ଯୋଜନାନାଂ ସହସ୍ରେଷୁ ଗଂଗାଂ ଯଃ ସ୍ମରତେ ନରଃ । ଅପି ଦୁଷ୍କୃତକର୍ମାସୌ ଲଭତେ ପରମାଂ ଗତିମ୍
ହଜାର ଯୋଜନ ଦୂରରୁ ମଧ୍ୟ ଯେଉଁ ମଣିଷ ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରେ, ସେ ଯଦି ଦୁଷ୍କର୍ମ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ପରମ ଗତିକୁ ପାଇଥାଏ।
ଵୈଶାଖେ ଶୁକ୍ଲ ସପ୍ତମ୍ଯାଂ ଦୁର୍ଲ୍ଲଭା ସା ଵିଶେଷତଃ । ପ୍ରାପ୍ଯତେ ଜଗତୀପାଲ ହରି ଵିପ୍ର ପ୍ରସାଦତଃ
ବୈଶାଖ ମାସର ଶୁକ୍ଳ ସପ୍ତମୀରେ ସେ ବିଶେଷ ଦୁର୍ଲଭ, ଜଗତର ରକ୍ଷକ ହରି ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଦୟାରେ ସେ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
ନ ମାଧଵସମୋ ମାସୋ ନ ମାଧଵସମୋ ଵିଭୁଃ । ଗତୋହି ଦୁରିତାଂଭୋଧୌ ମଜ୍ଜମାନଜନସ୍ଯ ଯଃ
ମାଧବ ମାସ ସମାନ କୌଣସି ମାସ ନାହିଁ, ମାଧବ ସମାନ କୌଣସି ପ୍ରଭୁ ନାହିଁ, କାରଣ ସେ ଦୁଃଖର ସମୁଦ୍ରରେ ଡୁବୁଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରନ୍ତି।
ଦତ୍ତଂ ଜପ୍ତଂ ହୁତଂ ସ୍ନାତଂ ଯଦ୍ଭକ୍ତ୍ଯା ମାସି ମାଧଵେ । ତଦକ୍ଷଯଂ ଭଵେଦ୍ଭୂପ ପୁଣ୍ଯଂ କୋଟିଶତାଧିକମ୍
ମାଧବ ମାସରେ ଭକ୍ତିଭାବରେ ଯାହା କିଛି ଦାନ, ଜପ, ହୋମ କିମ୍ବା ସ୍ନାନ କରାଯାଏ, ରାଜା, ସେ ସବୁ ଅକ୍ଷୟ ପୁଣ୍ୟ ହୁଏ, କୋଟି କୋଟି ଗୁଣା ଅଧିକ।
ଯଥା ଦେଵେଷୁ ଵିଶ୍ଵାତ୍ମା ଦେଵୋ ନାରାଯଣୋ ହରିଃ । ଯଥା ଜପ୍ଯେଷୁ ଗାଯତ୍ରୀ ସରିତାଂ ଜାହ୍ନଵୀ ତଥା
ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଯେପରି ନାରାୟଣ, ମନ୍ତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଯେପରି ଗାୟତ୍ରୀ, ତେଣୁ ନଦୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଜାହ୍ନବୀ ସର୍ବୋତ୍ତମ।
ଯଥୋମା ସର୍ଵନାରୀଣାଂ ତପତାଂ ଭାସ୍କରୋ ଯଥା । ଆରୋଗ୍ଯଲାଭୋ ଲାଭାନାଂ ଦ୍ଵିପଦାଂ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଯଥା
ସମସ୍ତ ନାରୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଯେପରି ଉମା, ତପ୍ତମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଲାଭମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଯେପରି ଆରୋଗ୍ୟ, ଦ୍ୱିପଦମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଯେପରି ବ୍ରାହ୍ମଣ।
ପରୋପକାରଃ ପୁଣ୍ଯାନାଂ ଵିଦ୍ଯାନାଂ ନିଗମୋ ଯଥା । ମଂତ୍ରାଣାଂ ପ୍ରଣଵୋ ଯଦ୍ଵଦ୍ଧ୍ଯାନାନାମାତ୍ମଚିଂତନମ୍
ପୁଣ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଯେପରି ପରଉପକାର, ଜ୍ଞାନମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଯେପରି ବେଦ, ମନ୍ତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଯେପରି 'ଓଁ', ଧ୍ୟାନମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଯେପରି ଆତ୍ମଚିନ୍ତନ।
ସତ୍ଯଂ ସ୍ଵଧର୍ମଵର୍ତିତ୍ଵଂ ତପସାଂ ଚ ଯଥା ଵରମ୍ । ଶୌଚାନାମର୍ଥଶୌଚଂ ଚ ଦାନାନାମଭଯଂ ଯଥା
ସତ୍ୟ ଓ ନିଜ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ରହିବା ଯେପରି ତପସ୍ୟାମାନେ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ଶୌଚମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଧନର ପବିତ୍ରତା, ଦାନମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଭୟରହିତତା।
ଗୁଣାନାଂ ଚ ଯଥା ଲୋଭକ୍ଷଯୋ ମୁଖ୍ଯୋ ଗୁଣଃ ସ୍ମୃତଃ । ମାସାନାଂ ପ୍ରଵରୋ ମାସସ୍ତଥାସୌ ମାଧଵୋ ମତଃ
ଗୁଣମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଲୋଭର ନାଶ ଯେପରି ପ୍ରଧାନ ଗୁଣ, ତେଣୁ ମାସମାନେ ମଧ୍ୟରେ ମାଧବ ସର୍ବୋତ୍ତମ।
ତତ୍ର ଯତ୍କ୍ରିଯତେ ଶ୍ରାଦ୍ଧଂ ଯଜ୍ଞ ଦାନମୁପୋଷଣମ୍ । ତପୋଽଧ୍ଯଯନପୂଜାଦି ତଦକ୍ଷଯଫଲଂ ସ୍ମୃତମ୍
ଏହି ସମୟରେ ଯେଉଁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ଯଜ୍ଞ, ଦାନ, ଉପବାସ, ତପ, ପାଠ, ପୂଜା ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରାଯାଏ, ସେମାନଙ୍କର ଫଳ ଅକ୍ଷୟ ମନ୍ୟାଯାଏ।
ଵୈଶାଖାଂତାନି ପାପାନି ସୂର୍ଯାଂତାନି ତମାଂସି ଚ । ପରାପକାରପୈଶୁନ୍ଯ ପ୍ରାଂତାନି ସୁକୃତାନି ଚ
ବୈଶାଖ ଶେଷରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ଅନ୍ଧକାର, ପାପ, ଦୁଷ୍ଟତା, ଇର୍ଷ୍ୟା ଓ ଦୁର୍ବୃତ୍ତି ଦୂରେଇଯାଏ, ସଦ୍ଗୁଣ ଏବଂ ପୁଣ୍ୟ ବଢ଼ିଯାଏ।
କାର୍ତିକେ ମାସି ଯତ୍କିଂଚିତ୍ତୁଲାସଂସ୍ଥେ ଦିଵାକରେ । ସ୍ନାନଦାନାଦିକଂ ରାଜଂସ୍ତତ୍ପରାର୍ଧଗୁଣଂ ଭଵେତ୍
କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ତୁଳାରେ ଥିବାବେଳେ, ଯେଉଁ କାମ କରାଯାଏ—ସ୍ନାନ, ଦାନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ—ରାଜା, ସେ ଫଳ ଦୁଗୁଣ ହୁଏ।
ତସ୍ମାତ୍ସହସ୍ରଗୁଣିତଂ ମାଘେ ମକରଗେ ରଵୌ । ତତୋଽପି ଶତସଂଖ୍ଯାତଂ ଵୈଶାଖେମେଷଗେ ରଵୌ
ତେଣୁ, ମାଘ ମାସରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମକରରେ ଥିଲେ, ଫଳ ହଜାର ଗୁଣା ବଢ଼ିଯାଏ; ବୈଶାଖରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମେଷରେ ଥିଲେ, ଫଳ ଶତଗୁଣା ହୁଏ।
ତେ ଧନ୍ଯାସ୍ତେ ସୁକୃତିନୋ ନରା ଵୈଶାଖ ମାସି ଯେ । ପ୍ରାତଃ ସ୍ନାତ୍ଵା ଵିଧାନେନ ପୂଜଯଂତି ମଧୁଦ୍ଵିଷମ୍
ଯେଉଁମାନେ ବୈଶାଖ ମାସରେ ପ୍ରଭାତରେ ବିଧିମତ ଭାବେ ସ୍ନାନ କରି, ମଧୁର ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଧନ୍ୟ ଓ ପୁଣ୍ୟଶୀଳ।
ପ୍ରାତଃସ୍ନାନଂ ଚ ଵୈଶାଖେ ଯଜ୍ଞଦାନମୁପୋଷଣମ୍ । ହଵିଷ୍ଯଂ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯଂ ଚ ମହାପାତକନାଶନମ୍
ବୈଶାଖ ମାସରେ ପ୍ରଭାତରେ ସ୍ନାନ କରିବା, ଯଜ୍ଞ କରିବା, ଦାନ ଦେବା, ଉପବାସ ରହିବା, ହବିଷ୍ୟ ଭୋଜନ କରିବା ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା — ଏହି ସବୁ ମହାପାପକୁ ନାଶ କରେ।
ପୁନଃ କଲିଯୁଗେ ରାଜନ୍ନେତଦ୍ଗୋପ୍ଯଂ ଭଵିଷ୍ଯତି । ଅଶ୍ଵମେଧାଦିକଂ ଯସ୍ମାନ୍ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ମାଧଵସ୍ଯ ଯତ୍
ପୁଣି କଳିଯୁଗରେ, ରାଜା, ଏହା ଗୁପ୍ତ ହୋଇଯିବ, କାରଣ ବୈଶାଖ ମାସରେ ମାଧବଙ୍କର ମହିମା ଅଶ୍ୱମେଧ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବଡ଼ ବଡ଼ ଯଜ୍ଞ ଠାରୁ ଅଧିକ।
ଅଶ୍ଵମେଧମଖଃ ପୁଣ୍ଯଃ କଲୌ ନୈଵ ପ୍ରଵର୍ତତେ । ଏଷ ମାଧଵମାସସ୍ଯ ହଯମେଧ ସମୋ ଵିଧିଃ
କଳିଯୁଗରେ ଶୁଭ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରାଯାଏ ନାହିଁ; ବୈଶାଖ ମାସର ଏହି ଉପବାସ ଅଶ୍ୱମେଧ ସମାନ ବୋଲି କହାଯାଇଛି।
ଅଶ୍ଵମେଧସ୍ଯ ଯତ୍ପୁଣ୍ଯଂ ସ୍ଵର୍ଗମୋକ୍ଷଫଲପ୍ରଦମ୍ । ନ ଵେତ୍ସ୍ଯଂତି କଲୌ ପାପା ଜନା ଦୁରିତବୁଦ୍ଧଯଃ
ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଯେଉଁ ପୁଣ୍ୟ ଶ୍ୱର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ, କଳିଯୁଗରେ ପାପ ଭରା ମନେ ଥିବା ଲୋକେ ଏହି ପୁଣ୍ୟକୁ ଜାଣିପାରିବେ ନାହିଁ।
ତସ୍ମିନ୍ଭଵୈର୍ନରୈଃ ପାପୈର୍ଗଂତଵ୍ଯଂ ନରକାର୍ଣଵେ । ଅତସ୍ତୁ ଵିରଲସ୍ତସ୍ଯ ପ୍ରଚାରୋ ଯେନ ନିର୍ମିତଃ
ଏମିତି ପାପୀ ଲୋକେ, ଭୌତିକ ଆସକ୍ତିରେ ବନ୍ଧା, ନରକ ସମୁଦ୍ରକୁ ଯିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେବେ; ଏହି କାରଣରୁ, ତାଙ୍କ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଆଚରଣ ଏହି ଜଗତରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ।
ଇତି ଶ୍ରୀପଦ୍ମପୁରାଣେ ପାତାଲଖଂଡେ ଵୈଶାଖମାସମାହାତ୍ମ୍ଯେ ପଂଚାଶୀତିତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏଭଳି ଶ୍ରୀପଦ୍ମପୁରାଣର ପାତାଳଖଣ୍ଡର ବୈଶାଖ ମାସର ମହିମା ବିଷୟରେ ପଚାସି ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ।
ସୂତ ଉଵାଚ- ଇତି ତସ୍ଯ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ନାରଦସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । ଅଂବରୀଷଶ୍ଚ ରାଜର୍ଷିର୍ଵିସ୍ମିତୋ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍
ସୂତ କହିଲେ— ଏଭଳି ମହାତ୍ମା ନାରଦଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ରାଜା ଅମ୍ବରୀଷ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ କହିଲେ।
ଅଂବରୀଷ ଉଵାଚ- ମାର୍ଗଶୀର୍ଷାଦିକାନ୍ମାସାନ୍ହିତ୍ଵା ପୁଣ୍ଯାନ୍ମହାମୁନେ । ସର୍ଵମାସାଧିକଂ ମାସଂ ଵୈଶାଖଂ କିଂ ପ୍ରଶଂସସି
ଅମ୍ବରୀଷ କହିଲେ— ମହାମୁନି, ମାର୍ଗଶୀର୍ଷ ଆଦି ଶୁଭ ମାସଗୁଡ଼ିକୁ ଛାଡ଼ି, ସମସ୍ତ ମାସ ଠାରୁ ବୈଶାଖକୁ କାହିଁକି ବିଶେଷ ପ୍ରଶଂସା କରୁଛନ୍ତି?
ସର୍ଵେଭ୍ଯୋଽପ୍ଯଧିକଃ କସ୍ମାନ୍ମାଧଵୋ ମାଧଵପ୍ରିଯଃ । କୋ ଵିଧିସ୍ତତ୍ର କିଂ ଦାନଂ କିଂ ତପଃ କା ଚ ଦେଵତା
ମାଧବ ମାସ ସମସ୍ତ ମାସ ଠାରୁ କାହିଁକି ଅଧିକ ଏବଂ ମାଧବଙ୍କ ପ୍ରିୟ? ସେଠାରେ କେଉଁ ପ୍ରକାର ଉପାସନା, କେଉଁ ଦାନ, କେଉଁ ତପସ୍ୟା ଓ କେଉଁ ଦେବୀ-ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରାଯାଏ?
ତ୍ଵତ୍ପାଦାଂଭୋଜରଜସା ପାଵିତସ୍ଯ ଚ ମେ ମୁନେ । ଉପଦେଶପ୍ରସାଦେନ ପ୍ରସାଦଂ କର୍ତୁମର୍ହସି
ମୁନି, ଆପଣଙ୍କର ପଦପଦ୍ମର ଧୂଳିରେ ମୋ ମନ ପବିତ୍ର ହୋଇଛି, ଦୟାକରି ଆପଣଙ୍କ ଉପଦେଶର କୃପା ଦ୍ୱାରା ମୋତେ କୃପା କରନ୍ତୁ।
ଧର୍ମଜ୍ଞୋ ଧର୍ମମାର୍ଗାଣାମୁଦ୍ଧର୍ତାସି ମହାମୁନେ । ତ୍ଵମେକୋଽଖିଲତତ୍ତ୍ଵାର୍ଥଵେତ୍ତା ଧର୍ମୋପଦେଶକଃ
ମହାମୁନି, ଆପଣ ଧର୍ମକୁ ଜାଣନ୍ତି ଏବଂ ଧର୍ମର ପଥକୁ ଉଦ୍ଧାର କରନ୍ତି; ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱର ଅର୍ଥ ଏକମାତ୍ର ଆପଣ ଜାଣନ୍ତି ଏବଂ ଧର୍ମର ଶିକ୍ଷକ।
କର୍ତୋପଦେଷ୍ଟା ମଂତା ଵାନୁମଂତାପି ପ୍ରଯୋଜକଃ । ଶାସ୍ତ୍ରଵିଦ୍ଭିର୍ମୁନିଵର ସ୍ମର୍ଯଂତେ ସମଭାଗିନଃ
ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, କାର୍ଯ୍ୟକର୍ତ୍ତା, ଉପଦେଶକ, ପରାମର୍ଶଦାତା, ଅନୁମୋଦନକାରୀ ଓ ପ୍ରେରକ — ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞମାନେ ସମାନ ଭାଗୀ ବୋଲି ମନେ କରନ୍ତି।
ଵ୍ରତସତ୍ରତପୋଦାନୈର୍ଯତ୍ଫଲଂ ସମଵାପ୍ଯତେ । ଧର୍ମୋପଦେଶନେନୈଵ ତତ୍ସର୍ଵମୁପଲଭ୍ଯତେ
ଯେଉଁ ପୁଣ୍ୟ ବ୍ରତ, ସତ୍ର, ତପସ୍ୟା ଓ ଦାନ ଦ୍ୱାରା ମିଳେ, ସେହି ସମସ୍ତ ଫଳ କେବଳ ଧର୍ମ ଉପଦେଶ ଦ୍ୱାରା ମିଳିଯାଏ।
ତୀର୍ଥସ୍ନାନଂ ତପୋଯଜ୍ଞକର୍ମ ଯତ୍କୁରୁତେ ମୁନେ । ଅପି ତତ୍ଫଲଭାଗୀସ୍ଯାଦ୍ଯଃ ପ୍ରଵର୍ତଯିତା ଭଵେତ୍
ମୁନି, ଯିଏ ଅନ୍ୟମାନେ ତୀର୍ଥସ୍ନାନ, ତପସ୍ୟା, ଯଜ୍ଞ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି କର୍ମ କରିବାକୁ ପ୍ରେରିତ କରେ, ସେଉଁଠି ମିଳୁଥିବା ପୁଣ୍ୟର ସେଉଁଠି ଅଂଶୀ ହୁଏ।
ଯଦ୍ଯଦାଚରତି ଶ୍ରେଷ୍ଠସ୍ତତ୍ତଦେଵେତରୋ ଜନଃ । ସ ଯତ୍ପ୍ରମାଣଂ କୁରୁତେ ଲୋକସ୍ତଦନୁଵର୍ତତେ
ଯେଉଁ କାମ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲୋକ କରନ୍ତି, ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି କରନ୍ତି; ସେଉଁଠି ଯେଉଁ ମାନଦଣ୍ଡ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଲୋକ ସେହିପରି ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି।
ତଦର୍ହତି ଭଵାନ୍ଧର୍ମମୁପଦେଷ୍ଟୁଂ ତଦଦ୍ଭୁତମ୍ । ଦୁର୍ଲ୍ଲଭୋ ଗୁରୁସଂବୋଧୋ ଦେଶକାଲୋପପତ୍ତଯଃ
ସେହି ଅଦ୍ଭୁତ ଧର୍ମ ଆମକୁ ଶିଖାଇବାକୁ ଆପଣ ଯୋଗ୍ୟ; ଗୁରୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଉଥିବା ବୁଝାମଣା ଦୁର୍ଲଭ, ଯେପରି ଠିକ ସମୟ ଓ ସ୍ଥାନ ମିଳିବା ଦୁର୍ଲଭ।