ଯୁକ୍ତଂ ଚତୁର୍ଭୁଜଂ ଶାଂତଂ ଧ୍ଯାଯନ୍ନର୍ଚ୍ଚେତ୍ସମାହିତଃ । ବ୍ରାହ୍ମଣୈଃ ପୂଜିତୈରେଵ ପୂଜିତୋଽଯଂ ନ ସଂଶଯଃ
ଏକାଗ୍ର ମନେ ଚତୁର୍ଭୁଜ ଶାନ୍ତ ରୂପରେ ତାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ; ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପୂଜା କଲେ ତାଙ୍କୁ ନିଶ୍ଚୟ ପୂଜା କରାଯାଏ।
ନିର୍ଭର୍ତ୍ସିତୈଶ୍ଚ ତୈର୍ଭୂପ ଭଵେନ୍ନିର୍ଭର୍ତ୍ସିତୋ ଵିଭୁଃ । ନିଗମୋ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରଂ ଚ ଯଦାଧାରେ ପ୍ରଵର୍ତତେ
ଯଦି ସେମାନେ ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି, ରାଜା, ଭଗବାନ୍ ନିନ୍ଦିତ ହୁଅନ୍ତି; ବେଦ ଓ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର ତାଙ୍କ ଆଧାରରେ ଚାଲିଥାଏ।
ଵିପ୍ରାସ୍ତେ ଵୈଷ୍ଣଵୀମୂର୍ତିଃ ପାଵନୀ ପରମା ମତା
ସେଇ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଓ ପବିତ୍ର ବୈଷ୍ଣବ ରୂପ ଭାବିତ।
ସର୍ଵଂ ଶୁଭଂ ଜଗତି ଧର୍ମତ ଏଵ ଲଭ୍ଯଂ ଧର୍ମୋ ଗତିର୍ନିଗମତୋ ନୃପଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରାତ୍ । ନୂନଂ ତଯୋରପି ଗତିର୍ଭୁଵି ଭୂମିଦେଵାସ୍ତୈରର୍ଚିତୈରିହ ଜଗତ୍ପତିରର୍ଚିତଃ ସ୍ଯାତ୍
ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଜଗତରେ କେବଳ ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ମିଳେ; ଧର୍ମ ହେଉଛି ବେଦ ଓ ରାଜାଙ୍କ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରର ମାର୍ଗ। ନିଶ୍ଚୟ, ଭୂମିଦେବମାନେ ଦୁଇଁ ମାନେ ପାଇଁ ମାର୍ଗ; ସେମାନେ ପୂଜିଲେ, ଏଠାରେ ଜଗତ୍ପତି ପୂଜିତ ହୁଅନ୍ତି।
ନ ଯଜ୍ଞଯୋଗୈର୍ନ ତପୋଭିରନ୍ଯୈର୍ନ ଯୋଗଯୁକ୍ତ୍ଯା ନ ସମର୍ଚନେନ । ତଥା ଵିଭୁସ୍ତୁଷ୍ଯତି ଦେଵଦେଵୋ ଯଥା ମହୀ ଦୈଵତତୋଷଣେନ
ଯଜ୍ଞ, ତପସ୍ୟା, ଅନ୍ୟ ଯୋଗ କିମ୍ବା ପୂଜା ଦ୍ୱାରା ଦେବଦେବତା ଭଗବାନ୍ ଏତେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, ଯେତେ ଭୂମିଦେବଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କଲେ।
ବ୍ରହ୍ମଣ୍ଯୋ ବ୍ରହ୍ମଵିଦ୍ବ୍ରହ୍ମା ବ୍ରହ୍ମଵେଦପ୍ରଵର୍ତକଃ । ବ୍ରାହ୍ମଣୈରେଵ ତୁଷ୍ଯେତ ତୋଷିତଂ ବ୍ରହ୍ମଦୈଵତମ୍
ସେ ବ୍ରହ୍ମଣ୍ୟ, ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀ, ବ୍ରହ୍ମା, ବ୍ରହ୍ମବେଦ ପ୍ରଚାରକ; ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ, ବ୍ରହ୍ମଦେବତା ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।
ନରକେଽପି ଚିରଂ ମଗ୍ନାଃ ପୂର୍ଵଜା ଯେ କୁଲଦ୍ଵଯେ । ତଦୈଵ ଯାଂତି ତେ ସ୍ଵର୍ଗଂ ଯଦାର୍ଚ୍ଚତି ସୁତୋ ହରିମ୍
ଯେ ସମସ୍ତ ପୂର୍ବଜନ୍ମର ଦୁଇଟି କୁଳର ପିତୃମାନେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ନରକରେ ଡୁବିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନଙ୍କର ସନ୍ତାନ ଯେତେବେଳେ ହରିଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ, ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରନ୍ତି।
କିଂ ତେଷାଂ ଜୀଵିତେନେହ ପଶୁଵଚ୍ଚେଷ୍ଟିତେନ କିମ୍ । ଯେଷାଂ ନ ପ୍ରଵଣଂ ଚିତ୍ତଂ ଵାସୁଦେଵେ ଜଗନ୍ମଯେ
ଯେଉଁମାନଙ୍କର ମନ ବିଶ୍ୱର ଆଧାର ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ଆକୃଷ୍ଟ ନୁହେଁ, ସେମାନଙ୍କର ଏଠାରେ ଜୀବନ କିମ୍ବା ପଶୁମାନେ ପରି କାମ କରିବାର ମୂଲ୍ୟ କଣ ଅଛି?
ଧ୍ଯାନଂ ତସ୍ଯ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯନ୍ନ ଦୃଷ୍ଟଂ ତୁ କେନଚିତ୍ । ଶ୍ରୂଯତାଂ ଭୂପକୈଵଲ୍ଯଂ କେଵଲଂ ମଲଵର୍ଜିତମ୍
ମୁଁ ତାଙ୍କର ଧ୍ୟାନ ବିଷୟରେ କହିବି, ଯାହା କେହି ଦେଖିନାହାନ୍ତି; ରାଜା, ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ଏବଂ ଦୋଷରହିତ ମୁକ୍ତିର ଅବସ୍ଥାକୁ ଶୁଣ।
ଯଥା ଦୀପୋ ନିଵାତସ୍ଥୋ ନିଶ୍ଚଲୋ ଵାଯୁଵର୍ଜିତଃ । ପ୍ରଜ୍ଵଲନ୍ନାଶଯେତ୍ସର୍ଵମଂଧକାରଂ ମହାମତେ
ଯେପରି ଏକ ଦୀପ ବାୟୁ ନଥିବା ସ୍ଥାନରେ ଅଚଳ ଓ ନିଶ୍ଚଳ ରହି, ତାହାର ଆଲୋକରେ ସମସ୍ତ ଅନ୍ଧକାରକୁ ଦୂର କରେ, ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ସେପରି—
ତଦ୍ଵଦ୍ଦୋଷଵିହୀନାତ୍ମା ଭଵତ୍ଯେଵ ନିରାମଯଃ । ନିରାଶୋ ନିଶ୍ଚଲୋ ଵୀରୋନମିତ୍ରଂ ନ ରିପୁସ୍ତଥା
ଏହିପରି ଦୋଷରହିତ ଆତ୍ମା ସ୍ୱସ୍ଥ ଓ ନିରୋଗ ହୁଏ, ଆଶା ନଥାଏ, ଅଚଳ ଓ ସାହସୀ ହୁଏ, ତାହା ପାଖରେ କେହି ବନ୍ଧୁ କିମ୍ବା ଶତ୍ରୁ ନଥାଏ।
ଶୋକହର୍ଷୌ ଵିଷାଦଶ୍ଚ ନ ଲୋଭୋ ମତ୍ସରୋ ଭ୍ରମଃ । ସଂଭ୍ରମାଲାପମୋହୈଶ୍ଚ ସୁଖଦୁଃଖୈର୍ଵିମୁଚ୍ଯତେ
ସେ ଶୋକ, ଆନନ୍ଦ, ନିରାଶା, ଲୋଭ, ଇର୍ଷ୍ୟା, ଭ୍ରମ, ଅସ୍ଥିରତା, ଭ୍ରାନ୍ତି, ମୂଢତା ଏବଂ ସୁଖ-ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
ଵିଷଯୈଶ୍ଚାପି ସର୍ଵୈଶ୍ଚ ଇଂଦ୍ରିଯାଣାଂ ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ । ତଦା ସ କେଵଲଜ୍ଞାନୀ କୈଵଲ୍ଯତ୍ଵଂ ପ୍ରଜାଯତେ
ସେ ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ; ତେବେ ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନରେ ଏକତା ପାଇଁ, ସେ ମୁକ୍ତିର ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ।
ଜ୍ଵାଲାକର୍ମପ୍ରସଂଗେନ ଦୀପସ୍ତୈଲଂ ପ୍ରଶୋଷଯେତ୍ । ଵର୍ତ୍ଯାଧାରେଣ ରାଜେଂଦ୍ର ନିର୍ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵୋ ଵାଯୁଵର୍ଜିତଃ
ଏକ ଦୀପ ତାହାର ଆଗୁନିର କାରଣରେ ତେଲକୁ ଶୁଷ୍କ କରିଦିଏ, ରାଜା, ତାହାର ତିଳିକୁ ଆଧାର କରି, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ବରହିତ ଓ ବାୟୁର ସ୍ପର୍ଶ ନଥିବାବେଳେ।
କଜ୍ଜଲଂ ଵମତେ ପଶ୍ଚାତ୍ତୈଲସ୍ଯାପି ମହାମତେ । କୃଷ୍ଣା ସଂଦୃଶ୍ଯତେ ରେଖା ଦୀପସ୍ଯାଗ୍ରେ ମହାମତେ
ପରେ, ବୁଦ୍ଧିମାନ, ତାହା ତେଲରୁ କାଳି ଉତ୍ସର୍ଗ କରେ; ଦୀପର ଆଗରେ ଏକ କଳା ରେଖା ଦେଖାଯାଏ, ବୁଦ୍ଧିମାନ।
ସ୍ଵଯମାକୃଷ୍ଯ ତତ୍ତୈଲଂ ତେଜସା ନିର୍ମଲୋଭଵେତ୍ । କାଯେ ଚାଂତଃ ସ୍ଥିତସ୍ତଦ୍ଵତ୍କର୍ମତୈଲଂ ପ୍ରଶୋଷଯେତ୍
ସେ ଦୀପ ନିଜ ଆଲୋକରେ ତେଲକୁ ଆକର୍ଷିତ କରି ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ; ଏହିପରି ଦେହରେ ଆତ୍ମା ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ହେଲେ, କର୍ମର ତେଲକୁ ଶୁଷ୍କ କରିଦିଏ।
ଵିଷଯାନ୍କଜ୍ଜଲଂ କୃତ୍ଵା ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷାନ୍ସଂପ୍ରଦର୍ଶଯେତ୍ । ଜ୍ଵାଲାଵନ୍ନିର୍ମଲୋ ଭୂତ୍ଵା ସ୍ଵଯମେଵ ପ୍ରକାଶଯେତ୍
ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟକୁ କାଳି କରି, ସେ ସେଗୁଡିକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଦେଖାଏ; ଆଗୁନି ପରି ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ, ନିଜେ ଆଲୋକିତ ହୁଏ।
କ୍ରୋଧଲୋଭାଦିଭିଃ ସଂଜ୍ଞୈର୍ଵାଯୁଭିଃ ପରିଵର୍ଜିତଃ । ନିଃସ୍ପୃହୋ ନିଶ୍ଚଲୋ ଭୂତ୍ଵା ତେଜଶ୍ଚ ସ୍ଵଯମୁଜ୍ଜ୍ଵଲେତ୍
କ୍ରୋଧ, ଲୋଭ ଓ ଏହାଦି ହୃଦୟର ବାୟୁରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ନିର୍ଲୋଭ ଓ ଅଚଳ ହୋଇ, ତାହାର ନିଜ ତେଜ ଆପଣେ ଆପଣେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳିତ ହୁଏ।
ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଂ ପଶ୍ଯତେ ସର୍ଵଂ ସ୍ଵସ୍ଥାନସ୍ଥଂ ସ୍ଵତେଜସା । କେଵଲଜ୍ଞାନରୂପୋଽଯଂ ମଯା ତେ ପରିକୀର୍ତିତଃ
ନିଜ ତେଜରେ ସେ ସମସ୍ତ ତିନି ଲୋକକୁ ତାଙ୍କର ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ଦେଖେ; ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନର ରୂପକୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛି।
ଧ୍ଯାନଂ ଚୈଵ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଦ୍ଵିଵିଧଂ ତସ୍ଯ ଚକ୍ରିଣଃ । କେଵଲଜ୍ଞାନରୂପେଣ ଦୃଶ୍ଯତେ ପରଚକ୍ଷୁଷା
ମୁଁ ତାହାଙ୍କର ଦୁଇପ୍ରକାର ଧ୍ୟାନ ବିଷୟରେ କହିବି; ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନର ରୂପରେ, ସେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟିରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।
ଯୋଗଯୁକ୍ତା ମହାତ୍ମାନଃ ପରମାର୍ଥପରାଯଣାଃ । ଯଂ ନ ପଶ୍ଯଂତି ମୁଗ୍ଧାସ୍ତୁ ସର୍ଵଜ୍ଞଂ ସର୍ଵଦର୍ଶକମ୍
ଯେଉଁ ମହାତ୍ମାମାନେ ଯୋଗରେ ଏକତା ଏବଂ ପରମ ସତ୍ୟରେ ନିଷ୍ଠା ରଖନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତକୁ ଜାଣିଥିବା ଓ ସମସ୍ତକୁ ଦେଖିପାରିଥିବା ତାଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି; ମୂଢମତିମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
ହସ୍ତପାଦଵିହୀନଶ୍ଚ ସର୍ଵତ୍ର ପରିଗଚ୍ଛତି । ସର୍ଵଂ ଗୃହ୍ଣାତି ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଂ ସ୍ଥାଵରଂ ଜଂଗମଂ ପୁନଃ
ହାତ ପା ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ସମସ୍ତଠାରେ ଚାଲିପାରନ୍ତି; ସେ ତିନି ଲୋକର ସମସ୍ତ ଜଡ ଓ ଚେତନ ଜୀବକୁ ଧରିପାରନ୍ତି।
ନାସାମୁଖଵିହୀନସ୍ତୁ ଘ୍ରାତି ଭକ୍ଷତି ଭୂପତେ । ଅକର୍ଣଃ ଶୃଣୁତେ ସର୍ଵଂ ସର୍ଵସାକ୍ଷୀ ଜଗତ୍ପତିଃ
ନାକ ଓ ମୁଁହ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ରାଜା, ସେ ଘ୍ରାଣ କରନ୍ତି ଓ ଖାଇପାରନ୍ତି; କାନ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ କଥା ଶୁଣନ୍ତି—ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଦେଖୁଥିବା ଓ ସମସ୍ତଙ୍କର ସାକ୍ଷୀ, ଜଗତର ନାଥ।
ଅରୂପୋ ରୂପସଂବଦ୍ଧଃ ପଂଚଵର୍ଗଵଶଂ ଗତଃ । ସର୍ଵଲୋକସ୍ଯ ଯଃ ପ୍ରାଣଃ ପୂଜ୍ଯତେ ସଚରାଚରୈଃ
ରୂପ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ରୂପ ସହିତ ଜଡିତ, ପାଞ୍ଚଭୂତର ଅଧୀନ; ସମସ୍ତ ଲୋକର ପ୍ରାଣ ଥିବା ସେ, ଚରାଚର ସମସ୍ତ ଜୀବ ତାଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି।
ଅଜିହ୍ଵୋ ଵଦତେ ସର୍ଵଂ ଵେଦଶାସ୍ତ୍ରାନୁଗଂ ତଥା । ଅତ୍ଵଚଃ ସ୍ପର୍ଶମେଵାପି ସର୍ଵେଷାମେଵ ଵିଂଦତି
ଯେଉଁଠି ଜିଭା ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ସମସ୍ତ ବେଦ ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ କଥା କହିପାରେ; ଚର୍ମ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ସମସ୍ତ ଜିନିଷର ସ୍ପର୍ଶ ଅନୁଭବ କରିପାରେ।
ସଦାନଂଦୋ ଵିଵିକ୍ତାକ୍ଷ ଏକରୂପୋ ନିରାଶ୍ରଯଃ । ନିର୍ଗୁଣୋ ନିର୍ମମୋ ଵ୍ଯାପୀ ସଗୁଣୋ ନିର୍ମଲୋଽନଘଃ
ସେ ସଦା ଆନନ୍ଦମୟ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ କରିଥିବା, ଏକ ରୂପରେ, କୌଣସି ଆଶ୍ରୟ ନଥିବା; ଗୁଣ ନଥିବା, ମମତା ନଥିବା, ସମସ୍ତ ଠାରେ ବ୍ୟାପି, ଗୁଣମୟ ମଧ୍ୟ, ପବିତ୍ର ଓ ନିର୍ମଳ।
ଅଵଶ୍ଯଃ ସର୍ଵଵଶ୍ଯାତ୍ମା ସର୍ଵଦଃ ସର୍ଵଵିତ୍ତମଃ । ତସ୍ଯ ମାତା ନ ଚୈଵାସ୍ତି ସ ଵୈ ସର୍ଵମଯୋ ଵିଭୁଃ
ସେ କୌଣସି ନିୟମରେ ବନ୍ଧା ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଦେଇଥିବା, ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ଜାଣିଥିବା; ସେଠାରେ କୌଣସି ମାଆ ନାହିଁ, କାରଣ ସେ ସମସ୍ତ ଠାରେ ବ୍ୟାପିଥିବା ପ୍ରଭୁ।
ଏଵଂ ସର୍ଵମଯଂ ଧ୍ଯାନଂ ଯଶ୍ଚ ପଶ୍ଯତ୍ଯନନ୍ଯଧୀଃ । ସ ଯାତି ପରମଂ ସ୍ଥାନମମୂର୍ତ୍ତମମୃତୋପମମ୍
ଯେଉଁଠି ଅନନ୍ୟମନା ହୋଇ ଏହି ସମସ୍ତ ଠାରେ ବ୍ୟାପିଥିବା ଧ୍ୟାନକୁ ଦେଖେ, ସେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ନିରାକାର, ଅମୃତ ସଦୃଶ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ।
ଦ୍ଵିତୀଯଂ ତୁ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତଚ୍ଛୃଣୁଷ୍ଵ ମହାମତେ । ମୂର୍ତ୍ତାକାରଂ ତୁ ସାକାରଂ ନିରାକାରଂ ନିରାମଯମ୍
ଏବେ ଦ୍ୱିତୀୟଟି କୁହିବି, ଶୁଣ, ବୁଦ୍ଧିମାନ; ଏହା ରୂପ ଓ ଆକାର ସହିତ, କିନ୍ତୁ ନିରାକାର ଓ ଦୁଃଖ ରହିତ।
ବ୍ରହ୍ମାଂଡଂ ସର୍ଵମତୁଲଂ ଵାସିତଂ ଯସ୍ଯ ଵାସନାତ୍ । ସ ତସ୍ମାଦ୍ଵାସୁଦେଵସ୍ତୁ ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ନୃପନଂଦନ
ଯାହାର ସୁଗନ୍ଧରେ ସମସ୍ତ ଅପୂର୍ବ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ବ୍ୟାପିଛି, ସେହିଠାରୁ ସେଠିକୁ ବାସୁଦେବ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ରାଜାଙ୍କ ଆନନ୍ଦ।