ଧନପୁତ୍ରଵିହୀନସ୍ତୁ ବହୁଦୁଃଖସମନ୍ଵିତଃ । ଦାରିଦ୍ରେଣ ସୁଦୁଃଖେନ ସର୍ଵଦୈଵପ୍ରପୀଡିତଃ
ଧନ ଓ ସନ୍ତାନ ନଥିବା, ଅନେକ ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ, ସେ ସଦା ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଓ ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖରେ ଭୋଗୁଥିଲେ।
ପୁତ୍ରୋପାଯଂ ଧନସ୍ଯାପି ଦିଵାରାତ୍ରୌ ପ୍ରଚିଂତଯେତ୍ । ଏକଦା ତୁ ପ୍ରିଯା ତସ୍ଯ ସୁମନା ନାମ ସୁଵ୍ରତା
ସେ ଦିନ ରାତି ସନ୍ତାନ ଓ ଧନ ପାଇବା ଉପାୟ ଭାବୁଥିଲେ; ଏଭଳି ଏକ ଦିନ ତାଙ୍କର ଧର୍ମପତ୍ନୀ ସୁମନା—
ଭର୍ତାରଂ ଚିଂତଯୋପେତମଧୋମୁଖମଲକ୍ଷଯତ୍ । ସମାଲୋକ୍ଯ ତଦା କାଂତଂ ତମୁଵାଚ ଯଶସ୍ଵିନୀ
ତାଙ୍କର ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଥିବା ଓ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇଥିବା ଦେଖିଲେ; ପ୍ରିୟ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଏଭଳି ଦେଖି, ସେ ପ୍ରଶଂସିତା ନାରୀ କଥା କହିଲେ।
ଦୁଃଖଜାଲୈରସଂଖ୍ଯୈସ୍ତୁ ତଵ ଚିତ୍ତଂ ପ୍ରକର୍ଷିତମ୍ । ଵ୍ଯାମୋହେନ ପ୍ରମୂଢୋସି ତ୍ଯଜ ଚିଂତାଂ ମହାମତେ
ଅନେକ ଦୁଃଖର ଜାଳରେ ତୁମର ମନ ଆବୃତ; ଭ୍ରମରେ ତୁମେ ଅସ୍ଥିର ହେଇଛ; ବଡ଼ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଚିନ୍ତା ଛାଡ଼।
ମମ ଦୁଃଖଂ ସମାଚକ୍ଷ୍ଵ ସ୍ଵସ୍ଥୋ ଭଵ ସୁଖଂ ଵ୍ରଜ । ନାସ୍ତି ଚିଂତାସମଂ ଦୁଃଖଂ କାଯଶୋଷଣମେଵ ହି
ତୁମର ଦୁଃଖ ମୋତେ କହ, ଶାନ୍ତ ହେଉ ଏବଂ ସୁଖ ଉପଭୋଗ କର; ଚିନ୍ତା ପରି ଦୁଃଖ କିଛି ନାହିଁ, ଏହା ଶରୀରକୁ ମାତ୍ର କ୍ଷୀଣ କରେ।
ତାଂ ସଂତ୍ଯଜ୍ଯ ପ୍ରଵର୍ତେତ ସ ସୁଖେନ ପ୍ରମୋଦତେ । ଚିଂତାଯାଃ କାରଣଂ ଵିପ୍ର କଥଯସ୍ଵ ମମ ପ୍ରଭୋ
ଏହାକୁ ଛାଡ଼ିଲେ ଲୋକ ସୁଖରେ କାମ କରି ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେ; ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୋ ପ୍ରଭୁ, ତୁମର ଚିନ୍ତାର କାରଣ କହ।
ନାରଦ ଉଵାଚ-। ପ୍ରିଯାଵାକ୍ଯଂ ସ ସଂଶ୍ରୁତ୍ଯ ଦେଵଶର୍ମା ମହାମତିଃ । ଉଵାଚ ଵଚନଂ ପ୍ରୀତୋ ଦୁଃଖିତୋଽପି ସତୀସଖଃ
ନାରଦ କହିଲେ— ପ୍ରିୟାଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ଦେବଶର୍ମା ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଦୁଃଖିତ ହେଉଥିବା ସତ୍ୟରେ, ସନ୍ତୋଷରେ ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ଦେଵଶର୍ମୋଵାଚ-। ଯତ୍ତ୍ଵଯା ଚିଂତିତଂ ଭଦ୍ରେ କିଂଚିଦ୍ଦୁଃଖସ୍ଯ କାରଣମ୍ । ତତ୍ସର୍ଵଂ ତୁ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଚୈଵାଵଧାର୍ଯତାମ୍
ଦେବଶର୍ମା କହିଲେ— ତୁମେ ଯାହା ଅନୁମାନ କରିଛ, ଭଦ୍ରେ, ସେଇ ମୋ ଦୁଃଖର କାରଣ; ସବୁ କଥା ମୁଁ କହିବି, ଭଲଭାବେ ଶୁଣ।
ନ ଜାନେ କେନ ପାପେନ ଧନହୀନୋଽସ୍ମି ସୁଵ୍ରତେ । ତଥା ପୁତ୍ରଵିହୀନୋଽସ୍ମି ଏତଦ୍ଦୁଃଖସ୍ଯ କାରଣମ୍
ମୁଁ ଜାଣେନି କେଉଁ ପାପରେ ମୁଁ ଧନହୀନ ହୋଇଛି, ଧର୍ମପତ୍ନୀ; ଏଭଳି ମୁଁ ସନ୍ତାନହୀନ ମଧ୍ୟ ହୋଇଛି—ଏହିଠାରେ ମୋ ଦୁଃଖର କାରଣ।
ସୁମନୋଵାଚ-। ଶ୍ରୂଯତାମଭିଧାସ୍ଯାମି ସର୍ଵସଂଦେହନାଶନମ୍ । ସ୍ଵରୂପମୁପଦେଶସ୍ଯ ସର୍ଵଵିଜ୍ଞାନଦର୍ଶନମ୍
ସୁମନା କହିଲେ— ଶୁଣ, ମୁଁ ତୁମକୁ ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହ ଦୂର କରିବା ଉପାୟ କହିବି; ଉପଦେଶର ସ୍ୱରୂପ, ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନର ଦୃଷ୍ଟି।
ସଂତୋଷ ଏଵ ପରମଂ ପୁଣ୍ଯଂ ସୌଖ୍ଯାଦିକାରଣମ୍ । ଅସଂତୋଷଃ ପରଂ ପାପମିତ୍ଯାହ ଭଗଵାନ୍ହରିଃ
ସନ୍ତୋଷ ହିଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପୁଣ୍ୟ ଓ ସୁଖର କାରଣ, ଏହିପରି ଭଗବାନ ହରି କହିଛନ୍ତି; ଅସନ୍ତୋଷ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ପାପ।
ଲୋଭଃ ପାପସ୍ଯ ବୀଜୋଽଯଂ ମୋହୋ ମୂଲଂ ଚ ତସ୍ଯ ଵୈ । ଅସତ୍ଯଂ ତସ୍ଯ ହି ସ୍କଂଧୋ ମହାଶାଖା ସୁଵିସ୍ତରାତ୍
ଲୋଭ ପାପର ମୂଳ ବିଜ, ମୋହ ତାହାର ମୂଳ; ମିଥ୍ୟା ତାହାର ତଣ୍ଡ, ଏବଂ ଏହାର ବଡ଼ ବଡ଼ ଶାଖା ଦୂରଦୂରଯାଏ ପ୍ରସାରିତ।
ମଦକୌଟିଲ୍ଯ ପତ୍ରାଣି କୁବୁଦ୍ଧ୍ଯା ପୁଷ୍ପିତଃ ସଦା । ଅନୃତଂ ତସ୍ଯ ସୌଗଂଧ୍ଯମଜ୍ଞାନଂ ଫଲମେଵ ଚ
ଏହି ଗଛର ପତ୍ର ହେଉଛି ମଦ ଓ ଟେଢ଼ାପଣ, ସଦା ଦୁଷ୍ଟ ବୁଦ୍ଧିରେ ଫୁଲିଥାଏ। ଏହାର ସୁଗନ୍ଧ ହେଉଛି ମିଥ୍ୟା, ଏବଂ ଏହାର ଫଳ ହେଉଛି ଅଜ୍ଞାନ।
କୁଡ୍ଯଂ ପାଷଂଡଚୌରାଶ୍ଚ କ୍ରୂରାଃ କୂଟାଶ୍ଚ ପାପିନଃ । ପକ୍ଷିଣୋ ମୋହଵୃକ୍ଷସ୍ଯ ମହାଶାଖାସମାଶ୍ରିତାଃ
ପାଖଣ୍ଡୀ, ଚୋର, କ୍ରୁର ଓ ଧୂର୍ତ୍ତ ପାପୀମାନେ ମନୋମୋହ ଗଛର ଦେଉଳ, ଦୌର୍ଯ୍ୟ, ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ପରି ଏହି ବୃକ୍ଷର ବଡ଼ ଶାଖାରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥାନ୍ତି।
ଅଜ୍ଞାନଂ ସୁଫଲଂ ତସ୍ଯ ରସୋ ଧର୍ମଂ ଫଲସ୍ଯ ହି । ଭାଵୋଦକେନ ସଂଵୃଦ୍ଧିସ୍ତସ୍ଯ ଶ୍ରଦ୍ଧା କ୍ରତୁ ପ୍ରିଯା
ଏହି ବୃକ୍ଷର ଅଧିକ ଫଳ ହେଉଛି ଅଜ୍ଞାନ; ଏହାର ଫଳର ସ୍ୱାଦ ହେଉଛି ଅଧର୍ମ; ଭାବର ଜଳରେ ଏହା ବଢ଼େ, ଏହାର କ୍ରିୟାରେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ପ୍ରିୟ।
ଅଧର୍ମେଷୁ ରସସ୍ତସ୍ଯ ଉତ୍କ୍ଲେଦୈର୍ମଧୁରାଯତେ । ତାଦୃଶୈଶ୍ଚ ଫଲୈଶ୍ଚୈଵସଫଲୋ ଲୋଭପାଦପଃ
ଏହି ବୃକ୍ଷର ସ୍ୱାଦ ଅଧର୍ମରେ ରହିଛି, ଦୁଷ୍ଟ ଭାବରେ ମିଠା ହୋଇଯାଏ; ଏପରି ଫଳ ସହିତ ଲୋଭର ବୃକ୍ଷ ଅଫଳଦାୟୀ ହୁଏ।
ତସ୍ଯଚ୍ଛାଯାଂ ସମାଶ୍ରିତ୍ଯ ଯୋ ନରଃ ପରିଵର୍ତତେ । ଫଲାନି ତସ୍ଯ ସୋଽଶ୍ନାତି ସ୍ଵପକ୍ଵାନି ଦିନେଦିନେ
ଯେ କେହି ଏହି ବୃକ୍ଷର ଛାୟାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ତାହାରେ ଘୁରେ, ସେ ପ୍ରତିଦିନ ଏହାର ପକା ଫଳ ଖାଏ।
ଫଲାନାଂ ଚ ରସେନାପି ଅଧର୍ମେଣ ତୁ ପୋଷିତଃ । ସ ସଂପୁଷ୍ଟୋ ଭଵେନ୍ମର୍ତ୍ଯଃ ପତନାଯ ପ୍ରଯଚ୍ଛତି
ଏହି ବୃକ୍ଷର ଫଳର ସ୍ୱାଦ ଦ୍ୱାରା, ଅଧର୍ମରେ ପୋଷିତ ହୋଇ, ଏଭଳି ମଣିଷ ମୋଟା ହେଲେ ଅବସାନରେ ପତନ ପାଇଁ ଯାଏ।
ତସ୍ମାଚ୍ଚିଂତାଂ ପରିଶ୍ରିତ୍ଯ ସ୍ଵାମି ଲୋଭଂ ନ କାରଯେତ୍ । ଧନପୁତ୍ରକଲତ୍ରାଣାଂ ଚିଂତାମେତାଂ ନ କାରଯେତ୍
ଏହି ପ୍ରକାର ଚିନ୍ତାକୁ ଛାଡ଼ି, କେବେ ଲୋଭ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଧନ, ପୁଅ, ଭାର୍ଯ୍ୟା ପାଇଁ ଏପରି ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଯୋ ହି ଵିଦ୍ଵାନ୍ନଚେତ୍କାଂତ ମୂର୍ଖାଣାଂ ପଥମେଵ ହି । ମୃଷା ଚିଂତଯତେ ନିତ୍ଯଂ ଦିଵାରାତ୍ରୌ ଵିମୋହିତଃ
ଯେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ମଧ୍ୟ ମୂର୍ଖମାନଙ୍କ ପଥରେ ଚାଲି, ସଦା ମିଥ୍ୟା ଚିନ୍ତା କରେ, ସେ ଦିନ ରାତି ଭ୍ରମିତ ହୁଏ।
ଶୁଭାର୍ଥଂ ଚ ପ୍ରଵିଂଦାମି କଥଂ ପୁତ୍ରାନହଂ ଲଭେ । ଏଵଂ ଚିଂତଯତେ ନିତ୍ଯଂ ଦିଵାରାତ୍ରୌ ଵିମୋହିତଃ
ସେ ସଦା ଦିନ ରାତି ଏହିପରି ଚିନ୍ତା କରେ—‘ଶୁଭ କାମନା ପାଇଁ କିପରି ପୁଅ ପାଇପାରିବି?’—ଏଭଳି ଭ୍ରମିତ ହୁଏ।
କ୍ଷଣମେକଂ ପ୍ରପଶ୍ଯେତ୍ସ ଚିଂତାମଧ୍ଯେ ମହତ୍ସୁଖମ୍ । ପୁନଶ୍ଚୈତନ୍ଯମାଯାତି ମହାଦୁଃଖେନ ପୀଡ୍ଯତେ
ଚିନ୍ତା ମଧ୍ୟରେ ସେ କେବଳ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ବଡ଼ ସୁଖ ଦେଖେ, ପୁଣି ସଚେତନ ହେଲେ ବଡ଼ ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ ହୁଏ।
ଚିଂତାମୋହୌ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଅନୁଵର୍ତସ୍ଵ ତଂ ଦ୍ଵିଜ । ସଂସାରେ ନାସ୍ତି ସଂବଂଧଃ କେନ ସାର୍ଧଂ ମହାମତେ
ଚିନ୍ତା ଓ ମୋହକୁ ଛାଡ଼ି, ସେଇ ପଥକୁ ଅନୁସର, ହେ ଦ୍ୱିଜ; ଏହି ସଂସାରରେ କାହା ସହିତ ନିଜ ସଂଯୋଗ ନାହିଁ, ହେ ମହାମତି।
ମିତ୍ରାଶ୍ଚ ବାଂଧଵାଃ ପୁତ୍ରାଃ ପିତାମାତା ସୁତାସ୍ତଥା । ସ୍ଵସଂବଂଧା ଭଵଂତ୍ଯେତେ କଲତ୍ରାଦି ତଥୈଵ ଚ
ମିତ୍ର, ବାନ୍ଧବ, ପୁଅ, ପିତା, ମାଆ, ଝିଅ ଏବଂ ନିଜ ଆତ୍ମୀୟ, ଭାର୍ଯ୍ୟା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ—ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ଆତ୍ମୀୟ ହୁଅନ୍ତି।
ଦେଵଶର୍ମୋଵାଚ-। ସଂବଂଧଃ କୀଦୃଶୋ ଭଦ୍ରେ ତନ୍ମେ ଵିସ୍ତରତୋ ଵଦ । ଯେନ ଜାଯଂତି ତେ ସର୍ଵେ ଧନପୁତ୍ରାଦି ବାଂଧଵାଃ
ଦେବଶର୍ମଣି କହିଲେ—‘ହେ ଭାଗ୍ୟବତୀ, ଏହି ସଂଯୋଗ କିପରି? ମୋତେ ବିସ୍ତାରରେ କୁହ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଏହି ସମସ୍ତ ଧନ, ପୁଅ, ବାନ୍ଧବ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।’
ସୁମନୋଵାଚ-। ଭର୍ତଃ ପଂଚଵିଧାଃ ପୁତ୍ରା ଜାଯଂତେ ତାନ୍ଵଦାମ୍ଯହମ୍ । ନ୍ଯାସାପହାରକଂ ଚୈକମୃଣସଂବଂଧିନଂ ପରମ୍
ସୁମନା କହିଲେ—‘ପତି, ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ପୁଅ ଥାଏ; ମୁଁ ସେମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ କହିବି: ଏକ ହେଉଛି ଜମା ଜିନିଷ ନେଇ ଯିବା, ଦ୍ୱିତୀୟ ହେଉଛି ଋଣରେ ବନ୍ଧା—ଏମାନେ ପ୍ରଧାନ।’
ରିପୁଂ ଲଭ୍ଯମୁଦାସୀନମିତି କାଂତ ଭଵଂତି ତେ । ଲକ୍ଷଣାନି ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତେଷାମୀଶ ପୃଥକ୍ପୃଥକ୍
ଶତ୍ରୁ, ଲାଭ ହୋଇଥିବା ଏବଂ ଉଦାସୀନ—ହେ କାନ୍ତ, ଏମାନେ ସେଇ ପ୍ରକାର; ମୁଁ ସେମାନଙ୍କ ଲକ୍ଷଣ ତୁମକୁ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ କହିବି।
ପୁତ୍ରା ମିତ୍ରାଃ ପ୍ରିଯା ଭାର୍ଯା ପିତା ମାତା ଚ ବାଂଧଵାଃ । ସ୍ଵେନସ୍ଵେନ ହି ଜାଯଂତେ ସଂବଂଧେନ ମହୀତଲେ
ପୁଅ, ମିତ୍ର, ପ୍ରିୟ ଭାର୍ଯ୍ୟା, ପିତା, ମାଆ ଓ ବାନ୍ଧବମାନେ—ସମସ୍ତେ ନିଜ ନିଜ ସଂଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି।
ନ୍ଯାସାପହାରଭାଵେନ ଯସ୍ଯ ଯେନ ହୃତଂ ଭୁଵି । ନ୍ଯାସସ୍ଵାମୀ ଭଵେତ୍ପୁତ୍ରୋ ଗୁଣଵାନ୍ରୂପଵାନ୍ଭୁଵି
ଯିଏ ଯାହାରୁ ଜମା ଜିନିଷ ନେଇଥାଏ, ସେଠାରେ ଜମା ମାଲିକ ପୁଅ ହୋଇ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ, ଏବଂ ଗୁଣ ଓ ରୂପରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହୁଏ।
ଯେନ ହ୍ଯପହୃତଂ ନ୍ଯାସଂ ତସ୍ଯ ଗେହେ ନ ସଂଶଯଃ । ନ୍ଯାସାପହାରଣଂ ଦୁଃଖଂ ସ ଦତ୍ତ୍ଵା ଦାରୁଣଂ ଗତଃ
ଯିଏ ଜମା ଜିନିଷ ନେଇଥିଲା, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସେଠି ଘରେ ଜନ୍ମ ନେଉଛି; ଜମା ଚୋରି କରି, ଦୁଃଖ ଦେଇ, ଦୁର୍ଦ୍ଦଶାରେ ପ୍ରୟାଣ କରେ।