେବା ଉଚିତ।
ଏଵଂ ସଂତୋଷିତୋ ଵିପ୍ରସ୍ତ୍ଵଯୈଵ ସହ ଭାର୍ଯଯା । ପୁତ୍ରୈଃ ସାର୍ଧଂ ମହାଭାଗୋ ଵୈଷ୍ଣଵୋ ଜ୍ଞାନପଂଡିତଃ
ଏପରି, ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତ, ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତୁମେ, ଜନାନୀ ଓ ପୁଅମାନେ ସହିତ ତାଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିଲା, ଧନ୍ୟଜନ।
ଅଥ ପ୍ରଭାତେ ଵିମଲେ ସ୍ନାନାର୍ଥଂ ମାସି ମାଧଵେ । ଗଂଗାଯାଂ ଗଚ୍ଛତା ତେନ ତୁଷ୍ଟେନ ଦଯଯାଧିପମ୍
ଏହାପରେ, ଶୁଭ ସକାଳେ, ପବିତ୍ର ମାଧବ ମାସରେ, ଆପଣ ସନାନ ପାଇଁ ଗଙ୍ଗା ନଦୀକୁ ଗଲେ, ଆପଣଙ୍କର ମନ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସନ୍ତୋଷରେ ଥିଲା, ହେ ଦୟାର ସାଗର।
ଵୈଶାଖସ୍ନାନମାହାତ୍ମ୍ଯମୁପଦିଷ୍ଟଂ ତଵାଗ୍ରତଃ । କାରିତସ୍ତୁ ଯଥାନ୍ଯାଯଂ ସଭାର୍ଯା ତନଯୋ ଭଵାନ୍
ଏହି ସମୟରେ, ଆପଣଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ବୈଶାଖ ସ୍ନାନର ମହତ୍ତ୍ୱ କୁହାଯାଇଥିଲା; ଆପଣ ନିଜେ, ନିଜ ଜଣେ ଜୀବନସାଥୀ ଓ ପୁଅ ସହିତ, ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ସେହି ସ୍ନାନ କରିଥିଲେ।
ଯଥା ନ ଵାରିଧି ସମୋ ଲୋକେ କୋପି ଜଲାଶଯଃ । ତଥା ମାସୋ ନ ଵୈଶାଖସଦୃଶୋ ମାଧଵପ୍ରିଯଃ
ଯେପରି ଏହି ପୃଥିବୀରେ ସମୁଦ୍ର ସମାନ କୌଣସି ଜଳାଶୟ ନାହିଁ, ସେପରି ମାଧବଙ୍କ ପ୍ରିୟ ବୈଶାଖ ମାସ ସମାନ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ମାସ ନାହିଁ।
ତାଵତ୍ପାପାନି ତିଷ୍ଠଂତି ନିଷ୍ପ୍ରତ୍ଯୂହଂ କଲେଵରେ । ଯାଵତ୍କିଲ ମଲଧ୍ଵଂସୀ ମାସୋ ନୈତି ସ ମାଧଵଃ
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମାଧବ ମାସ, ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ କଳୁଷ ଦୂର ହୁଏ, ଆସିନଥାଏ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପାପଗୁଡ଼ିକ ଦେହରେ ଅବାଧରେ ରହିଥାଏ।