ଵର୍ଷମାଣସ୍ଯ ମେଘସ୍ଯ ଯଦ୍ଭାସା ତସ୍ଯ ତଦ୍ଭଵେତ୍ । ସୂର୍ଯତେଜଃପ୍ରତୀକାଶଂ ଚତୁର୍ବାହୁଂ ସୁରେଶ୍ଵରମ୍
ଯେପରି ଝରୁଥିବା ମେଘର ଆଲୋକ ତାହାର, ସେପରି ତାଙ୍କର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା; ସୂର୍ଯ୍ୟର ତେଜସ୍ୱୀ ସଦୃଶ, ଚାରିଟି ହାତ, ଦେବତାମାନଙ୍କର ପ୍ରଭୁ।
ଦକ୍ଷିଣେ ଶୋଭତେ ଶଂଖୋ ହେମରତ୍ନଵିଭୂଷିତଃ । କୌମୋଦକୀ ଗଦା ତସ୍ଯ ମହାସୁରଵିନାଶିନୀ
ତାଙ୍କର ଡାହାଣ ହାତରେ ସୁନା ଓ ମଣିରେ ଶୋଭିତ ଶଂଖ ଅଛି; କୌମୋଦକୀ ଗଦା, ଯାହା ମହା ଦାନବମାନେ ନାଶ କରେ, ସେ ତାଙ୍କର।
ଵାମେ ଚ ଶୋଭତେ ଵୀର ହସ୍ତେ ତସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । ମହାପଦ୍ମଂ ସୁଗଂଧାଢ୍ଯଂ ତସ୍ଯ ଦକ୍ଷିଣହସ୍ତଗମ୍
ତାଙ୍କର ବାମ ହାତରେ ଶୋଭା ପାଉଛି ଏକ ବଡ଼ ପଦ୍ମ, ଯାହା ଉତ୍ତମ ସୁଗନ୍ଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ; ତାଙ୍କର ଡାହାଣ ହାତରେ ମଧ୍ୟ ଏକ ପଦ୍ମ ଅଛି।
ଶୋଭମାନଂ ସଦୈଵାସ୍ତେ ସାଯୁଧଂ କମଲଶ୍ରିଯମ୍ । କଂବୁଗ୍ରୀଵଂ ସୁଵୃତ୍ତାସ୍ଯଂ ପଦ୍ମପତ୍ରନିଭେକ୍ଷଣମ୍
ସେ ସଦା ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀ ଭାବେ, ପଦ୍ମର ଶୋଭାରେ ଶୋଭିତ; ଶଂଖ ଆକୃତି ଗଳା, ସୁନ୍ଦର ମୁହଁ, ପଦ୍ମପତ୍ର ସଦୃଶ ଚକ୍ଷୁ।
ରାଜମାନଂ ହୃଷୀକେଶଂ ଦଶନୈଃ କୁଂଦସଂନିଭୈଃ । ଗୁଡାକେଶସ୍ଯ ଯସ୍ଯାସ୍ତେ ଅଧରୋ ଵିଦ୍ରୁମାକୃତିଃ
ମହିମାଶାଳୀ ହୃଷୀକେଶ, ତାଙ୍କର ଦାନ୍ତ କୁନ୍ଦ ପୁଷ୍ପ ସଦୃଶ; ଗୁଡାକେଶ, ଯାହାର ତଳ ଓଠ କୋରାଲ ସଦୃଶ।
ଶୋଭତେ ପୁଂଡରୀକାକ୍ଷଃ କିରୀଟେନାପି ଭାସ୍ଵତା । ଵିଶାଲେନାପି ରୂପେଣ କେଶଵସ୍ତୁ ସୁଵକ୍ଷସା
ପୁଣ୍ଡରୀକାକ୍ଷ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ମୁକୁଟରେ ଶୋଭିତ; କେଶବ, ବିସ୍ତୃତ ଆକୃତି ଓ ସୁନ୍ଦର ବକ୍ଷସ୍ଥଳ ସହିତ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ।
କୌସ୍ତୁଭେନାଂକିତେନୈଵ ରାଜମାନୋ ଜନାର୍ଦନଃ । ସୂର୍ଯତେଜଃପ୍ରତୀକାଶ କୁଂଡଲାଭ୍ଯାଂ ପ୍ରଭାତି ଚ
କୌସ୍ତୁଭ ମଣି ଚିହ୍ନିତ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ମହିମାଶାଳୀ; ସୂର୍ଯ୍ୟର ତେଜସ୍ୱୀ ସଦୃଶ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ତାଙ୍କର କଣ୍ଠା ଦ୍ୱାରା ଚମକୁଛି।
ହରିଃ କେଯୂରକଂକଣୈର୍ହାରୈର୍ମୌକ୍ତିକୈର୍ଋକ୍ଷସନ୍ନିଭୈଃ
ହରି ହସ୍ତବନ୍ଦ, କଙ୍କଣ, ହାର ଓ ମୁକ୍ତାର ମାଳା, ଯାହା ତାରାମାଳା ସଦୃଶ, ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ।
ଵପୁଷା ଭ୍ରାଜମାନସ୍ତୁ ଵିଜଯୋ ଜଯତାଂ ଵରଃ । ଭ୍ରାଜତେସୋଽପି ଗୋଵିଂଦୋ ହେମଵର୍ଣେନ ଵାସସା
ତାଙ୍କର ଦେହ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ବିଜୟୀ, ସମସ୍ତ ବିଜୟୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଗୋବିନ୍ଦ ମଧ୍ୟ ସୁନା ରଙ୍ଗର ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ।
ମୁଦ୍ରିକାଭିସ୍ତୁ ଯୁକ୍ତାଭିରଂଗୁଲୀଷୁ ଵିରାଜତେ । ସର୍ଵାଯୁଧୈଃ ସୁସଂପୂର୍ଣୈର୍ଦ୍ଦିଵ୍ଯୈରାଭରଣୈର୍ହରିଃ
ତାଙ୍କର ଆଂଗୁଠିଗୁଡ଼ିକୁ ଅଳଙ୍କୃତ କରୁଥିବା ଅଙ୍ଗୁଠି ରହିଛି; ହରି ସମସ୍ତ ଶସ୍ତ୍ର ଓ ଦିବ୍ୟ ଭୂଷଣରେ ସଜିତ।
ଵୈନତେଯସମାରୂଢୋ ଲୋକକର୍ତ୍ତା ଜଗତ୍ପତିଃ । ଏଵଂ ଯୋ ଧ୍ଯାଯତେ ନିତ୍ଯମନନ୍ଯମନସା ନରଃ
ଗରୁଡ଼ ଉପରେ ବସିଥିବା, ସମସ୍ତ ଜଗତର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ବିଶ୍ୱର ନାଥ; ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟ ଏଭଳି ନିତ୍ୟ ଅନନ୍ୟମନା ହୋଇ ଧ୍ୟାନ କରେ—
ମୁଚ୍ଯତେ ସର୍ଵପାପେଭ୍ଯୋ ଵିଷ୍ଣୁଲୋକଂ ସ ଗଚ୍ଛତି । ଏତତ୍ତେ ସର୍ଵମାଖ୍ଯାତଂ ଧ୍ଯାନଭେଦଂ ଜଗତ୍ପତେଃ
ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ ଓ ବିଷ୍ଣୁ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ। ଏଭଳି ମୁଁ ସମସ୍ତ କଥା, ବିଶ୍ୱନାଥଙ୍କ ଧ୍ୟାନର ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ତୁମକୁ କହିଦେଲି।
ଅଂବରୀଷ ଉଵାଚ- ସାଧୁସାଧୁ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲୋକାନୁଗ୍ରହକାରକ । ଵିଷ୍ଣୋର୍ଧ୍ଯାନଂ ତ୍ଵଯା ପ୍ରୋକ୍ତଂ ସଗୁଣଂ ନିର୍ଗୁଣଂ ଚ ଯତ୍
ଅମ୍ବରୀଷ କହିଲେ — ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆପଣ ଏହି ଲୋକର ମଙ୍ଗଳକାମୀ ଏବଂ ସତ୍ପୁରୁଷ । ଆପଣ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଉପରେ ଗୁଣସହିତ ଓ ନିର୍ଗୁଣ ଧ୍ୟାନ କିପରି କରାଯାଏ, ତାହା ବିସ୍ତାରରେ କହିଛନ୍ତି ।
ଅଧୁନା ଲକ୍ଷଣଂ ବ୍ରୂହି ଭକ୍ତେଃ ସାଧୁ କୃପାକର । ଯାଦୃଶୀ କ୍ରିଯତେ ଯେନ ଯଥା ଯତ୍ର ଯଦା ତଥା
ଏବେ, ହେ କୃପାମୟ, ଭକ୍ତିର ଲକ୍ଷଣ କ'ଣ, କିପରି, କିଏ, କେଉଁଠି, କେବେ ଏବଂ କେମିତି କରେ — ଦୟାକରି ସଠିକ୍ ଭାବେ କହନ୍ତୁ ।
ସୂତ ଉଵାଚ- ଇତ୍ଯୁକ୍ତମାକର୍ଣ୍ଯ ନୃପୋତ୍ତମସ୍ଯ ମୁନିଃ ପ୍ରହୃଷ୍ଟୋ ନିଜଗାଦ ଭୂପମ୍ । ଶୃଣୁଷ୍ଵ ରାଜନ୍ନିଖିଲାଘହାରିଣୀଂ ଭକ୍ତିଂ ହରେସ୍ତେ ପ୍ରଵଦାମି ସମ୍ଯକ୍
ସୂତ କହିଲେ — ଏଭଳି ରାଜାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସେ ମୁନି ଖୁସି ହୋଇ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ — ହେ ରାଜନ୍, ମୁଁ ଏବେ ହରିଙ୍କ ଯେଉଁ ଭକ୍ତି ସମସ୍ତ ପାପକୁ ଦୂର କରେ, ତାହା ସଠିକ୍ ଭାବେ କହୁଛି, ଆପଣ ଶୁଣନ୍ତୁ ।
ଅଥ ଭକ୍ତିଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଵିଵିଧାଂ ପାପନାଶିନୀମ୍ । ଵିଵିଧା ଭକ୍ତିରୁଦ୍ଦିଷ୍ଟା ମନୋଵାକ୍କାଯସଂଭଵା
ଏବେ ମୁଁ ଭିନ୍ନ-ଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଭକ୍ତି ବିସ୍ତାରରେ କହିବି, ଯାହା ପାପକୁ ନଶ୍ଟ କରେ । ଭକ୍ତି ଅନେକ ପ୍ରକାରର ଥାଏ — ମନ, କଥା ଓ କାୟାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ।
ଲୌକିକୀ ଵୈଦିକୀ ଚାପି ଭଵେଦାଧ୍ଯାତ୍ମିକୀ ତଥା । ଧ୍ଯାନଧାରଣଯା ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ଵେଦାନାଂ ସ୍ମରଣଂ ହି ଯତ୍
ଏହି ଭକ୍ତି ସାଧାରଣ, ବେଦିକ ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଭାବରେ ଥାଏ । ଧ୍ୟାନ, ଧାରଣା ଓ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ବେଦକୁ ଯେଉଁ ମନେ ପକାଯାଏ —
ଵିଷ୍ଣୁପ୍ରୀତିକରୀ ଚୈଷା ମାନସୀ ଭକ୍ତିରୁଚ୍ଯତେ । ମଂତ୍ରଵେଦସମୁଚ୍ଚାରୈରଵିଶ୍ରାଂତଵିଚିଂତନୈଃ
ଯାହା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ, ସେହି ମାନସିକ ଭକ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ମନ୍ତ୍ର ଓ ବେଦ ଉଚ୍ଚାରଣ, ଅବିରତ ଚିନ୍ତନ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଭକ୍ତି ହୁଏ ।
ଜାପ୍ଯୈଶ୍ଚାରଣ୍ଯକୈଶ୍ଚୈଵ ଵାଚିକୀ ଭକ୍ତିରୁଚ୍ଯତେ । ଵ୍ରତୋପଵାସନିଯମୈଃ ପଞ୍ଚେଂଦ୍ରିଯଜଯେନ ଚ
ଜପ ଓ ଅରଣ୍ୟକ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ ଦ୍ୱାରା ଯାହା ହୁଏ, ସେହି ଭକ୍ତିକୁ ବାଚିକ ଭକ୍ତି କୁହାଯାଏ । ବ୍ରତ, ଉପବାସ, ନିୟମ ଓ ପାଞ୍ଚେନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଦ୍ୱାରା —
କାଯିକୀ ସୈଵ ନିର୍ଦିଷ୍ଟା ଭକ୍ତିଃ ସର୍ଵାର୍ଥସାଧିନୀ । ଭୂଷଣୈର୍ହେମରତ୍ନାଂକୈଶ୍ଚିତ୍ରାଭିର୍ଵାଗ୍ଭିରେଵ ଚ
ଯାହା କାୟାରେ କରାଯାଏ, ସେହି ଭକ୍ତି ସମସ୍ତ କାମ ସାଧନ କରେ । ସୁନା, ମଣି, ମୁକୁତା ଓ ଚମତ୍କାର ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା —
ଵାସଃ ପ୍ରତିସରୈଃ ସୂତ୍ରୈଃ ପାଵକଵ୍ଯଜନୋଚ୍ଛ୍ରିତୈଃ । ନୃତ୍ଯଵାଦିତ୍ରଗୀତୈଶ୍ଚ ସର୍ଵବଲ୍ଯୁପହାରକୈଃ
ବସ୍ତ୍ର, ପବିତ୍ର ସୂତ୍ର, ପତାକା, ବିଶୁଦ୍ଧ ପଙ୍ଖା ଓ ଅଗ୍ନିକୁ ଉପହାର ଦେଇ; ନୃତ୍ୟ, ବାଦ୍ୟ, ଗୀତ ଓ ବିଭିନ୍ନ ବଳି ଉପହାର ଦ୍ୱାରା —
ଭକ୍ଷ୍ଯଭୋଜ୍ଯାନ୍ନପାନୈଶ୍ଚ ଯା ପୂଜା କ୍ରିଯତେ ନରୈଃ । ନାରାଯଣଂ ସମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯ ଭକ୍ତିଃ ସା ଲୌକିକୀ ମତା
ଖାଦ୍ୟ, ଭୋଜ୍ୟ, ଅନ୍ନ ଓ ପାନୀୟ ଦ୍ୱାରା ମଣିଷମାନେ ଯେଉଁ ପୂଜା କରନ୍ତି, ସେହି ଭକ୍ତିକୁ ଲୋକିକ ଭକ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।
କାଯିକୀ ସୈଵ ନିର୍ଦିଷ୍ଟା ଭକ୍ତିଃ ସର୍ଵାର୍ଥସାଧିକୀ । ଋଗ୍ଯଜୁଃସାମଜାପ୍ଯାନି ସଂହିତାଧ୍ଯଯନାନି ଚ
ଏହି କାୟିକ ଭକ୍ତି ସମସ୍ତ କାମ ସାଧନ କରେ । ଋଗ୍, ଯଜୁର୍, ସାମ ବେଦ ଜପ ଓ ସଂହିତା ପାଠ ଦ୍ୱାରା —
କ୍ରିଯଂତେ ଵିଷ୍ଣୁମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯ ସା ଭକ୍ତିର୍ଵୈଦିକୋଚ୍ଯତେ । ଵେଦମଂତ୍ରହଵିର୍ଯାଗୈଃ କ୍ରିଯାଯା ଵୈଦିକୀ ମତା
ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି କରାଯାଏ, ସେହି ଭକ୍ତିକୁ ବେଦିକ ଭକ୍ତି କୁହାଯାଏ । ବେଦ ମନ୍ତ୍ର ଓ ହବିଷ୍ୟ ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା କରାଯାଉଥିବା କାର୍ଯ୍ୟକୁ ବେଦିକ କ୍ରିୟା ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।
ଦର୍ଶେ ଚ ପୌର୍ଣମାସ୍ଯାଂ ଚ କର୍ତ୍ତଵ୍ଯଂ ଚାଗ୍ନିହୋତ୍ରକମ୍ । ପ୍ରାଶନଂ ଦକ୍ଷିଣାଦାନଂ ପୁରୋଡାଶଂ ଚରୁ କ୍ରିଯା
ଦର୍ଶ ଓ ପୌର୍ଣ୍ଣମାସୀରେ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ଯଜ୍ଞ କରିବା ଉଚିତ୍; ପ୍ରାଶନ, ଦକ୍ଷିଣା ଦେବା, ପୁରୋଡାଶ ଓ ଚରୁ ପ୍ରସ୍ତୁତି କରିବା ଦରକାର ।
ଇଷ୍ଟିର୍ଧୃତିଃ ସୋମପାନଂ ଯାଜ୍ଞିଯଂ କର୍ମ ସର୍ଵଶଃ । ଅଗ୍ନିଭୂମ୍ଯନିଲାକାଶ ଦ୍ଯୁତି ଶଂକର ଭାସ୍କରମ୍
ଇଷ୍ଟି, ଧୃତି, ସୋମପାନ ଓ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ କାର୍ଯ୍ୟ — ଅଗ୍ନି, ଭୂମି, ବାୟୁ, ଆକାଶ, ତେଜ, ଶିବ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ —
ତମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯକୃତଂ କର୍ମ ତତ୍ସର୍ଵଂ ଵିଷ୍ଣୁଦୈଵତମ୍ । ଆଧ୍ଯାତ୍ମିକୀତି ଵିଵିଧା ବ୍ରହ୍ମଭକ୍ତିସ୍ଥିତା ନୃପ
ଏହି ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଯେଉଁଠି ହେଉଛି, ସେଗୁଡିକ ଶେଷରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଦେବତା ଭାବେ ଉପସ୍ଥାପିତ କରାଯାଏ । ଏବଂ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଭକ୍ତି, ରାଜନ୍, ବ୍ରହ୍ମଭକ୍ତିରେ ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇଛି ।
ସାଂଖ୍ଯାଖ୍ଯାଂ ଯୋଗସଂଜାତାଂ ଶୃଣୁ ଭୂପ ଯଥୋଦିତାମ୍ । ଚତୁର୍ଵିଂଶତି ତତ୍ତ୍ଵାନି ପ୍ରଧାନାଦୀନି ସଂଖ୍ଯଯା
ସାଂଖ୍ୟ ନାମକ ଯୋଗ ଜନିତ ଭକ୍ତି କିପରି ଅଛି, ରାଜା, ତାହା ଶୁଣନ୍ତୁ । ପ୍ରଧାନ ଆଦି ଚବିଶଟି ତତ୍ତ୍ୱ ସଂଖ୍ୟାରେ ଗଣାଯାଇଛି —
ଅଚେତନାନି ଭୋଗ୍ଯାନି ପୁରୁଷଃ ପଂଚଵିଂଶକଃ । ଚେତନଃ ସ ସମୁଦ୍ଦିଷ୍ଟୋ କର୍ତା ଭୋକ୍ତା ଚ କର୍ମଣାମ୍
ଏହାମାନେ ଜଡ଼ ଓ ଭୋଗ୍ୟବସ୍ତୁ । ପଞ୍ଚବିଶତିତମ ପୁରୁଷ ଚେତନାମୟ, ସେ କର୍ତ୍ତା ଓ କର୍ମର ଭୋକ୍ତା ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।
ଆତ୍ମା ନିତ୍ଯୋଵ୍ଯଯଶ୍ଚୈଵ ଅଧିଷ୍ଠାତା ପ୍ରଯୋଜକଃ । ପୁରୁଷୋଽଵ୍ଯକ୍ତ ନିତ୍ଯଃ ସ୍ଯାତ୍କାରଣଂ ଚ ମହେଶ୍ଵରଃ
ଆତ୍ମା ଅବିନାଶୀ, ଚିରନ୍ତନ ଓ ସମସ୍ତର ନିୟନ୍ତା, ପ୍ରେରକ । ପୁରୁଷ ଅବ୍ୟକ୍ତ, ନିତ୍ୟ, କାରଣ ଓ ମହେଶ୍ୱର ।