ଯୋଗଯୁକ୍ତା ମହାତ୍ମାନଃ ପରମାର୍ଥପରାଯଣାଃ । ଯଂ ନ ପଶ୍ଯଂତି ମୁଗ୍ଧାସ୍ତୁ ସର୍ଵଜ୍ଞଂ ସର୍ଵଦର୍ଶକମ୍
ଯେଉଁ ମହାତ୍ମାମାନେ ଯୋଗରେ ଏକତା ଏବଂ ପରମ ସତ୍ୟରେ ନିଷ୍ଠା ରଖନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତକୁ ଜାଣିଥିବା ଓ ସମସ୍ତକୁ ଦେଖିପାରିଥିବା ତାଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି; ମୂଢମତିମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
ହସ୍ତପାଦଵିହୀନଶ୍ଚ ସର୍ଵତ୍ର ପରିଗଚ୍ଛତି । ସର୍ଵଂ ଗୃହ୍ଣାତି ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଂ ସ୍ଥାଵରଂ ଜଂଗମଂ ପୁନଃ
ହାତ ପା ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ସମସ୍ତଠାରେ ଚାଲିପାରନ୍ତି; ସେ ତିନି ଲୋକର ସମସ୍ତ ଜଡ ଓ ଚେତନ ଜୀବକୁ ଧରିପାରନ୍ତି।
ନାସାମୁଖଵିହୀନସ୍ତୁ ଘ୍ରାତି ଭକ୍ଷତି ଭୂପତେ । ଅକର୍ଣଃ ଶୃଣୁତେ ସର୍ଵଂ ସର୍ଵସାକ୍ଷୀ ଜଗତ୍ପତିଃ
ନାକ ଓ ମୁଁହ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ରାଜା, ସେ ଘ୍ରାଣ କରନ୍ତି ଓ ଖାଇପାରନ୍ତି; କାନ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ କଥା ଶୁଣନ୍ତି—ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଦେଖୁଥିବା ଓ ସମସ୍ତଙ୍କର ସାକ୍ଷୀ, ଜଗତର ନାଥ।
ଅରୂପୋ ରୂପସଂବଦ୍ଧଃ ପଂଚଵର୍ଗଵଶଂ ଗତଃ । ସର୍ଵଲୋକସ୍ଯ ଯଃ ପ୍ରାଣଃ ପୂଜ୍ଯତେ ସଚରାଚରୈଃ
ରୂପ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ରୂପ ସହିତ ଜଡିତ, ପାଞ୍ଚଭୂତର ଅଧୀନ; ସମସ୍ତ ଲୋକର ପ୍ରାଣ ଥିବା ସେ, ଚରାଚର ସମସ୍ତ ଜୀବ ତାଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି।
ଅଜିହ୍ଵୋ ଵଦତେ ସର୍ଵଂ ଵେଦଶାସ୍ତ୍ରାନୁଗଂ ତଥା । ଅତ୍ଵଚଃ ସ୍ପର୍ଶମେଵାପି ସର୍ଵେଷାମେଵ ଵିଂଦତି
ଯେଉଁଠି ଜିଭା ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ସମସ୍ତ ବେଦ ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ କଥା କହିପାରେ; ଚର୍ମ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ସମସ୍ତ ଜିନିଷର ସ୍ପର୍ଶ ଅନୁଭବ କରିପାରେ।
ସଦାନଂଦୋ ଵିଵିକ୍ତାକ୍ଷ ଏକରୂପୋ ନିରାଶ୍ରଯଃ । ନିର୍ଗୁଣୋ ନିର୍ମମୋ ଵ୍ଯାପୀ ସଗୁଣୋ ନିର୍ମଲୋଽନଘଃ
ସେ ସଦା ଆନନ୍ଦମୟ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ କରିଥିବା, ଏକ ରୂପରେ, କୌଣସି ଆଶ୍ରୟ ନଥିବା; ଗୁଣ ନଥିବା, ମମତା ନଥିବା, ସମସ୍ତ ଠାରେ ବ୍ୟାପି, ଗୁଣମୟ ମଧ୍ୟ, ପବିତ୍ର ଓ ନିର୍ମଳ।
ଅଵଶ୍ଯଃ ସର୍ଵଵଶ୍ଯାତ୍ମା ସର୍ଵଦଃ ସର୍ଵଵିତ୍ତମଃ । ତସ୍ଯ ମାତା ନ ଚୈଵାସ୍ତି ସ ଵୈ ସର୍ଵମଯୋ ଵିଭୁଃ
ସେ କୌଣସି ନିୟମରେ ବନ୍ଧା ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଦେଇଥିବା, ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ଜାଣିଥିବା; ସେଠାରେ କୌଣସି ମାଆ ନାହିଁ, କାରଣ ସେ ସମସ୍ତ ଠାରେ ବ୍ୟାପିଥିବା ପ୍ରଭୁ।
ଏଵଂ ସର୍ଵମଯଂ ଧ୍ଯାନଂ ଯଶ୍ଚ ପଶ୍ଯତ୍ଯନନ୍ଯଧୀଃ । ସ ଯାତି ପରମଂ ସ୍ଥାନମମୂର୍ତ୍ତମମୃତୋପମମ୍
ଯେଉଁଠି ଅନନ୍ୟମନା ହୋଇ ଏହି ସମସ୍ତ ଠାରେ ବ୍ୟାପିଥିବା ଧ୍ୟାନକୁ ଦେଖେ, ସେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ନିରାକାର, ଅମୃତ ସଦୃଶ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ।
ଦ୍ଵିତୀଯଂ ତୁ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତଚ୍ଛୃଣୁଷ୍ଵ ମହାମତେ । ମୂର୍ତ୍ତାକାରଂ ତୁ ସାକାରଂ ନିରାକାରଂ ନିରାମଯମ୍
ଏବେ ଦ୍ୱିତୀୟଟି କୁହିବି, ଶୁଣ, ବୁଦ୍ଧିମାନ; ଏହା ରୂପ ଓ ଆକାର ସହିତ, କିନ୍ତୁ ନିରାକାର ଓ ଦୁଃଖ ରହିତ।
ବ୍ରହ୍ମାଂଡଂ ସର୍ଵମତୁଲଂ ଵାସିତଂ ଯସ୍ଯ ଵାସନାତ୍ । ସ ତସ୍ମାଦ୍ଵାସୁଦେଵସ୍ତୁ ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ନୃପନଂଦନ
ଯାହାର ସୁଗନ୍ଧରେ ସମସ୍ତ ଅପୂର୍ବ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ବ୍ୟାପିଛି, ସେହିଠାରୁ ସେଠିକୁ ବାସୁଦେବ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ରାଜାଙ୍କ ଆନନ୍ଦ।
ଵର୍ଷମାଣସ୍ଯ ମେଘସ୍ଯ ଯଦ୍ଭାସା ତସ୍ଯ ତଦ୍ଭଵେତ୍ । ସୂର୍ଯତେଜଃପ୍ରତୀକାଶଂ ଚତୁର୍ବାହୁଂ ସୁରେଶ୍ଵରମ୍
ଯେପରି ଝରୁଥିବା ମେଘର ଆଲୋକ ତାହାର, ସେପରି ତାଙ୍କର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା; ସୂର୍ଯ୍ୟର ତେଜସ୍ୱୀ ସଦୃଶ, ଚାରିଟି ହାତ, ଦେବତାମାନଙ୍କର ପ୍ରଭୁ।
ଦକ୍ଷିଣେ ଶୋଭତେ ଶଂଖୋ ହେମରତ୍ନଵିଭୂଷିତଃ । କୌମୋଦକୀ ଗଦା ତସ୍ଯ ମହାସୁରଵିନାଶିନୀ
ତାଙ୍କର ଡାହାଣ ହାତରେ ସୁନା ଓ ମଣିରେ ଶୋଭିତ ଶଂଖ ଅଛି; କୌମୋଦକୀ ଗଦା, ଯାହା ମହା ଦାନବମାନେ ନାଶ କରେ, ସେ ତାଙ୍କର।
ଵାମେ ଚ ଶୋଭତେ ଵୀର ହସ୍ତେ ତସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । ମହାପଦ୍ମଂ ସୁଗଂଧାଢ୍ଯଂ ତସ୍ଯ ଦକ୍ଷିଣହସ୍ତଗମ୍
ତାଙ୍କର ବାମ ହାତରେ ଶୋଭା ପାଉଛି ଏକ ବଡ଼ ପଦ୍ମ, ଯାହା ଉତ୍ତମ ସୁଗନ୍ଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ; ତାଙ୍କର ଡାହାଣ ହାତରେ ମଧ୍ୟ ଏକ ପଦ୍ମ ଅଛି।
ଶୋଭମାନଂ ସଦୈଵାସ୍ତେ ସାଯୁଧଂ କମଲଶ୍ରିଯମ୍ । କଂବୁଗ୍ରୀଵଂ ସୁଵୃତ୍ତାସ୍ଯଂ ପଦ୍ମପତ୍ରନିଭେକ୍ଷଣମ୍
ସେ ସଦା ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀ ଭାବେ, ପଦ୍ମର ଶୋଭାରେ ଶୋଭିତ; ଶଂଖ ଆକୃତି ଗଳା, ସୁନ୍ଦର ମୁହଁ, ପଦ୍ମପତ୍ର ସଦୃଶ ଚକ୍ଷୁ।
ରାଜମାନଂ ହୃଷୀକେଶଂ ଦଶନୈଃ କୁଂଦସଂନିଭୈଃ । ଗୁଡାକେଶସ୍ଯ ଯସ୍ଯାସ୍ତେ ଅଧରୋ ଵିଦ୍ରୁମାକୃତିଃ
ମହିମାଶାଳୀ ହୃଷୀକେଶ, ତାଙ୍କର ଦାନ୍ତ କୁନ୍ଦ ପୁଷ୍ପ ସଦୃଶ; ଗୁଡାକେଶ, ଯାହାର ତଳ ଓଠ କୋରାଲ ସଦୃଶ।
ଶୋଭତେ ପୁଂଡରୀକାକ୍ଷଃ କିରୀଟେନାପି ଭାସ୍ଵତା । ଵିଶାଲେନାପି ରୂପେଣ କେଶଵସ୍ତୁ ସୁଵକ୍ଷସା
ପୁଣ୍ଡରୀକାକ୍ଷ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ମୁକୁଟରେ ଶୋଭିତ; କେଶବ, ବିସ୍ତୃତ ଆକୃତି ଓ ସୁନ୍ଦର ବକ୍ଷସ୍ଥଳ ସହିତ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ।
କୌସ୍ତୁଭେନାଂକିତେନୈଵ ରାଜମାନୋ ଜନାର୍ଦନଃ । ସୂର୍ଯତେଜଃପ୍ରତୀକାଶ କୁଂଡଲାଭ୍ଯାଂ ପ୍ରଭାତି ଚ
କୌସ୍ତୁଭ ମଣି ଚିହ୍ନିତ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ମହିମାଶାଳୀ; ସୂର୍ଯ୍ୟର ତେଜସ୍ୱୀ ସଦୃଶ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ତାଙ୍କର କଣ୍ଠା ଦ୍ୱାରା ଚମକୁଛି।
ହରିଃ କେଯୂରକଂକଣୈର୍ହାରୈର୍ମୌକ୍ତିକୈର୍ଋକ୍ଷସନ୍ନିଭୈଃ
ହରି ହସ୍ତବନ୍ଦ, କଙ୍କଣ, ହାର ଓ ମୁକ୍ତାର ମାଳା, ଯାହା ତାରାମାଳା ସଦୃଶ, ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ।
ଵପୁଷା ଭ୍ରାଜମାନସ୍ତୁ ଵିଜଯୋ ଜଯତାଂ ଵରଃ । ଭ୍ରାଜତେସୋଽପି ଗୋଵିଂଦୋ ହେମଵର୍ଣେନ ଵାସସା
ତାଙ୍କର ଦେହ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ବିଜୟୀ, ସମସ୍ତ ବିଜୟୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଗୋବିନ୍ଦ ମଧ୍ୟ ସୁନା ରଙ୍ଗର ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ।
ମୁଦ୍ରିକାଭିସ୍ତୁ ଯୁକ୍ତାଭିରଂଗୁଲୀଷୁ ଵିରାଜତେ । ସର୍ଵାଯୁଧୈଃ ସୁସଂପୂର୍ଣୈର୍ଦ୍ଦିଵ୍ଯୈରାଭରଣୈର୍ହରିଃ
ତାଙ୍କର ଆଂଗୁଠିଗୁଡ଼ିକୁ ଅଳଙ୍କୃତ କରୁଥିବା ଅଙ୍ଗୁଠି ରହିଛି; ହରି ସମସ୍ତ ଶସ୍ତ୍ର ଓ ଦିବ୍ୟ ଭୂଷଣରେ ସଜିତ।
ଵୈନତେଯସମାରୂଢୋ ଲୋକକର୍ତ୍ତା ଜଗତ୍ପତିଃ । ଏଵଂ ଯୋ ଧ୍ଯାଯତେ ନିତ୍ଯମନନ୍ଯମନସା ନରଃ
ଗରୁଡ଼ ଉପରେ ବସିଥିବା, ସମସ୍ତ ଜଗତର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ବିଶ୍ୱର ନାଥ; ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟ ଏଭଳି ନିତ୍ୟ ଅନନ୍ୟମନା ହୋଇ ଧ୍ୟାନ କରେ—
ମୁଚ୍ଯତେ ସର୍ଵପାପେଭ୍ଯୋ ଵିଷ୍ଣୁଲୋକଂ ସ ଗଚ୍ଛତି । ଏତତ୍ତେ ସର୍ଵମାଖ୍ଯାତଂ ଧ୍ଯାନଭେଦଂ ଜଗତ୍ପତେଃ
ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ ଓ ବିଷ୍ଣୁ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ। ଏଭଳି ମୁଁ ସମସ୍ତ କଥା, ବିଶ୍ୱନାଥଙ୍କ ଧ୍ୟାନର ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ତୁମକୁ କହିଦେଲି।
ଅଂବରୀଷ ଉଵାଚ- ସାଧୁସାଧୁ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲୋକାନୁଗ୍ରହକାରକ । ଵିଷ୍ଣୋର୍ଧ୍ଯାନଂ ତ୍ଵଯା ପ୍ରୋକ୍ତଂ ସଗୁଣଂ ନିର୍ଗୁଣଂ ଚ ଯତ୍
ଅମ୍ବରୀଷ କହିଲେ — ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆପଣ ଏହି ଲୋକର ମଙ୍ଗଳକାମୀ ଏବଂ ସତ୍ପୁରୁଷ । ଆପଣ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଉପରେ ଗୁଣସହିତ ଓ ନିର୍ଗୁଣ ଧ୍ୟାନ କିପରି କରାଯାଏ, ତାହା ବିସ୍ତାରରେ କହିଛନ୍ତି ।
ଅଧୁନା ଲକ୍ଷଣଂ ବ୍ରୂହି ଭକ୍ତେଃ ସାଧୁ କୃପାକର । ଯାଦୃଶୀ କ୍ରିଯତେ ଯେନ ଯଥା ଯତ୍ର ଯଦା ତଥା
ଏବେ, ହେ କୃପାମୟ, ଭକ୍ତିର ଲକ୍ଷଣ କ'ଣ, କିପରି, କିଏ, କେଉଁଠି, କେବେ ଏବଂ କେମିତି କରେ — ଦୟାକରି ସଠିକ୍ ଭାବେ କହନ୍ତୁ ।
ସୂତ ଉଵାଚ- ଇତ୍ଯୁକ୍ତମାକର୍ଣ୍ଯ ନୃପୋତ୍ତମସ୍ଯ ମୁନିଃ ପ୍ରହୃଷ୍ଟୋ ନିଜଗାଦ ଭୂପମ୍ । ଶୃଣୁଷ୍ଵ ରାଜନ୍ନିଖିଲାଘହାରିଣୀଂ ଭକ୍ତିଂ ହରେସ୍ତେ ପ୍ରଵଦାମି ସମ୍ଯକ୍
ସୂତ କହିଲେ — ଏଭଳି ରାଜାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସେ ମୁନି ଖୁସି ହୋଇ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ — ହେ ରାଜନ୍, ମୁଁ ଏବେ ହରିଙ୍କ ଯେଉଁ ଭକ୍ତି ସମସ୍ତ ପାପକୁ ଦୂର କରେ, ତାହା ସଠିକ୍ ଭାବେ କହୁଛି, ଆପଣ ଶୁଣନ୍ତୁ ।
ଅଥ ଭକ୍ତିଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଵିଵିଧାଂ ପାପନାଶିନୀମ୍ । ଵିଵିଧା ଭକ୍ତିରୁଦ୍ଦିଷ୍ଟା ମନୋଵାକ୍କାଯସଂଭଵା
ଏବେ ମୁଁ ଭିନ୍ନ-ଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଭକ୍ତି ବିସ୍ତାରରେ କହିବି, ଯାହା ପାପକୁ ନଶ୍ଟ କରେ । ଭକ୍ତି ଅନେକ ପ୍ରକାରର ଥାଏ — ମନ, କଥା ଓ କାୟାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ।
ଲୌକିକୀ ଵୈଦିକୀ ଚାପି ଭଵେଦାଧ୍ଯାତ୍ମିକୀ ତଥା । ଧ୍ଯାନଧାରଣଯା ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ଵେଦାନାଂ ସ୍ମରଣଂ ହି ଯତ୍
ଏହି ଭକ୍ତି ସାଧାରଣ, ବେଦିକ ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଭାବରେ ଥାଏ । ଧ୍ୟାନ, ଧାରଣା ଓ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ବେଦକୁ ଯେଉଁ ମନେ ପକାଯାଏ —
ଵିଷ୍ଣୁପ୍ରୀତିକରୀ ଚୈଷା ମାନସୀ ଭକ୍ତିରୁଚ୍ଯତେ । ମଂତ୍ରଵେଦସମୁଚ୍ଚାରୈରଵିଶ୍ରାଂତଵିଚିଂତନୈଃ
ଯାହା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ, ସେହି ମାନସିକ ଭକ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ମନ୍ତ୍ର ଓ ବେଦ ଉଚ୍ଚାରଣ, ଅବିରତ ଚିନ୍ତନ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଭକ୍ତି ହୁଏ ।
ଜାପ୍ଯୈଶ୍ଚାରଣ୍ଯକୈଶ୍ଚୈଵ ଵାଚିକୀ ଭକ୍ତିରୁଚ୍ଯତେ । ଵ୍ରତୋପଵାସନିଯମୈଃ ପଞ୍ଚେଂଦ୍ରିଯଜଯେନ ଚ
ଜପ ଓ ଅରଣ୍ୟକ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ ଦ୍ୱାରା ଯାହା ହୁଏ, ସେହି ଭକ୍ତିକୁ ବାଚିକ ଭକ୍ତି କୁହାଯାଏ । ବ୍ରତ, ଉପବାସ, ନିୟମ ଓ ପାଞ୍ଚେନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଦ୍ୱାରା —
କାଯିକୀ ସୈଵ ନିର୍ଦିଷ୍ଟା ଭକ୍ତିଃ ସର୍ଵାର୍ଥସାଧିନୀ । ଭୂଷଣୈର୍ହେମରତ୍ନାଂକୈଶ୍ଚିତ୍ରାଭିର୍ଵାଗ୍ଭିରେଵ ଚ
ଯାହା କାୟାରେ କରାଯାଏ, ସେହି ଭକ୍ତି ସମସ୍ତ କାମ ସାଧନ କରେ । ସୁନା, ମଣି, ମୁକୁତା ଓ ଚମତ୍କାର ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା —