ନାରଦ ଉଵାଚ- ଉପଵିଷ୍ଟଃ ସ ଯୋଗୀଂଦ୍ର ପୁନଃ ପ୍ରାହ ତପୋଧନମ୍ । ଗୃହେ ପୁରୁଷ ତେ ଵତ୍ସ ଦାରଭୃତ୍ଯେଷୁ ସର୍ଵଦା
ନାରଦ କହିଲେ: ସେ ଯୋଗୀଶ୍ୱର ଆସନ ଗ୍ରହଣ କରିବା ପରେ, ତପସ୍ଵୀଙ୍କୁ ପୁନି କହିଲେ: ବପୁ, ତୁମର ଘରେ, ଜନାନୀ ଓ ଚାକରମାନେ ସବୁବେଳେ ଭଲ ଅଛନ୍ତି କି?
କ୍ଷେମମସ୍ତି ମହାଭାଗ ପୁଣ୍ଯକର୍ମସୁ ଚାଗ୍ନିଷୁ । ନିରାମଯୋଽସି ଚାଂଗେଷୁ ଧର୍ମଂ ପାଲଯସେ ସଦା
ମହାଭାଗ, ତୁମର ପୁଣ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅଗ୍ନିକୁଳିରେ ସବୁ ଠିକ୍ ଅଛି କି? ତୁମ ଶରୀର ସ୍ୱସ୍ଥ ଅଛି କି? ତୁମେ ସବୁବେଳେ ଧର୍ମକୁ ପାଳନ କରୁଛ?
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ମହାପ୍ରାଜ୍ଞଃ ପୁନଃ ପ୍ରାହ ମହୀସୁରମ୍ । କିଂ କରୋମି ପ୍ରିଯଂ କାମଂ ସୁପ୍ରିଯଂ ତେ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ
ଏଭଳି କହି, ମହାପ୍ରଜ୍ଞା ପୁନି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ: ମୁଁ କଣ କରି ତୁମର ପ୍ରିୟ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିପାରିବି, ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ?
ନାରଦ ଉଵାଚ- ଏଵଂ ସଂଭାଷ୍ଯ ତଂ ଵିପ୍ରଂ ଵିରରାମ ଶୁଭଂ ଵଚଃ । ତତୋ ଵିପ୍ରୋ ମହାଭାଗୋ ଵସିଷ୍ଠଂ ମୁନିପୁଂଗଵମ୍
ନାରଦ କହିଲେ: ଏଭଳି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ କଥା କହି, ସେ ଶୁଭ କଥା ବନ୍ଦ କଲେ; ତାପରେ ସେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବସିଷ୍ଠ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ।
ସ ହୋଵାଚ ମହାତ୍ମାନଂ ଵସିଷ୍ଠଂ ତପତାଂ ଵରମ୍ । ଭଗଵଞ୍ଛ୍ରୂଯତାଂ ଵାକ୍ଯଂ ଵିଚ୍ଛେଦଯ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ
ସେ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ, ମହାତ୍ମା ଓ ତପସ୍ଵୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟଙ୍କୁ କହିଲେ: ଭଗବନ୍, ମୋର କଥା ଶୁଣନ୍ତୁ; ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୋର ସନ୍ଦେହ ଦୂର କରନ୍ତୁ।
ଦାରିଦ୍ର୍ଯଂ କେନ ଭାଵେନ ପୁତ୍ରସୌଖ୍ଯଂ କଥଂ ନହି । ଏତନ୍ମେ ସଂଶଯଂ ତାତ କସ୍ମାତ୍ପାପାଦ୍ଵଦସ୍ଵ ମେ
କେଉଁ କାରଣରୁ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଆସେ, ଏବଂ ପୁଅ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ କାହିଁକି ସେଠାରୁ ସୁଖ ମିଳେ ନାହିଁ? ଏହି ମୋର ସନ୍ଦେହ, ବାପା; କେଉଁ ପାପରୁ ଏହା ହୁଏ, ମୋତେ କହ।
ମହାମୋହେନ ସଂମୁଗ୍ଧଃ ପ୍ରିଯଯା ବୋଧିତୋ ଦ୍ଵିଜ । ତଯାହଂ ପ୍ରେଷିତସ୍ତାତ ତଵ ପାର୍ଶ୍ଵଂ ସମାଗତଃ
ମୁଁ ମହାମୋହରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇଥିଲି, ମୋ ପ୍ରିୟା ମୋତେ ଉପଦେଶ ଦେଲେ; ସେ ମୋତେ ପଠାଇଥିଲେ, ବାପା, ତେଣୁ ମୁଁ ତୁମ ପାଖକୁ ଆସିଛି।
ତତ୍ସର୍ଵଂ ହି ସମାଚକ୍ଷ୍ଵ ସର୍ଵସଂଦେହନାଶକମ୍ । ମୁକ୍ତିଦାତା ଭଵ ସ୍ଵତ୍ଵଂ ମମସଂସାରବଂଧନାତ୍
ମୋ ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହ ଦୂର କରିବା ଯାହା, ସେ ସବୁ କଥା ମୋତେ କହ; ମୋତେ ସଂସାର ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ଦେଇ, ମୋର ମୋକ୍ଷଦାତା ହୁଅ।
ଵସିଷ୍ଠ ଉଵାଚ- ପୁତ୍ରା ମିତ୍ରାସ୍ତଥା ଭ୍ରାତା ଅନ୍ଯେ ସ୍ଵଜନବାଂଧଵାଃ । ପଂଚଭେଦାସ୍ତୁ ସଂବଂଧାଃ ପୁରୁଷସ୍ଯ ଭଵଂତି ତେ
ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ: ପୁଅ, ବନ୍ଧୁ, ଭାଇ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନିଜ ଜଣମାନେ—ଏହି ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ଏକ ଲୋକର ସମ୍ପର୍କ ଥାଏ।
ତେତେ ସୁମନସା ପ୍ରୋକ୍ତାଃ ପୂର୍ଵମେଵ ତଵାଗ୍ରତଃ । ଋଣସଂବଂଧିନଃ ସର୍ଵେ ତେ କୁପୁତ୍ରା ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ
ଏହି ସମ୍ପର୍କଗୁଡ଼ିକୁ ପୂର୍ବରୁ ମୁଁ ତୁମ ପାଖରେ କହିଥିଲି; ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଋଣରେ ବନ୍ଧା, ଏବଂ ସେମାନେ ଖରାପ ପୁଅ, ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ପୁତ୍ରସ୍ଯ ଲକ୍ଷଣଂ ପୁଣ୍ଯଂ ତଵାଗ୍ରେ ପ୍ରଵଦାମ୍ଯହମ୍ । ପୁଣ୍ଯପ୍ରସକ୍ତୋ ଯସ୍ଯାତ୍ମା ସତ୍ଯଧର୍ମରତଃ ସଦା
ମୁଁ ଏବେ ତୁମ ପାଖରେ ପୁଅର ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ କହିବି: ଯେଉଁଥିରେ ଆତ୍ମା ପୁଣ୍ୟରେ ଲିନ, ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମରେ ସଦା ଲଗନ।
ଶୁଦ୍ଧିମାଞ୍ଜ୍ଞାନସଂପନ୍ନସ୍ତପସ୍ଵୀ ଵାଗ୍ଵିଦାଂ ଵରଃ । ସର୍ଵକର୍ମସୁସଂଵୀତୋ ଵେଦାଧ୍ଯଯନତତ୍ପରଃ
ଯିଏ ପବିତ୍ର, ଜ୍ଞାନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ତପସ୍ଵୀ, ଉତ୍ତମ ବକ୍ତା, ସମସ୍ତ କାମରେ ନିପୁଣ, ଓ ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନରେ ନିଷ୍ଠାବାନ।
ସର୍ଵଶାସ୍ତ୍ରପ୍ରଵେଦୀ ଚ ଦେଵବ୍ରାହ୍ମଣପୂଜକଃ । ଯାଜ୍ଞିକଃ ସର୍ଵଯଜ୍ଞାନାଂ ଦାତା ତ୍ଯାଗୀ ପ୍ରିଯଂଵଦଃ
ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ଥିବା, ଦେବତା ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପୂଜା କରୁଥିବା, ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ କରିଥିବା, ଦାନ କରୁଥିବା, ତ୍ୟାଗୀ ଓ ମିଠା କଥା କହୁଥିବା ଲୋକ।
ଵିଷ୍ଣୁଧ୍ଯାନପରୋ ନିତ୍ଯଂ ଶାଂତୋଦାଂତଃ ସୁହୃତ୍ସଦା । ପିତୃମାତୃପରୋ ନିତ୍ଯଂ ସର୍ଵସ୍ଵଜନଵତ୍ସଲଃ
ସେ ସଦା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଧ୍ୟାନରେ ଲିନ, ଶାନ୍ତ ଓ ଆତ୍ମନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଥିବା, ସବୁବେଳେ ସହଯୋଗୀ; ସେ ସଦା ପିତାମାତାଙ୍କୁ ଆଦର କରେ, ସମସ୍ତ ଆତ୍ମୀୟଙ୍କୁ ସ୍ନେହ କରେ।
କୁଲସ୍ଯ ତାରକୋ ଵିଦ୍ଵାନ୍ସ୍ଵକୁଲଂ ପରିପୋଷକଃ । ଏଵଂଗୁଣୈସ୍ତୁ ସଂଯୁକ୍ତଃ ସୁପୁତ୍ରଃ ସୁଖଦାଯକଃ
ସେ ନିଜ କୁଳର ଉଦ୍ଧାରକ, ବୁଦ୍ଧିମାନ, ନିଜ ପରିବାରକୁ ପୋଷଣ କରେ; ଏପରି ଗୁଣ ଥିଲେ, ସେ ଭଲ ପୁଅ ହୋଇ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସୁଖ ଦେଇଥାଏ।
ଅନ୍ଯେ ସଂବଂଧଯୁକ୍ତାଶ୍ଚ ଶୋକସଂତାପକାରକାଃ । ଉଦାସୀନେନ କିଂ କାର୍ଯଂ ଫଲହୀନେନ ତେଽନଘ
ଅନ୍ୟ ଆତ୍ମୀୟମାନେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ ଓ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇଥାନ୍ତି; ଏମିତି ଉଦାସୀନ ଏବଂ ଫଳହୀନ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ଲୋକ ସହ କଣ କାମ?
ଆଯାଂତି ଯାଂତି ତେ ସର୍ଵେ ଦୁଃଖଂ ଦତ୍ଵା ସୁଦାରୁଣମ୍ । ପୁତ୍ରରୂପେଣ ତେ ସର୍ଵେ ସଂସାରେ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ
ସେମାନେ ସମୟେ ଆସନ୍ତି, ଯାଆନ୍ତି, ଏବଂ ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖ ଦେଇଥାନ୍ତି; ପୁଅ ରୂପେ ସେମାନେ ସଂସାରରେ କେବଳ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଆଣନ୍ତି, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ।
ପୂର୍ଵଜନ୍ମକୃତଂ କର୍ମ ଯତ୍ତ୍ଵଯା ପରିପାଲିତମ୍ । ତତ୍ସର୍ଵଂ ହି ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଶ୍ରୂଯତାମଦ୍ଭୁତଂ ପୁନଃ
ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ ତୁମେ ଯେ କର୍ମ କରିଥିଲ, ଯାହାକୁ ଏଠି ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିଛ, ସେ ସମସ୍ତ କଥା ମୁଁ ପୁଣିଥରେ କହିବି; ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ କଥାକୁ ଶୁଣ।
ଭଵାଞ୍ଛୂଦ୍ରୋ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ପୂର୍ଵଜନ୍ମନି ନାନ୍ଯଥା । କୃଷିକର୍ତ୍ତା ଜ୍ଞାନହୀନୋ ମହାଲୋଭେନ ସଂଯୁତଃ
ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ ତୁମେ ଶୂଦ୍ର ଥିଲ; ତୁମେ ଚାଷ କରୁଥିଲ, ଜ୍ଞାନ ନଥିଲ, ବହୁତ ଲୋଭ ଥିଲ।
ଏକଭାର୍ଯଃ ସଦା ଦ୍ଵେଷୀ ବହୁପୁତ୍ରୋ ହ୍ଯଦତ୍ତଵାନ୍ । ଧର୍ମଂ ନୈଵ ଵିଜାନାସି ସତ୍ଯଂ ଚ ପରିନିଷ୍ଠିତମ୍
ତୁମେ ଏକ ଜଣ ଜଣେ ଜଣା ଥିଲ, ସଦା ଦ୍ୱେଷ କରୁଥିଲ, ବହୁତ ପୁଅ ଥିଲ, କିନ୍ତୁ କେବେ ଦାନ କରୁନଥିଲ; ଧର୍ମ କିମ୍ବା ସତ୍ୟ ତୁମେ ବୁଝିନଥିଲ।
ଦାନଂ ନୈଵ ତ୍ଵଯା ଦତ୍ତଂ ଶାସ୍ତ୍ରଂ ନୈଵ ପରିଶ୍ରୁତମ୍ । କୃତଂ ନୈଵ ତ୍ଵଯା ତୀର୍ଥଂ ନ ଚ ଯାତ୍ରା ମହାମତେ
ତୁମେ କେବେ ଦାନ କରିନଥିଲ, ଶାସ୍ତ୍ର କେବେ ଶୁଣିନଥିଲ; ତୀର୍ଥ ଯାତ୍ରା କିମ୍ବା ଯାତ୍ରା କେବେ କରିନଥିଲ, ହେ ମହାମନା।
ଏଵଂ କୃତସ୍ତ୍ଵଯା ଵିପ୍ର କୃଷିମାର୍ଗଃ ପୁନଃପୁନଃ । ପଶୂନାଂ ପାଲନଂ ପୂର୍ଵଂଗ ଚ୍ଛଂଶ୍ଚୈଵ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ
ଏଭଳି, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତୁମେ ପୁଣିପୁଣି ଚାଷ କରିଥିଲ; ପୂର୍ବରୁ ଗାଈ ଓ ଛୋଗା ରଖିଥିଲ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ।
ମହିଷୀଣାଂ ତଥାଶ୍ଵୀନାଂ ପାଲନଂ ଚ ପୁନଃପୁନଃ । ଏଵଂ ପୂର୍ଵଂ କୃତଂ କର୍ମ ତ୍ଵଯୈଵ ଚ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ
ତୁମେ ପୁଣିପୁଣି ମହିଷ ଓ ଘୋଡ଼ା ରଖିଥିଲ; ଏପରି କର୍ମ ପୂର୍ବରୁ ତୁମେ କରିଥିଲ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ।
ଵିପୁଲଂ ତୁ ଧନଂ ତଦ୍ଵଲ୍ଲୋଭେନ ପରିସଂଚିତମ୍ । ତସ୍ଯ ଵ୍ଯଯସ୍ତୁ ପୁଣ୍ଯେନ ନ କୃତସ୍ତୁ ତ୍ଵଯା କଦା
ବହୁତ ଧନ ତୁମେ ଲୋଭରେ ଏକଠା କରିଥିଲ; କିନ୍ତୁ ଏହାକୁ କେବେ ପୁଣ୍ୟ କାମରେ ବ୍ୟୟ କରିନଥିଲ।
ପାତ୍ରେ ଦାନଂ ନ ଦତ୍ତଂ ହି ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵା ଦୁର୍ବଲଂ ଚ ତତ୍ । କୃଷିଂ କୃତ୍ଵା ନ ଦତ୍ତଂ ତୁ ଭଵତା ଧନମେଵ ହି
ଯୋଗ୍ୟ ଲୋକଙ୍କୁ କେବେ ଦାନ ଦେଇନଥିଲ, ଦୁଃଖୀ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ଚାଷ କରି ଧନ କେବଳ ନିଜ ପାଇଁ ରଖିଥିଲ।
ଗୋମଯଂ ହି ତ୍ଵିଦଂ ସର୍ଵଂ ପଶୂନାଂ ସଂଚଯଂ ଚ ଵୈ । ଵିକ୍ରଯିତ୍ଵା ଧନଂ ଵିପ୍ର ସଂଚିତଂ ଵିପୁଲଂ ତ୍ଵଯା
ଗୋବର ଓ ପଶୁମାନଙ୍କ ସଂଗ୍ରହ ସମସ୍ତ ତୁମେ ବିକ୍ରି କରିଥିଲ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏବଂ ବହୁତ ଧନ ଏକଠା କରିଥିଲ।
ତକ୍ରଂ ଘୃତଂ ତଥା କ୍ଷୀରଂ ଵିକ୍ରୀତଂ ସତତଂ ଦଧି । ଦୁଷ୍କାଲଶ୍ଚିଂତିତୋ ଵିପ୍ର ମୋହିତୋ ଵିଷ୍ଣୁମାଯଯା
ତକର, ଘିଅ, ଦୁଧ ଓ ଦହି ସଦା ବିକ୍ରି କରୁଥିଲ; ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଦୁଃଖର ସମୟ ନେଇ ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମାୟାରେ ମୁହଁ ହୋଇଥିଲ।
କୃତ୍ଵା ମହାର୍ଘମେଵୈତଦ୍ଧନଂ ବ୍ରାହ୍ମଣସତ୍ତମ । ନିର୍ଦଯେନ ତ୍ଵଯା ଦାନଂ ନ ଦତ୍ତଂ ତୁ ତଦା କିଲ
ଏହି ଧନକୁ ବହୁମୂଲ୍ୟ କରିଥିଲ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କିନ୍ତୁ ତୁମେ କେବେ ଦୟା ଛାଡ଼ି ଦାନ କରିନଥିଲ।
ଦେଵାନାଂ ପୂଜନଂ ଵିପ୍ର ଭଵତା ନ କୃତଂ ସଦା । ପର୍ଵାଣି ପ୍ରାପ୍ଯ ଵିପ୍ରେଭ୍ଯୋ ଦ୍ରଵ୍ଯଂ ନୈଵ ସମର୍ପିତମ୍
ଦେବତାଙ୍କ ପୂଜା କେବେ କରିନଥିଲ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ; ପର୍ବ ପୂଜାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ କେବେ ଉପହାର ଦେଇନଥିଲ।
ଶ୍ରାଦ୍ଧକାଲଂ ଚ ସଂପ୍ରାପ୍ଯ ଶ୍ରଦ୍ଧଯା ନ କୃତଂ ତ୍ଵଯା । ଭାର୍ଯା ଵଦତି ତେ ସାଧ୍ଵୀ ଦିନମଧ୍ଯେ ସମାଗତେ
ଶ୍ରାଦ୍ଧର ସମୟ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ଭକ୍ତିରେ କରିନଥିଲ; ତୁମର ସତୀ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଦିନ ମଧ୍ୟରେ ତୁମକୁ କହୁଛି।