ସଂତୋଷ ଏଵ ପରମଂ ପୁଣ୍ଯଂ ସୌଖ୍ଯାଦିକାରଣମ୍ । ଅସଂତୋଷଃ ପରଂ ପାପମିତ୍ଯାହ ଭଗଵାନ୍ହରିଃ
ସନ୍ତୋଷ ହିଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପୁଣ୍ୟ ଓ ସୁଖର କାରଣ, ଏହିପରି ଭଗବାନ ହରି କହିଛନ୍ତି; ଅସନ୍ତୋଷ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ପାପ।
ଲୋଭଃ ପାପସ୍ଯ ବୀଜୋଽଯଂ ମୋହୋ ମୂଲଂ ଚ ତସ୍ଯ ଵୈ । ଅସତ୍ଯଂ ତସ୍ଯ ହି ସ୍କଂଧୋ ମହାଶାଖା ସୁଵିସ୍ତରାତ୍
ଲୋଭ ପାପର ମୂଳ ବିଜ, ମୋହ ତାହାର ମୂଳ; ମିଥ୍ୟା ତାହାର ତଣ୍ଡ, ଏବଂ ଏହାର ବଡ଼ ବଡ଼ ଶାଖା ଦୂରଦୂରଯାଏ ପ୍ରସାରିତ।
ମଦକୌଟିଲ୍ଯ ପତ୍ରାଣି କୁବୁଦ୍ଧ୍ଯା ପୁଷ୍ପିତଃ ସଦା । ଅନୃତଂ ତସ୍ଯ ସୌଗଂଧ୍ଯମଜ୍ଞାନଂ ଫଲମେଵ ଚ
ଏହି ଗଛର ପତ୍ର ହେଉଛି ମଦ ଓ ଟେଢ଼ାପଣ, ସଦା ଦୁଷ୍ଟ ବୁଦ୍ଧିରେ ଫୁଲିଥାଏ। ଏହାର ସୁଗନ୍ଧ ହେଉଛି ମିଥ୍ୟା, ଏବଂ ଏହାର ଫଳ ହେଉଛି ଅଜ୍ଞାନ।
କୁଡ୍ଯଂ ପାଷଂଡଚୌରାଶ୍ଚ କ୍ରୂରାଃ କୂଟାଶ୍ଚ ପାପିନଃ । ପକ୍ଷିଣୋ ମୋହଵୃକ୍ଷସ୍ଯ ମହାଶାଖାସମାଶ୍ରିତାଃ
ପାଖଣ୍ଡୀ, ଚୋର, କ୍ରୁର ଓ ଧୂର୍ତ୍ତ ପାପୀମାନେ ମନୋମୋହ ଗଛର ଦେଉଳ, ଦୌର୍ଯ୍ୟ, ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ପରି ଏହି ବୃକ୍ଷର ବଡ଼ ଶାଖାରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥାନ୍ତି।
ଅଜ୍ଞାନଂ ସୁଫଲଂ ତସ୍ଯ ରସୋ ଧର୍ମଂ ଫଲସ୍ଯ ହି । ଭାଵୋଦକେନ ସଂଵୃଦ୍ଧିସ୍ତସ୍ଯ ଶ୍ରଦ୍ଧା କ୍ରତୁ ପ୍ରିଯା
ଏହି ବୃକ୍ଷର ଅଧିକ ଫଳ ହେଉଛି ଅଜ୍ଞାନ; ଏହାର ଫଳର ସ୍ୱାଦ ହେଉଛି ଅଧର୍ମ; ଭାବର ଜଳରେ ଏହା ବଢ଼େ, ଏହାର କ୍ରିୟାରେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ପ୍ରିୟ।
ଅଧର୍ମେଷୁ ରସସ୍ତସ୍ଯ ଉତ୍କ୍ଲେଦୈର୍ମଧୁରାଯତେ । ତାଦୃଶୈଶ୍ଚ ଫଲୈଶ୍ଚୈଵସଫଲୋ ଲୋଭପାଦପଃ
ଏହି ବୃକ୍ଷର ସ୍ୱାଦ ଅଧର୍ମରେ ରହିଛି, ଦୁଷ୍ଟ ଭାବରେ ମିଠା ହୋଇଯାଏ; ଏପରି ଫଳ ସହିତ ଲୋଭର ବୃକ୍ଷ ଅଫଳଦାୟୀ ହୁଏ।
ତସ୍ଯଚ୍ଛାଯାଂ ସମାଶ୍ରିତ୍ଯ ଯୋ ନରଃ ପରିଵର୍ତତେ । ଫଲାନି ତସ୍ଯ ସୋଽଶ୍ନାତି ସ୍ଵପକ୍ଵାନି ଦିନେଦିନେ
ଯେ କେହି ଏହି ବୃକ୍ଷର ଛାୟାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ତାହାରେ ଘୁରେ, ସେ ପ୍ରତିଦିନ ଏହାର ପକା ଫଳ ଖାଏ।
ଫଲାନାଂ ଚ ରସେନାପି ଅଧର୍ମେଣ ତୁ ପୋଷିତଃ । ସ ସଂପୁଷ୍ଟୋ ଭଵେନ୍ମର୍ତ୍ଯଃ ପତନାଯ ପ୍ରଯଚ୍ଛତି
ଏହି ବୃକ୍ଷର ଫଳର ସ୍ୱାଦ ଦ୍ୱାରା, ଅଧର୍ମରେ ପୋଷିତ ହୋଇ, ଏଭଳି ମଣିଷ ମୋଟା ହେଲେ ଅବସାନରେ ପତନ ପାଇଁ ଯାଏ।
ତସ୍ମାଚ୍ଚିଂତାଂ ପରିଶ୍ରିତ୍ଯ ସ୍ଵାମି ଲୋଭଂ ନ କାରଯେତ୍ । ଧନପୁତ୍ରକଲତ୍ରାଣାଂ ଚିଂତାମେତାଂ ନ କାରଯେତ୍
ଏହି ପ୍ରକାର ଚିନ୍ତାକୁ ଛାଡ଼ି, କେବେ ଲୋଭ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଧନ, ପୁଅ, ଭାର୍ଯ୍ୟା ପାଇଁ ଏପରି ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଯୋ ହି ଵିଦ୍ଵାନ୍ନଚେତ୍କାଂତ ମୂର୍ଖାଣାଂ ପଥମେଵ ହି । ମୃଷା ଚିଂତଯତେ ନିତ୍ଯଂ ଦିଵାରାତ୍ରୌ ଵିମୋହିତଃ
ଯେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ମଧ୍ୟ ମୂର୍ଖମାନଙ୍କ ପଥରେ ଚାଲି, ସଦା ମିଥ୍ୟା ଚିନ୍ତା କରେ, ସେ ଦିନ ରାତି ଭ୍ରମିତ ହୁଏ।
ଶୁଭାର୍ଥଂ ଚ ପ୍ରଵିଂଦାମି କଥଂ ପୁତ୍ରାନହଂ ଲଭେ । ଏଵଂ ଚିଂତଯତେ ନିତ୍ଯଂ ଦିଵାରାତ୍ରୌ ଵିମୋହିତଃ
ସେ ସଦା ଦିନ ରାତି ଏହିପରି ଚିନ୍ତା କରେ—‘ଶୁଭ କାମନା ପାଇଁ କିପରି ପୁଅ ପାଇପାରିବି?’—ଏଭଳି ଭ୍ରମିତ ହୁଏ।
କ୍ଷଣମେକଂ ପ୍ରପଶ୍ଯେତ୍ସ ଚିଂତାମଧ୍ଯେ ମହତ୍ସୁଖମ୍ । ପୁନଶ୍ଚୈତନ୍ଯମାଯାତି ମହାଦୁଃଖେନ ପୀଡ୍ଯତେ
ଚିନ୍ତା ମଧ୍ୟରେ ସେ କେବଳ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ବଡ଼ ସୁଖ ଦେଖେ, ପୁଣି ସଚେତନ ହେଲେ ବଡ଼ ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ ହୁଏ।
ଚିଂତାମୋହୌ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଅନୁଵର୍ତସ୍ଵ ତଂ ଦ୍ଵିଜ । ସଂସାରେ ନାସ୍ତି ସଂବଂଧଃ କେନ ସାର୍ଧଂ ମହାମତେ
ଚିନ୍ତା ଓ ମୋହକୁ ଛାଡ଼ି, ସେଇ ପଥକୁ ଅନୁସର, ହେ ଦ୍ୱିଜ; ଏହି ସଂସାରରେ କାହା ସହିତ ନିଜ ସଂଯୋଗ ନାହିଁ, ହେ ମହାମତି।
ମିତ୍ରାଶ୍ଚ ବାଂଧଵାଃ ପୁତ୍ରାଃ ପିତାମାତା ସୁତାସ୍ତଥା । ସ୍ଵସଂବଂଧା ଭଵଂତ୍ଯେତେ କଲତ୍ରାଦି ତଥୈଵ ଚ
ମିତ୍ର, ବାନ୍ଧବ, ପୁଅ, ପିତା, ମାଆ, ଝିଅ ଏବଂ ନିଜ ଆତ୍ମୀୟ, ଭାର୍ଯ୍ୟା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ—ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ଆତ୍ମୀୟ ହୁଅନ୍ତି।
ଦେଵଶର୍ମୋଵାଚ-। ସଂବଂଧଃ କୀଦୃଶୋ ଭଦ୍ରେ ତନ୍ମେ ଵିସ୍ତରତୋ ଵଦ । ଯେନ ଜାଯଂତି ତେ ସର୍ଵେ ଧନପୁତ୍ରାଦି ବାଂଧଵାଃ
ଦେବଶର୍ମଣି କହିଲେ—‘ହେ ଭାଗ୍ୟବତୀ, ଏହି ସଂଯୋଗ କିପରି? ମୋତେ ବିସ୍ତାରରେ କୁହ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଏହି ସମସ୍ତ ଧନ, ପୁଅ, ବାନ୍ଧବ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।’
ସୁମନୋଵାଚ-। ଭର୍ତଃ ପଂଚଵିଧାଃ ପୁତ୍ରା ଜାଯଂତେ ତାନ୍ଵଦାମ୍ଯହମ୍ । ନ୍ଯାସାପହାରକଂ ଚୈକମୃଣସଂବଂଧିନଂ ପରମ୍
ସୁମନା କହିଲେ—‘ପତି, ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ପୁଅ ଥାଏ; ମୁଁ ସେମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ କହିବି: ଏକ ହେଉଛି ଜମା ଜିନିଷ ନେଇ ଯିବା, ଦ୍ୱିତୀୟ ହେଉଛି ଋଣରେ ବନ୍ଧା—ଏମାନେ ପ୍ରଧାନ।’
ରିପୁଂ ଲଭ୍ଯମୁଦାସୀନମିତି କାଂତ ଭଵଂତି ତେ । ଲକ୍ଷଣାନି ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତେଷାମୀଶ ପୃଥକ୍ପୃଥକ୍
ଶତ୍ରୁ, ଲାଭ ହୋଇଥିବା ଏବଂ ଉଦାସୀନ—ହେ କାନ୍ତ, ଏମାନେ ସେଇ ପ୍ରକାର; ମୁଁ ସେମାନଙ୍କ ଲକ୍ଷଣ ତୁମକୁ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ କହିବି।
ପୁତ୍ରା ମିତ୍ରାଃ ପ୍ରିଯା ଭାର୍ଯା ପିତା ମାତା ଚ ବାଂଧଵାଃ । ସ୍ଵେନସ୍ଵେନ ହି ଜାଯଂତେ ସଂବଂଧେନ ମହୀତଲେ
ପୁଅ, ମିତ୍ର, ପ୍ରିୟ ଭାର୍ଯ୍ୟା, ପିତା, ମାଆ ଓ ବାନ୍ଧବମାନେ—ସମସ୍ତେ ନିଜ ନିଜ ସଂଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି।
ନ୍ଯାସାପହାରଭାଵେନ ଯସ୍ଯ ଯେନ ହୃତଂ ଭୁଵି । ନ୍ଯାସସ୍ଵାମୀ ଭଵେତ୍ପୁତ୍ରୋ ଗୁଣଵାନ୍ରୂପଵାନ୍ଭୁଵି
ଯିଏ ଯାହାରୁ ଜମା ଜିନିଷ ନେଇଥାଏ, ସେଠାରେ ଜମା ମାଲିକ ପୁଅ ହୋଇ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ, ଏବଂ ଗୁଣ ଓ ରୂପରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହୁଏ।
ଯେନ ହ୍ଯପହୃତଂ ନ୍ଯାସଂ ତସ୍ଯ ଗେହେ ନ ସଂଶଯଃ । ନ୍ଯାସାପହାରଣଂ ଦୁଃଖଂ ସ ଦତ୍ତ୍ଵା ଦାରୁଣଂ ଗତଃ
ଯିଏ ଜମା ଜିନିଷ ନେଇଥିଲା, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସେଠି ଘରେ ଜନ୍ମ ନେଉଛି; ଜମା ଚୋରି କରି, ଦୁଃଖ ଦେଇ, ଦୁର୍ଦ୍ଦଶାରେ ପ୍ରୟାଣ କରେ।
ନ୍ଯାସସ୍ଵାମୀ ସୁପୁତ୍ରୋଽଭୂନ୍ନ୍ଯାସାପହାରକସ୍ଯ ଚ । ଗୁଣଵାନ୍ରୂପଵାଂଶ୍ଚୈଵ ସର୍ଵଲକ୍ଷଣସଂଯୁତଃ
ଯିଏ ନ୍ୟାସର ମାଲିକ ଥାଏ, ସେ ନ୍ୟାସ ଚୋରି କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କର ଭଲ ପୁଅ ହୋଇ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ, ତାହା ସମସ୍ତ ଗୁଣ, ରୂପ ଓ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣରେ ଯୁକ୍ତ ଥାଏ।
ଭକ୍ତିଂ ଚ ଦର୍ଶଯେତ୍ତସ୍ଯ ପୁତ୍ରୋ ଭୂତ୍ଵା ଦିନେଦିନେ । ପ୍ରିଯଵାଙ୍ମଧୁରୋଵାଗ୍ମୀ ବହୁସ୍ନେହଂ ଵିଦର୍ଶଯେତ୍
ପୁଅ ହୋଇ ସେ ପ୍ରତିଦିନ ତାଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ଦେଖାଏ, ମିଠା ଓ ପ୍ରିୟ କଥା କହେ, ଏବଂ ବହୁତ ସ୍ନେହ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରେ।
ସ୍ଵୀଯଂ ଦ୍ରଵ୍ଯଂ ସମୁଦ୍ଗ୍ରାହ୍ଯ ପ୍ରୀତିମୁତ୍ପାଦ୍ଯ ଚାତୁଲାମ୍ । ଯଥା ତେନ ପ୍ରଦତ୍ତଂ ତନ୍ନ୍ଯାସାପହରଣାତ୍ପରମ୍
ନିଜ ସମ୍ପତ୍ତି ନେଇ ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଦେଇ, ସେ ତାଙ୍କୁ ପୂର୍ବରୁ ଦିଆଯାଇଥିବା ନ୍ୟାସ ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ଫେରାଇ ଦେଇଥାଏ।
ଦୁଃଖମେଵଂ ମହାଭାଗ ଦାରୁଣଂ ପ୍ରାଣନାଶନମ୍ । ତାଦୃଶଂ ତସ୍ଯ ସୋ ଦଦ୍ଯାତ୍ପୁତ୍ରୋ ଭୂତ୍ଵା ମହାଗୁଣଃ
ହେ ମହାଭାଗ, ଏଭଳି ଭାବେ ସେ ତାଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଦିଏ—ଏମିତି କଠୋର ଓ ପ୍ରାଣ ନାଶ କରୁଥିବା। ଏଭଳି ମହାଗୁଣୀ ପୁଅ ତାଙ୍କୁ ମିଳେ।
ଅଲ୍ପାଯୁଷସ୍ତଥା ଭୂତ୍ଵା ମରଣଂ ଚୋପଗଚ୍ଛତି । ଦୁଃଖଂ ଦତ୍ଵା ପ୍ରଯାତ୍ଯେଵଂ ପ୍ରହୃତ୍ଯୈଵଂ ପୁନଃପୁନଃ
ସେ ଅଳ୍ପଆୟୁ ହୋଇ ମୃତ୍ୟୁକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ, ଦୁଃଖ ଦେଇ, ପୁନିପୁନି ଏଭଳି ଭାବେ ଚାଲିଯାଏ।
ଯଦାହ ପୁତ୍ରପୁତ୍ରେତି ପ୍ରଲାପଂ ହି କରୋତି ଯଃ । ତଦା ହାସ୍ଯଂ କରୋତ୍ଯେଷ କସ୍ତୁ ପୁତ୍ରୋ ହି କସ୍ଯ ଚ
ଯେତେବେଳେ କେହି 'ମୋ ପୁଅ, ମୋ ପୁଅ' ବୋଲି କ୍ରନ୍ଦନ କରେ, ସେତେବେଳେ ଏହିଏ ହସେ—କିଏ କାହାର ପୁଅ, କିଏ କାହାର? ଏହା କିଏ ଜାଣେ?
ଅନେନାପହୃତଂ ନ୍ଯାସଂ ମଦୀଯଂ ପାପଚାରିଣା । ଦ୍ରଵ୍ଯାପହାରଣେନାପି ମମ ପ୍ରାଣାଗତାଃ କିଲ
ଏହି ପାପୀ ମୋର ନ୍ୟାସ ଚୋରି କରିଥିଲା; ମୋର ସମ୍ପତ୍ତି ହରଣ କରି, ନିଶ୍ଚୟ ମୋର ପ୍ରାଣ ନେଇଯାଇଛି।
ଦୁଃଖେନ ମହତା ଚୈଵ ଅସହ୍ଯେନ ଚ ଵୈ ପୁରା । ତଦା ଦୁଃଖଂ ମଯା ଦତ୍ଵାଦ୍ରଵ୍ଯମୁଦ୍ଗ୍ରାହ୍ଯମୁତ୍ତମମ୍
ପୂର୍ବେ ମୁଁ ବଡ଼ ଏବଂ ଅସହ୍ୟ ଦୁଃଖରେ, ତାହାକୁ ଦୁଃଖ ଦେଇ, ଉତ୍ତମ ସମ୍ପତ୍ତି ନେଇଥିଲି।
ଇତି ଶ୍ରୀପଦ୍ମପୁରାଣେ ପାତାଲଖଂଡେ ଵୈଶାଖମାହାତ୍ମ୍ଯେ ସପ୍ତାଶୀତିତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏଭଳି ଶ୍ରୀପଦ୍ମପୁରାଣର ପାତାଳଖଣ୍ଡର ବୈଶାଖ ମାସର ମହିମା ବିଷୟରେ ସତାଶୀତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ।
ସୁମନୋଵାଚ- ଋଣସଂବଂଧିନଂ ପୁତ୍ରଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତଵାଗ୍ରତଃ । ଋଣଂ ଯସ୍ଯ ଗୃହୀତ୍ଵା ଯଃ ପ୍ରଯାତି ମରଣଂ କିଲ
ସୁମନ କହିଲେ—ମୁଁ ତୁମ ସାମ୍ନାରେ ଋଣ ସମ୍ପର୍କିତ ପୁଅ ବିଷୟରେ କହିବି। ଯିଏ ଋଣ ନେଇ, ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ଯାଏ।