ଵୈନତେଯସମାରୂଢୋ ଲୋକକର୍ତ୍ତା ଜଗତ୍ପତିଃ । ଏଵଂ ଯୋ ଧ୍ଯାଯତେ ନିତ୍ଯମନନ୍ଯମନସା ନରଃ
ଗରୁଡ଼ ଉପରେ ବସିଥିବା, ସମସ୍ତ ଜଗତର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ବିଶ୍ୱର ନାଥ; ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟ ଏଭଳି ନିତ୍ୟ ଅନନ୍ୟମନା ହୋଇ ଧ୍ୟାନ କରେ—
ମୁଚ୍ଯତେ ସର୍ଵପାପେଭ୍ଯୋ ଵିଷ୍ଣୁଲୋକଂ ସ ଗଚ୍ଛତି । ଏତତ୍ତେ ସର୍ଵମାଖ୍ଯାତଂ ଧ୍ଯାନଭେଦଂ ଜଗତ୍ପତେଃ
ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ ଓ ବିଷ୍ଣୁ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ। ଏଭଳି ମୁଁ ସମସ୍ତ କଥା, ବିଶ୍ୱନାଥଙ୍କ ଧ୍ୟାନର ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ତୁମକୁ କହିଦେଲି।
ଅଂବରୀଷ ଉଵାଚ- ସାଧୁସାଧୁ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲୋକାନୁଗ୍ରହକାରକ । ଵିଷ୍ଣୋର୍ଧ୍ଯାନଂ ତ୍ଵଯା ପ୍ରୋକ୍ତଂ ସଗୁଣଂ ନିର୍ଗୁଣଂ ଚ ଯତ୍
ଅମ୍ବରୀଷ କହିଲେ — ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆପଣ ଏହି ଲୋକର ମଙ୍ଗଳକାମୀ ଏବଂ ସତ୍ପୁରୁଷ । ଆପଣ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଉପରେ ଗୁଣସହିତ ଓ ନିର୍ଗୁଣ ଧ୍ୟାନ କିପରି କରାଯାଏ, ତାହା ବିସ୍ତାରରେ କହିଛନ୍ତି ।
ଅଧୁନା ଲକ୍ଷଣଂ ବ୍ରୂହି ଭକ୍ତେଃ ସାଧୁ କୃପାକର । ଯାଦୃଶୀ କ୍ରିଯତେ ଯେନ ଯଥା ଯତ୍ର ଯଦା ତଥା
ଏବେ, ହେ କୃପାମୟ, ଭକ୍ତିର ଲକ୍ଷଣ କ'ଣ, କିପରି, କିଏ, କେଉଁଠି, କେବେ ଏବଂ କେମିତି କରେ — ଦୟାକରି ସଠିକ୍ ଭାବେ କହନ୍ତୁ ।
ସୂତ ଉଵାଚ- ଇତ୍ଯୁକ୍ତମାକର୍ଣ୍ଯ ନୃପୋତ୍ତମସ୍ଯ ମୁନିଃ ପ୍ରହୃଷ୍ଟୋ ନିଜଗାଦ ଭୂପମ୍ । ଶୃଣୁଷ୍ଵ ରାଜନ୍ନିଖିଲାଘହାରିଣୀଂ ଭକ୍ତିଂ ହରେସ୍ତେ ପ୍ରଵଦାମି ସମ୍ଯକ୍
ସୂତ କହିଲେ — ଏଭଳି ରାଜାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସେ ମୁନି ଖୁସି ହୋଇ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ — ହେ ରାଜନ୍, ମୁଁ ଏବେ ହରିଙ୍କ ଯେଉଁ ଭକ୍ତି ସମସ୍ତ ପାପକୁ ଦୂର କରେ, ତାହା ସଠିକ୍ ଭାବେ କହୁଛି, ଆପଣ ଶୁଣନ୍ତୁ ।
ଅଥ ଭକ୍ତିଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଵିଵିଧାଂ ପାପନାଶିନୀମ୍ । ଵିଵିଧା ଭକ୍ତିରୁଦ୍ଦିଷ୍ଟା ମନୋଵାକ୍କାଯସଂଭଵା
ଏବେ ମୁଁ ଭିନ୍ନ-ଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଭକ୍ତି ବିସ୍ତାରରେ କହିବି, ଯାହା ପାପକୁ ନଶ୍ଟ କରେ । ଭକ୍ତି ଅନେକ ପ୍ରକାରର ଥାଏ — ମନ, କଥା ଓ କାୟାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ।
ଲୌକିକୀ ଵୈଦିକୀ ଚାପି ଭଵେଦାଧ୍ଯାତ୍ମିକୀ ତଥା । ଧ୍ଯାନଧାରଣଯା ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ଵେଦାନାଂ ସ୍ମରଣଂ ହି ଯତ୍
ଏହି ଭକ୍ତି ସାଧାରଣ, ବେଦିକ ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଭାବରେ ଥାଏ । ଧ୍ୟାନ, ଧାରଣା ଓ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ବେଦକୁ ଯେଉଁ ମନେ ପକାଯାଏ —
ଵିଷ୍ଣୁପ୍ରୀତିକରୀ ଚୈଷା ମାନସୀ ଭକ୍ତିରୁଚ୍ଯତେ । ମଂତ୍ରଵେଦସମୁଚ୍ଚାରୈରଵିଶ୍ରାଂତଵିଚିଂତନୈଃ
ଯାହା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ, ସେହି ମାନସିକ ଭକ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ମନ୍ତ୍ର ଓ ବେଦ ଉଚ୍ଚାରଣ, ଅବିରତ ଚିନ୍ତନ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଭକ୍ତି ହୁଏ ।
ଜାପ୍ଯୈଶ୍ଚାରଣ୍ଯକୈଶ୍ଚୈଵ ଵାଚିକୀ ଭକ୍ତିରୁଚ୍ଯତେ । ଵ୍ରତୋପଵାସନିଯମୈଃ ପଞ୍ଚେଂଦ୍ରିଯଜଯେନ ଚ
ଜପ ଓ ଅରଣ୍ୟକ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ ଦ୍ୱାରା ଯାହା ହୁଏ, ସେହି ଭକ୍ତିକୁ ବାଚିକ ଭକ୍ତି କୁହାଯାଏ । ବ୍ରତ, ଉପବାସ, ନିୟମ ଓ ପାଞ୍ଚେନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଦ୍ୱାରା —
କାଯିକୀ ସୈଵ ନିର୍ଦିଷ୍ଟା ଭକ୍ତିଃ ସର୍ଵାର୍ଥସାଧିନୀ । ଭୂଷଣୈର୍ହେମରତ୍ନାଂକୈଶ୍ଚିତ୍ରାଭିର୍ଵାଗ୍ଭିରେଵ ଚ
ଯାହା କାୟାରେ କରାଯାଏ, ସେହି ଭକ୍ତି ସମସ୍ତ କାମ ସାଧନ କରେ । ସୁନା, ମଣି, ମୁକୁତା ଓ ଚମତ୍କାର ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା —
ଵାସଃ ପ୍ରତିସରୈଃ ସୂତ୍ରୈଃ ପାଵକଵ୍ଯଜନୋଚ୍ଛ୍ରିତୈଃ । ନୃତ୍ଯଵାଦିତ୍ରଗୀତୈଶ୍ଚ ସର୍ଵବଲ୍ଯୁପହାରକୈଃ
ବସ୍ତ୍ର, ପବିତ୍ର ସୂତ୍ର, ପତାକା, ବିଶୁଦ୍ଧ ପଙ୍ଖା ଓ ଅଗ୍ନିକୁ ଉପହାର ଦେଇ; ନୃତ୍ୟ, ବାଦ୍ୟ, ଗୀତ ଓ ବିଭିନ୍ନ ବଳି ଉପହାର ଦ୍ୱାରା —
ଭକ୍ଷ୍ଯଭୋଜ୍ଯାନ୍ନପାନୈଶ୍ଚ ଯା ପୂଜା କ୍ରିଯତେ ନରୈଃ । ନାରାଯଣଂ ସମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯ ଭକ୍ତିଃ ସା ଲୌକିକୀ ମତା
ଖାଦ୍ୟ, ଭୋଜ୍ୟ, ଅନ୍ନ ଓ ପାନୀୟ ଦ୍ୱାରା ମଣିଷମାନେ ଯେଉଁ ପୂଜା କରନ୍ତି, ସେହି ଭକ୍ତିକୁ ଲୋକିକ ଭକ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।
କାଯିକୀ ସୈଵ ନିର୍ଦିଷ୍ଟା ଭକ୍ତିଃ ସର୍ଵାର୍ଥସାଧିକୀ । ଋଗ୍ଯଜୁଃସାମଜାପ୍ଯାନି ସଂହିତାଧ୍ଯଯନାନି ଚ
ଏହି କାୟିକ ଭକ୍ତି ସମସ୍ତ କାମ ସାଧନ କରେ । ଋଗ୍, ଯଜୁର୍, ସାମ ବେଦ ଜପ ଓ ସଂହିତା ପାଠ ଦ୍ୱାରା —
କ୍ରିଯଂତେ ଵିଷ୍ଣୁମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯ ସା ଭକ୍ତିର୍ଵୈଦିକୋଚ୍ଯତେ । ଵେଦମଂତ୍ରହଵିର୍ଯାଗୈଃ କ୍ରିଯାଯା ଵୈଦିକୀ ମତା
ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି କରାଯାଏ, ସେହି ଭକ୍ତିକୁ ବେଦିକ ଭକ୍ତି କୁହାଯାଏ । ବେଦ ମନ୍ତ୍ର ଓ ହବିଷ୍ୟ ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା କରାଯାଉଥିବା କାର୍ଯ୍ୟକୁ ବେଦିକ କ୍ରିୟା ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।
ଦର୍ଶେ ଚ ପୌର୍ଣମାସ୍ଯାଂ ଚ କର୍ତ୍ତଵ୍ଯଂ ଚାଗ୍ନିହୋତ୍ରକମ୍ । ପ୍ରାଶନଂ ଦକ୍ଷିଣାଦାନଂ ପୁରୋଡାଶଂ ଚରୁ କ୍ରିଯା
ଦର୍ଶ ଓ ପୌର୍ଣ୍ଣମାସୀରେ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ଯଜ୍ଞ କରିବା ଉଚିତ୍; ପ୍ରାଶନ, ଦକ୍ଷିଣା ଦେବା, ପୁରୋଡାଶ ଓ ଚରୁ ପ୍ରସ୍ତୁତି କରିବା ଦରକାର ।
ଇଷ୍ଟିର୍ଧୃତିଃ ସୋମପାନଂ ଯାଜ୍ଞିଯଂ କର୍ମ ସର୍ଵଶଃ । ଅଗ୍ନିଭୂମ୍ଯନିଲାକାଶ ଦ୍ଯୁତି ଶଂକର ଭାସ୍କରମ୍
ଇଷ୍ଟି, ଧୃତି, ସୋମପାନ ଓ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ କାର୍ଯ୍ୟ — ଅଗ୍ନି, ଭୂମି, ବାୟୁ, ଆକାଶ, ତେଜ, ଶିବ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ —
ତମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯକୃତଂ କର୍ମ ତତ୍ସର୍ଵଂ ଵିଷ୍ଣୁଦୈଵତମ୍ । ଆଧ୍ଯାତ୍ମିକୀତି ଵିଵିଧା ବ୍ରହ୍ମଭକ୍ତିସ୍ଥିତା ନୃପ
ଏହି ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଯେଉଁଠି ହେଉଛି, ସେଗୁଡିକ ଶେଷରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଦେବତା ଭାବେ ଉପସ୍ଥାପିତ କରାଯାଏ । ଏବଂ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଭକ୍ତି, ରାଜନ୍, ବ୍ରହ୍ମଭକ୍ତିରେ ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇଛି ।
ସାଂଖ୍ଯାଖ୍ଯାଂ ଯୋଗସଂଜାତାଂ ଶୃଣୁ ଭୂପ ଯଥୋଦିତାମ୍ । ଚତୁର୍ଵିଂଶତି ତତ୍ତ୍ଵାନି ପ୍ରଧାନାଦୀନି ସଂଖ୍ଯଯା
ସାଂଖ୍ୟ ନାମକ ଯୋଗ ଜନିତ ଭକ୍ତି କିପରି ଅଛି, ରାଜା, ତାହା ଶୁଣନ୍ତୁ । ପ୍ରଧାନ ଆଦି ଚବିଶଟି ତତ୍ତ୍ୱ ସଂଖ୍ୟାରେ ଗଣାଯାଇଛି —
ଅଚେତନାନି ଭୋଗ୍ଯାନି ପୁରୁଷଃ ପଂଚଵିଂଶକଃ । ଚେତନଃ ସ ସମୁଦ୍ଦିଷ୍ଟୋ କର୍ତା ଭୋକ୍ତା ଚ କର୍ମଣାମ୍
ଏହାମାନେ ଜଡ଼ ଓ ଭୋଗ୍ୟବସ୍ତୁ । ପଞ୍ଚବିଶତିତମ ପୁରୁଷ ଚେତନାମୟ, ସେ କର୍ତ୍ତା ଓ କର୍ମର ଭୋକ୍ତା ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।
ଆତ୍ମା ନିତ୍ଯୋଵ୍ଯଯଶ୍ଚୈଵ ଅଧିଷ୍ଠାତା ପ୍ରଯୋଜକଃ । ପୁରୁଷୋଽଵ୍ଯକ୍ତ ନିତ୍ଯଃ ସ୍ଯାତ୍କାରଣଂ ଚ ମହେଶ୍ଵରଃ
ଆତ୍ମା ଅବିନାଶୀ, ଚିରନ୍ତନ ଓ ସମସ୍ତର ନିୟନ୍ତା, ପ୍ରେରକ । ପୁରୁଷ ଅବ୍ୟକ୍ତ, ନିତ୍ୟ, କାରଣ ଓ ମହେଶ୍ୱର ।
ତତ୍ତ୍ଵସର୍ଗୋ ଭାଵସର୍ଗୋ ଭୂତସର୍ଗଶ୍ଚ ତତ୍ତ୍ଵତଃ । ସଂଖ୍ଯାଯାଃ ପରିସଂଖ୍ଯାଯାଃ ପ୍ରଧାନଂ ଚ ଗୁଣାତ୍ମକମ୍
ତତ୍ତ୍ୱ ସୃଷ୍ଟି, ଭାବ ସୃଷ୍ଟି ଏବଂ ଭୂତ ସୃଷ୍ଟି—ଏହାମାନେ ସଠିକ୍ ଭାବରେ ଗଣନା ଓ ଅନୁସନ୍ଧାନର ବିଷୟ। ଏହି ସବୁର ମୂଳ ହେଉଛି ଗୁଣମୟ ପ୍ରଧାନ।
ଜ୍ଞାତ୍ଵା ସାଧର୍ମ୍ଯଵୈଧର୍ମ୍ଯଂ ପ୍ରଧାନଂ ଚ ଵିଧର୍ମି ଚ । କାରଣଂ ବ୍ରହ୍ମଣଶ୍ଚୈଵ କାମିତ୍ଵମିଦମୁଚ୍ଯତେ
ପ୍ରଧାନ ଓ ତାହାରୁ ଭିନ୍ନ ଯାହା, ସେମାନଙ୍କର ସମାନତା ଓ ଭିନ୍ନତା, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର କାରଣ ଓ ଇଚ୍ଛା—ଏହାକୁ ଯେଉଁଠି ଜଣାଯାଏ, ସେଠିକୁ ଜ୍ଞାନ କୁହାଯାଏ।
ପ୍ରଯୋଜ୍ଯତ୍ଵଂ ପ୍ରଧାନସ୍ଯ ଵୈଧର୍ମ୍ଯମିଦମୁଚ୍ଯତେ । ସର୍ଵତ୍ର କର୍ତୃତା ବ୍ରହ୍ମ ପୁରୁଷସ୍ଯାପ୍ଯକର୍ତୃତା
ପ୍ରଧାନ କାର୍ଯ୍ୟ କରାଯାଏ—ଏହି ଭିନ୍ନତା ଭାବିତା ହୁଏ। ସମସ୍ତଠାରେ କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର, କିନ୍ତୁ ପୁରୁଷ ନିଷ୍କ୍ରିୟ।
ଅଚେତନପ୍ରଧାନେନ ସମତ୍ଵମିଦମୁଚ୍ଯତେ । ତତ୍ତ୍ଵାଂତରଂ ଚ ତତ୍ତ୍ଵାନାଂ କାର୍ଯକାରଣମେଵ ଚ
ଅଚେତନ ପ୍ରଧାନ ସହ ସମତା ଏହିପରି ଘୋଷିତ। ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କର ଭିନ୍ନତା ଓ କାରଣ-ଫଳ ସମ୍ପର୍କ ମଧ୍ୟ ଏହାର ଅଂଶ।
ପ୍ରଯୋଜନଂ ପ୍ରଯୋଜ୍ଯତ୍ଵଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ତତ୍ତ୍ଵପ୍ରସଂଖ୍ଯଯା । ସଂଖ୍ଯାତମୁଚ୍ଯତେ ପ୍ରାଜ୍ଞୈର୍ଵିଜଯାର୍ଥଵିଚିଂତକୈଃ
ତତ୍ତ୍ୱ ଗଣନା ଦ୍ୱାରା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଜାଣି, ଯେଉଁ ପ୍ରଜ୍ଞାନୀ ବିଜୟ ଲାଗି ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଠିକ୍ ଭାବେ ଗଣନା କରିଛନ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଇତି ମତ୍ଵାସ୍ଯ ସଦ୍ଭାଵଂ ତତ୍ତ୍ଵଂ ସଂଖ୍ଯାଂ ଚ ତତ୍ତ୍ଵତଃ । ବ୍ରହ୍ମତତ୍ତ୍ଵାଧିକଂ ଚାପି ଭୂତତତ୍ତ୍ଵଂ ଵିଦୁର୍ବୁଧାଃ
ଏଭଳି ଏହାର ସତ୍ତା, ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ତାହାର ଗଣନାକୁ ଠିକ୍ ଭାବରେ ବୁଝି, ପ୍ରଜ୍ଞାନୀମାନେ ବ୍ରହ୍ମତତ୍ତ୍ୱକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଓ ଭୂତତତ୍ତ୍ୱକୁ ମଧ୍ୟ ଜାଣନ୍ତି।
ସାଂଖ୍ଯୈଃ କୃତା ଭକ୍ତିରେଷା ଭକ୍ତିରାଧ୍ଯାତ୍ମିକୀ ସ୍ମୃତା । ଯୋଗଜାମପି ତେ ଭୂପ ଶୃଣୁ ଭକ୍ତିଂ ଵଦାମ୍ଯହମ୍
ସାଂଖ୍ୟମାନେ ଯେଉଁ ଭକ୍ତି ନିର୍ମାଣ କରିଛନ୍ତି, ଏହାକୁ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଭକ୍ତି କୁହାଯାଏ। ଏବେ ରାଜା, ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଭକ୍ତି ବିଷୟରେ ମୁଁ କହିବି, ଶୁଣ।
ପ୍ରାଣାଯାମପରୋ ନିତ୍ଯଂ ଧ୍ଯାନଵାନ୍ନିଯତେଂଦ୍ରିଯଃ । ଭୈକ୍ଷ୍ଯଭକ୍ଷଵ୍ରତୀ ଚାପି ସର୍ଵପ୍ରତ୍ଯାହୃତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ
ଯିଏ ପ୍ରତିଦିନ ପ୍ରାଣାୟାମ କରେ, ଧ୍ୟାନରେ ଲିନ ରହେ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ, ଭିକ୍ଷା ଖାଇବା ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଧରେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ କରେ—
ଧାରଣଂ ହୃଦଯେ କୃତ୍ଵା ଧ୍ଯାଯମାନୋ ମହେଶ୍ଵରମ୍ । ହୃତ୍ପଦ୍ମକର୍ଣିକାସୀନଂ ପୀତଵସ୍ତ୍ରଂ ସୁଲୋଚନମ୍
ହୃଦୟରେ ଧାରଣା କରି, ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରେ, ହୃଦୟର ପଦ୍ମର କର୍ଣ୍ଣିକାରେ ବସିଥିବା, ପୀତବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିବା, ସୁନ୍ଦର ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କରେ—
ପଶ୍ଯନ୍ନୁଦ୍ଯୋତିତମୁଖଂ ବ୍ରହ୍ମସୂତ୍ରକଟୀତଟମ୍ । ଶ୍ଵେତଵର୍ଣଂ ଚତୁର୍ବାହୁଂ ଵରଦାଭଯହସ୍ତକମ୍
ତାଙ୍କର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ମୁହଁ, କମରେ ବ୍ରହ୍ମସୂତ୍ର, ଧଳା ବର୍ଣ୍ଣ, ଚାରିଟିଏ ହାତ, ଆଶୀର୍ବାଦ ଓ ଭୟ ନାଶ କରୁଥିବା ହସ୍ତ ଦେଖେ—