ଶ୍ଵଶୁରଶ୍ରାଦ୍ଧକାଲଶ୍ଚ ଶ୍ଵଶ୍ର୍ଵାଶ୍ଚୈଵ ମହାମତେ । ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ତଦ୍ଵଚସ୍ତେଷାଂ ଗୃହଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ପଲାଯସେ
ହେ ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ, ଶ୍ବଶୁର ଓ ଶ୍ବଶ୍ରୁଙ୍କ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଦିନ ଆସିଲେ, ଏହା ଶୁଣି ତୁମେ ସେମାନଙ୍କ ଘର ଛାଡ଼ି ଚୁପଚାପ ପଳାଇଯାଉଛ।
ଧର୍ମମାର୍ଗୋ ନ ଦୃଷ୍ଟୋ ହି ଶ୍ରୁତୋ ନୈଵ କଦା ତ୍ଵଯା । ଲୋଭୋ ମାତାପିତା ଭ୍ରାତା ଲୋଭଃ ସ୍ଵଜନବାଂଧଵାଃ
ତୁମେ କେବେ ଧର୍ମର ପଥ ଦେଖିନାହାଁନ୍ତି, କିମ୍ବା ଶୁଣିନାହାଁନ୍ତି; ଲୋଭ ହିଁ ତୁମର ମା, ବାପା, ଭାଇ ଓ ନିଜ ଲୋକମାନେ।
ପାଲିତୋ ଲୋଭ ଏଵୈକସ୍ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଧର୍ମଂ ସଦୈଵ ହି । ତସ୍ମାଦ୍ଦୁଃଖୀ ଭଵାଞ୍ଜାତୋ ଦାରିଦ୍ରେଣାତି ପୀଡିତଃ
ତୁମେ ସଦା ଧର୍ମକୁ ଛାଡ଼ି ଲୋଭକୁ ହିଁ ଅନୁସରଣ କରିଛ; ଏହିଠାରୁ ତୁମେ ଦୁଃଖରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛ, ଦାରିଦ୍ର୍ୟରେ ଅତି ଦୁଃଖିତ।
ଦିନେଦିନେ ମହାତୃଷ୍ଣା ହୃଦଯେ ତେ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତତେ । ଯଦାଯଦା ଗୃହେ ଦ୍ରଵ୍ଯଂ ଵୃଦ୍ଧିମାଯାତି ତେ ସଦା
ପ୍ରତିଦିନ ତୁମ ହୃଦୟରେ ବଡ଼ ଆସା ଜନ୍ମ ନେଉଛି; ଯେତେବେଳେ ଘରେ ଧନ ବଢ଼େ, ସେତେବେଳେ ଏହି ଆସା ଅଧିକ ହୁଏ।
ତୃଷ୍ଣଯା ଦହ୍ଯମାନସ୍ତୁ ତଦା ତ୍ଵଂ ଵହ୍ନିରୂପଯା । ରାତ୍ରୌ ଵା ତ୍ଵଂ ପ୍ରସୁପ୍ତସ୍ତୁ ଲୋଭଂ ଚିଂତଯସେଽଧିକମ୍
ଆସାର ଆଗୁନିରେ ତୁମେ ଜଳୁଛ; ରାତିରେ ଶୁଅଥିବା ବେଳେ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ଅଧିକ ଲୋଭ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରୁଛ।
ଦିନଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ମହାମୋହୈର୍ଵ୍ଯାପିତୋ ହି ସଦୈଵ ହି । ସହସ୍ରଂ ଲକ୍ଷତଃ କୋଟିଃ କଦାଵାର୍ବୁଦମେଵ ଚ
ପ୍ରତିଦିନ ତୁମେ ବଡ଼ ମୋହରେ ଲିପ୍ତ ରହୁଛ; 'କେବେ ହଜାର, ଲକ୍ଷ, କୋଟି କିମ୍ବା ଅର୍ବୁଦ ମୋ ହେବ?' ବୋଲି ଚିନ୍ତା କରୁଛ।
ଭଵିଷ୍ଯତି କଦା ଖର୍ଵୋ ନିଖର୍ଵଶ୍ଚାଥ ମେ ଗୃହେ । ଏଵଂ ସହସ୍ରଲକ୍ଷଂ ଚ କୋଟିରର୍ବୁଦମେଵ ଚ
'କେବେ ଖର୍ବ କିମ୍ବା ନିଖର୍ବ ମୋ ଘରକୁ ଆସିବ?' ଏଭଳି ହଜାର, ଲକ୍ଷ, କୋଟି ଓ ଅର୍ବୁଦ ନେଇ ଚିନ୍ତା କରୁଛ।
ଖର୍ଵୋ ନିଖର୍ଵଃ ସଂଜାତସ୍ତୃଷ୍ଣା ନୈଵ ପ୍ରଗଚ୍ଛତି । ଏଵଂ କାଲଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଵୃଦ୍ଧିମାଯାତି ସର୍ଵଦା
ଖର୍ବ କିମ୍ବା ନିଖର୍ବ ମିଳିଲେ ମଧ୍ୟ ତୁମ ଆସା କେବେ ଶାନ୍ତ ହୁଏନି; ଏଭଳି ଏହା ସମୟକୁ ଅବହେଳା କରି ସଦା ବଢ଼ିଯାଏ।
ନୈଵ ଦତ୍ତଂ ହୁତଂ ଵିପ୍ର ଭୁକ୍ତଂ ନୈଵ କଦା ତ୍ଵଯା । ନିଶ୍ଚିତଂ ଭୂମିମଧ୍ଯେ ତତ୍କ୍ଷିପ୍ତଂ ପୁତ୍ରାନଜାନତେ
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତୁମେ କେବେ ଦାନ, ହୋମ କିମ୍ବା ଭୋଗ କରିନାହାଁ; ଭୂମି ମଧ୍ୟରେ ଯାହା ଲୁଚାଇଛ, ସେଥିରେ ପୁଅମାନେ ଅଜ୍ଞାତ।
ଅନ୍ଯମେଵମୁପାଯଂ ତୁ ଦ୍ରଵ୍ଯାଗମନକାରଣାତ୍ । କୁରୁଷେ ସର୍ଵଦା ଵିପ୍ର ଲୋକାନ୍ପୃଚ୍ଛସି ବୁଦ୍ଧିମାନ୍
ଧନ ଆଣିବା ପାଇଁ ତୁମେ ସବୁବେଳେ ଅନ୍ୟ ଉପାୟ ଖୋଜ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଚତୁର ହୋଇ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ପଚାରୁଛ।
ଖନିତ୍ରମଂଜନଂ ଵାଦଂ ଧାତୁଵାଦମତଃପରମ୍ । ପୃଚ୍ଛମାନୋ ଭ୍ରମସ୍ଯେକସ୍ତୃଷ୍ଣଯା ପରିମୋହିତଃ
ତୁମେ ଖୋଦନ, ରସାୟନ ଓ ଅନ୍ୟ ଧନ ପାଇବା ଉପାୟ ବିଷୟରେ ପଚାରୁଛ; ଆସାରେ ମୁଗ୍ଧ ହୋଇ ଏକାକି ଭ୍ରମଣ କରୁଛ।
ସର୍ଵାଂଶ୍ଚିଂତଯସେ ନିତ୍ଯଂ କଲ୍ପାନ୍ସିଦ୍ଧି ପ୍ରଦାଯକାନ୍ । ପ୍ରଵେଶଂ ଚିତ୍ରଵର୍ଣାନାଂ ଚିଂତାମଣିଂ ଚ ପୃଚ୍ଛସି
ସବୁ ସଫଳତା ଦେଇଥିବା ଉପାୟ ନେଇ ତୁମେ ସଦା ଚିନ୍ତା କରୁଛ; ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗର ଦେଶ ପ୍ରବେଶ ଓ ଚିନ୍ତାମଣି ବିଷୟରେ ପଚାରୁଛ।
ତୃଷ୍ଣାନଲେନଦଗ୍ଧୋସି ସୁଖଂ ନୈଵ ପ୍ରଗଚ୍ଛସି । ତୃଷ୍ଣାନଲପ୍ରଦୀପ୍ତୋସି ହାହାଭୂତୋଽପ୍ରଚେତନଃ
ଆସାର ଆଗୁନିରେ ତୁମେ ଦଗ୍ଧ ହେଉଛ, କେବେ ମଧୁର ଶାନ୍ତି ପାଉନାହାଁ; ଆସାର ଆଗୁନିରେ ଜଳି ହାହାକାର କରୁଛ, ଅବୁଦ୍ଧ ହେଉଛ।
ଏଵଂଭୂତୋସି ଵିପ୍ରେଂଦ୍ର ଗତସ୍ତ୍ଵଂ କାଲଵଶ୍ଯତାମ୍ । ଦାରପୁତ୍ରେଷୁ ତଦ୍ଦ୍ରଵ୍ଯଂ ପୃଚ୍ଛମାନେଷୁ ଵୈ ତ୍ଵଯା
ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ କାଳର ଅଧୀନ ହୋଇପଡ଼ିଛ; ଜଣେଇ ଦେଉଛ, ତୁମେ ଝିଅ, ପୁଅ ପାଇଁ ସେଇ ଧନ ନେଇ ପଚାରୁଥିଲ।
କଥିତଂ ନୈଵ ତଦ୍ଦତ୍ତଂ ପ୍ରାଣାଂସ୍ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଗତୋ ଯମମ୍ । ଏଵଂ ସର୍ଵଂମ ଯାଖ୍ଯାତଂ ଵୃତ୍ତାଂତଂ ତଵ ପୂର୍ଵକମ୍
ସେଇ ଧନ କେବେ ଦାନ ହେଲାନି, ଜୀବନ ଛାଡ଼ି ତୁମେ ଯମଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲ; ଏଭଳି ତୁମ ପୂର୍ବ ଜନ୍ମର ସମସ୍ତ ଘଟଣା କହିଦେଲି।
ଅନେନ କର୍ମଣା ଵିପ୍ର ନିର୍ଧନୋସି ଦରିଦ୍ରଵାନ୍ । ସଂସାରେ ଯସ୍ଯ ସତ୍ପୁତ୍ରା ଭକ୍ତିମଂତଃ ସଦୈଵ ହି
ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତୁମେ ନିର୍ଧନ ଓ ଦରିଦ୍ର ହେଲ; ଏହି ସଂସାରରେ ଯାହାଙ୍କର ପୁଅମାନେ ଭକ୍ତିଶୀଳ, ସେମାନେ ସଦା ଭକ୍ତିରେ ରହନ୍ତି।
ସୁଶୀଲା ଜ୍ଞାନସଂପନ୍ନାଃ ସତ୍ଯଧର୍ମରତାଃ ସଦା । ସଂଭଵଂତି ଗୃହେ ତସ୍ଯ ଯସ୍ଯ ଵିଷ୍ଣୁଃ ପ୍ରସୀଦତି
ଯେଉଁଠାରେ ପୁଅମାନେ ଭଲ ଚରିତ୍ର, ଜ୍ଞାନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ସତ୍ୟ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠାଶୀଳ, ସେଉଁଠି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହରେ ଏମିତି ପୁଅମାନେ ଜନ୍ମ ନେଉଛନ୍ତି।
ଧନଂ ଧାନ୍ଯଂ କଲତ୍ରଂ ତୁ ପୁତ୍ରପୌତ୍ରମନଂତକମ୍ । ସଭୁଂକ୍ତେ ମର୍ତ୍ଯଲୋକେ ଵୈ ଯସ୍ଯ ଵିଷ୍ଣୁଃ ପ୍ରସନ୍ନଵାନ୍
ଯାହାଙ୍କୁ ବିଷ୍ଣୁ ପ୍ରସନ୍ନ, ସେ ମନୁଷ୍ୟ ଜନ୍ମରେ ଅସୀମ ଧନ, ଧାନ୍ୟ, ଜନାନୀ, ପୁଅ, ପଉତି ଭୋଗ କରିଥାଏ।
ଵିନା ଵିଷ୍ଣୋଃ ପ୍ରସାଦେନ ଦାରାଃ ପୁତ୍ରା ଭଵଂତି ନ । ସୁଜନ୍ମ ଚ କୁଲେ ଵିପ୍ର ତଦ୍ଵିଷ୍ଣୋଃ ପରମଂ ପଦମ୍
ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର କୃପା ଛଡ଼ି ଜୀବନରେ ଜନାନୀ, ପୁଅ ଆସିନଥାନ୍ତି; ଉତ୍ତମ କୁଳରେ ଜନ୍ମ ମଧ୍ୟ ହୁଏନାହିଁ, ବିଦ୍ୱଜନ। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନିବାସ ଏହାର କାରଣ।
ଇତି ଶ୍ରୀପଦ୍ମପୁରାଣେ ପାତାଲଖଂଡେ ଵୈଶାଖମାସମାହାତ୍ମ୍ଯେ ଦେଵଶର୍ମୋପାଖ୍ଯାନେ ଏକୋନନଵତିତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏହିପରି ବୈଶାଖ ମାସର ମହିମା ବିଷୟରେ, ପାତାଳଖଣ୍ଡରେ, ଶ୍ରୀପଦ୍ମପୁରାଣରେ ଦେବଶର୍ମାଙ୍କ କଥା ଉନାନବେଁ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା।
ଦେଵଶର୍ମୋଵାଚ- ପୂର୍ଵଜନ୍ମକୃତଂ ପାପଂ ତ୍ଵଯାଖ୍ଯାତଂ ମମୈଵ ତତ୍ । ଶୂଦ୍ରତ୍ଵେନ ହି ଵିପ୍ରେଂଦ୍ର ମଯୈଵଂ ଧନମର୍ଜିତମ୍
ଦେବଶର୍ମା କହିଲେ—ପୂର୍ବଜନ୍ମର ଅପରାଧ, ଯେଉଁଥିରେ ତୁମେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛ, ସେ ମୋର ଅପରାଧ। ଶୂଦ୍ର ଭାବେ, ବିଦ୍ୱଜନ, ମୁଁ ଏଭଳି ଧନ ଅର୍ଜନ କରିଥିଲି।
ଵିପ୍ରତ୍ଵଂ ହି ମଯା ପ୍ରାପ୍ତଂ ତତ୍କଥଂ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ । ତତ୍ସର୍ଵଂ କାରଣଂ ବ୍ରୂହି ଜ୍ଞାନଵିଜ୍ଞାନପଂଡିତ
ମୁଁ ଏବେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହୋଇଛି; ଏହା କିପରି ହେଲା, ଦ୍ବିଜ ଶ୍ରେଷ୍ଠ? ଏହାର ସମସ୍ତ କାରଣ କହ, ଜ୍ଞାନ ଓ ବିବେକରେ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ଥିବା।
ଦୁର୍ଲ୍ଲଭଂ ଭାରତେ ଵର୍ଷେ ଜନ୍ମ ତସ୍ମାନ୍ମନୁଷ୍ଯତା । ମାନୁଷ୍ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ଵଂ ଚ ସୁତରାଂ ସତ୍କୁଲୋଦିତମ୍
ଭାରତ ଭୂମିରେ ଜନ୍ମ ଦୁର୍ଲଭ; ଏହିପାଇଁ ମନୁଷ୍ୟ ହେବା ମୂଲ୍ୟବାନ। ମନୁଷ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ହେବା, ଉତ୍ତମ କୁଳରେ ଜନ୍ମ ହେଲେ, ବହୁତ ଦୁର୍ଲଭ।
ତତ୍ରାପୀଦୃଗ୍ଵିଧା ଭାର୍ଯା ସର୍ଵଜ୍ଞା ପ୍ରିଯଵାଦିନୀ । ସତୀ ସର୍ଵଗୁଣୋପେତା ଦୁର୍ଲଭା ସା କୁତୋଽଭଵତ୍
ଏହାଠାରୁ ଅଧିକ ଦୁର୍ଲଭ ହେଉଛି ଏପରି ଗୁଣବତୀ ଜନାନୀ—ସବୁ କଥା ଜଣା, ମୂଦୁ ଭାଷା କରୁଥିବା, ପବିତ୍ର, ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ। ସେ କିପରି ଆସିଲେ?
ଵସିଷ୍ଠ ଉଵାଚ-। ଯତ୍ତ୍ଵଯା ଚେଷ୍ଟିତଂ ପୂର୍ଵଂ ଧର୍ମକର୍ମକୃତଂ ଦ୍ଵିଜ । ତଦହଂ ସଂପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଶ୍ରୂଯତାଂ ଯଦି ମନ୍ଯସେ
ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ—ପୂର୍ବରେ ତୁମେ ଯେ କର୍ମ କରିଥିଲା, ଧର୍ମ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲା, ବିଦ୍ୱଜନ, ଏହା ମୁଁ ଏବେ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ କହିବି। ଯଦି ଚାହୁଁ, ଶୁଣ।
ବ୍ରାହ୍ମଣୈକଃ ସୁଧର୍ମାତ୍ମା ସଦାଚାରଃ ସୁପଂଡିତଃ । ଵିଷ୍ଣୁଭକ୍ତସ୍ତୁ ଧର୍ମାତ୍ମା ନିତ୍ଯଂ ଵିଷ୍ଣୁପରାଯଣଃ
ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଥିଲେ, ଉତ୍ତମ ଆଚରଣର, ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା, ବହୁତ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ଥିବା, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଭକ୍ତ, ସଦା ବିଷ୍ଣୁରେ ମନ ଲଗାଇଥିବା।
ସ୍ନାନାର୍ଥମପି ତୀର୍ଥାନାଂ ଭ୍ରମତ୍ଯେକଃ ସ ମେଦିନୀମ୍ । ଅଟମାନଃ ସମାଯାତସ୍ତଵ ଗେହେ ମହାମତିଃ
ସ୍ନାନ ପାଇଁ ସେ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନଗୁଡିକୁ ଘୁଞ୍ଚି ଘୁଞ୍ଚି ଭୂମିରେ ଚାଲିଥିଲେ। ଏପରି ଘୁଞ୍ଚି ଘୁଞ୍ଚି, ସେ ମହାମତି ତୁମ ଘରକୁ ଆସିଲେ।
ତସ୍ଯ ଦର୍ଶନମାତ୍ରେଣ ସମୁତ୍ପନ୍ନ ସୁଧୀସ୍ତଵ । ଯତୋ ଧର୍ମଗତେ ଗେହେ ସତାମାଗମନଂ ଭଵେତ୍
ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବା ସହିତ ତୁମ ବୁଦ୍ଧି ଉତ୍ତମ ହେଲା; କାରଣ, ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ଘରରେ ସତ୍ଜନଙ୍କ ଆଗମନ ଶୁଭ ଆଣେ।
କିଂକିଂ ନ ଲଭ୍ଯତେ ଵିପ୍ର ଵିପ୍ରଵୈଷ୍ଣଵସେଵଯା । ଦୁର୍ଲ୍ଲଭଂ ଯଚ୍ଚ ଲୋକେ ସ୍ଯାନ୍ମୋକ୍ଷସ୍ଥାନମପି ସ୍ଥିରମ୍
ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ସେବା କରିଲେ କଣ ମିଳେନାହିଁ, ବିଦ୍ୱଜନ? ଏହି ଜଗତରେ ଯାହା ଦୁର୍ଲଭ, ମୁକ୍ତିର ନିଶ୍ଚିତ ନିବାସ ମଧ୍ୟ ମିଳିପାରେ।
ଯାଚିତଂ ସ୍ଥାନମେକଂ ଵୈ ଵାସାର୍ଥଂ ତେନ ସତ୍ତମ । ତଵୈଵ ଭାର୍ଯଯା ଦତ୍ତଂ ତ୍ଵଯା ଚ ସହ ପୁତ୍ରକୈଃ
ସେ ଏକ ଅଟୁଥିବା ସ୍ଥାନ ଚାହିଲେ, ଉତ୍ତମଜନ। ତୁମ ଜନାନୀ ଦେଲେ, ତୁମେ ଓ ପୁଅମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେଲେ।