ଶମସ୍ତୁ ପଂଚମଂ ପୁଷ୍ପଂ ଦମଃ ଷଷ୍ଠଂ ଚ ସପ୍ତମମ୍ । ଧ୍ଯାନଂ ସତ୍ଯଂ ଚାଷ୍ଟମଂ ଚ ହ୍ଯେତୈସ୍ତୁଷ୍ଯତି କେଶଵଃ
ଶାନ୍ତି ପଞ୍ଚମ ଫୁଲ, ଦମ ଛଠଠି, ଧ୍ୟାନ ସପ୍ତମ ଏବଂ ସତ୍ୟ ଅଷ୍ଟମ; ଏହି ସବୁ ଦ୍ୱାରା କେଶବ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।
ଏତୈରେଵାଷ୍ଟଭିଃ ପୁଷ୍ପୈସ୍ତୁଷ୍ଯତ୍ଯେଵାର୍ଚିତୋ ହରିଃ । ପୁଷ୍ପାଂତରାଣି ସଂତ୍ଯେଵ ବାହ୍ଯାନି ମନୁଜୋତ୍ତମ
ଏହି ଅଠଟି ଫୁଲ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିଲେ ହରି ନିଶ୍ଚୟ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି; ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଫୁଲ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେଗୁଡିକ ବାହ୍ୟ।
ଭକ୍ତ୍ଯା କୃତାନି ଯୈର୍ଵିଷ୍ଣୁଃ ପୂଜିତଃ ପରିତୁଷ୍ଯତି । ଵାରୁଣଂ ସଲିଲଂ ପୁଷ୍ପଂ ସୌମ୍ଯଂ ଘୃତପଯୋଦଧି
ଭକ୍ତି ସହ କୃତ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ବିଷ୍ଣୁ ପୂଜିତ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି; ବାରୁଣ୍ୟ ପାଣି, ଫୁଲ, ମୃଦୁ ଘୃତ ଓ ଦୁଧ ଦେଇ ଅର୍ପଣ କରାଯାଏ।
ପ୍ରାଜାପତ୍ଯଂ ତଥାନ୍ନାଦି ଆଗ୍ନେଯଂ ଧୂପଦୀପକମ୍ । ଫଲପୁଷ୍ପାଦିକଂ ଚୈଵ ଵାନସ୍ପତ୍ଯଂ ତୁ ପଂଚମମ୍
ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ଦ୍ରବ୍ୟ, ଅନ୍ନ, ଅଗ୍ନିକୁ ଧୂପ ଓ ଦୀପ, ଫଳ ଓ ଫୁଲ, ଏବଂ ପଞ୍ଚମଟି ହେଉଛି ଗଛପାତାରୁ ଆସିଥିବା।
ପାର୍ଥିଵଂ କୁଶମୂଲାଦ୍ଯଂ ଵାଯଵ୍ଯଂ ଗଂଧଚଂଦନମ୍ । ଶ୍ରଦ୍ଧାଖ୍ଯଂ ଵିଷ୍ଣୁପୁଷ୍ପଂ ଚ ଵାଦ୍ଯଂ ଵିଷ୍ଣୁପଦଂ ସ୍ମୃତମ୍
ମାଟି, କୁଶ ମୂଳ ଓ ଏହାଦିକରୁ ଆସିଥିବା, ବାୟୁରେ ଗନ୍ଧ ଓ ଚନ୍ଦନ, ଶ୍ରଦ୍ଧା ନାମକ ବିଷ୍ଣୁ ଫୁଲ ଏବଂ ସଙ୍ଗୀତକୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପଦ ଭାବରେ ମନେ କରାଯାଏ।
ଏଭିସ୍ତୁପୂଜିତଃ ପୁଷ୍ପୈରପି ଵିଷ୍ଣୁଃ ପ୍ରସୀଦତି । ସୂର୍ଯୋଽଗ୍ନିର୍ବ୍ରାହ୍ମଣୋଗାଵୋ ଵୈଷ୍ଣଵଃ ଖଂ ମରୁଜ୍ଜଲମ୍
ଏହି ସମସ୍ତ ଫୁଲ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିଲେ ବିଷ୍ଣୁ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି; ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଅଗ୍ନି, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଗାଈ, ବୈଷ୍ଣବ, ଆକାଶ, ବାୟୁ ଓ ଜଳ।
ଭୂରାତ୍ମା ସର୍ଵଭୂତାନି ପୂଜାସ୍ଥାନାନି ଵା ହରେଃ । ସୂର୍ଯ୍ଯେ ତୁ ମଂତ୍ରଜାପ୍ଯେନ ହଵିଷାଗ୍ନୌ ଯଜେତ୍ତତଃ
ଭୂମି, ଆତ୍ମା ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ହରିଙ୍କ ପୂଜାସ୍ଥଳ; ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ମନ୍ତ୍ର ଜପ ଦ୍ୱାରା, ଅଗ୍ନିରେ ହବି ଦେଇ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
ଆତିଥ୍ଯେନ ତୁ ଵିପ୍ରାଗ୍ର୍ଯେ ଗୋଷୁ ଗ୍ରାସରସାଦିନା । ଵୈଷ୍ଣଵେ ବଂଧୁସତ୍କୃତ୍ଯା ହୃଦଯେ ଧ୍ଯାନନିଷ୍ଠଯା
ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଆତିଥ୍ୟ ଦେଇ, ଗାଈକୁ ଭୋଜନ ଦେଇ, ବୈଷ୍ଣବ ଜନଙ୍କୁ ବନ୍ଧୁଭାବରେ ସମ୍ମାନ କରି, ହୃଦୟରେ ଧ୍ୟାନରେ ଅବିଚଳ ରହି।
ଵାଯୌ ମୁଖ୍ଯଧିଯା ତୋଯେ ଦ୍ରଵ୍ଯୈସ୍ତୋଯପୁରସ୍କୃତୈଃ । ସ୍ଥଂଡିଲେ ମଂତ୍ରହୃଦଯୈର୍ଭୋଗୈରାତ୍ମାନମାତ୍ମନି
ବାୟୁରେ ଏକାଗ୍ର ମନେ, ପାଣିରେ ପାଣି ସହ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦେଇ, ଭୂମିରେ ମନ୍ତ୍ର ଭାବରେ ଭୋଗ ଦେଇ, ଆତ୍ମାକୁ ଆତ୍ମାରେ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ।
କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଂ ସର୍ଵଭୂତେଷୁ ସମତ୍ଵେନାର୍ଚଯେଦ୍ଵିଭୁମ୍ । ଧିଷ୍ଣ୍ଯେଷ୍ଵେତେଷୁ ତଦ୍ରୂପଂ ଶଂଖଚକ୍ରଗଦାଂବୁଜୈଃ
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ଭଗବାନ୍ଙ୍କୁ ସମତାଭାବରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ; ଦେବସ୍ଥାନରେ ତାଙ୍କ ଶଂଖ, ଚକ୍ର, ଗଦା, ପଦ୍ମ ସହିତ ରୂପକୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ।
ଯୁକ୍ତଂ ଚତୁର୍ଭୁଜଂ ଶାଂତଂ ଧ୍ଯାଯନ୍ନର୍ଚ୍ଚେତ୍ସମାହିତଃ । ବ୍ରାହ୍ମଣୈଃ ପୂଜିତୈରେଵ ପୂଜିତୋଽଯଂ ନ ସଂଶଯଃ
ଏକାଗ୍ର ମନେ ଚତୁର୍ଭୁଜ ଶାନ୍ତ ରୂପରେ ତାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ; ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପୂଜା କଲେ ତାଙ୍କୁ ନିଶ୍ଚୟ ପୂଜା କରାଯାଏ।
ନିର୍ଭର୍ତ୍ସିତୈଶ୍ଚ ତୈର୍ଭୂପ ଭଵେନ୍ନିର୍ଭର୍ତ୍ସିତୋ ଵିଭୁଃ । ନିଗମୋ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରଂ ଚ ଯଦାଧାରେ ପ୍ରଵର୍ତତେ
ଯଦି ସେମାନେ ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି, ରାଜା, ଭଗବାନ୍ ନିନ୍ଦିତ ହୁଅନ୍ତି; ବେଦ ଓ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର ତାଙ୍କ ଆଧାରରେ ଚାଲିଥାଏ।
ଵିପ୍ରାସ୍ତେ ଵୈଷ୍ଣଵୀମୂର୍ତିଃ ପାଵନୀ ପରମା ମତା
ସେଇ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଓ ପବିତ୍ର ବୈଷ୍ଣବ ରୂପ ଭାବିତ।
ସର୍ଵଂ ଶୁଭଂ ଜଗତି ଧର୍ମତ ଏଵ ଲଭ୍ଯଂ ଧର୍ମୋ ଗତିର୍ନିଗମତୋ ନୃପଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରାତ୍ । ନୂନଂ ତଯୋରପି ଗତିର୍ଭୁଵି ଭୂମିଦେଵାସ୍ତୈରର୍ଚିତୈରିହ ଜଗତ୍ପତିରର୍ଚିତଃ ସ୍ଯାତ୍
ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଜଗତରେ କେବଳ ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ମିଳେ; ଧର୍ମ ହେଉଛି ବେଦ ଓ ରାଜାଙ୍କ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରର ମାର୍ଗ। ନିଶ୍ଚୟ, ଭୂମିଦେବମାନେ ଦୁଇଁ ମାନେ ପାଇଁ ମାର୍ଗ; ସେମାନେ ପୂଜିଲେ, ଏଠାରେ ଜଗତ୍ପତି ପୂଜିତ ହୁଅନ୍ତି।
ନ ଯଜ୍ଞଯୋଗୈର୍ନ ତପୋଭିରନ୍ଯୈର୍ନ ଯୋଗଯୁକ୍ତ୍ଯା ନ ସମର୍ଚନେନ । ତଥା ଵିଭୁସ୍ତୁଷ୍ଯତି ଦେଵଦେଵୋ ଯଥା ମହୀ ଦୈଵତତୋଷଣେନ
ଯଜ୍ଞ, ତପସ୍ୟା, ଅନ୍ୟ ଯୋଗ କିମ୍ବା ପୂଜା ଦ୍ୱାରା ଦେବଦେବତା ଭଗବାନ୍ ଏତେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, ଯେତେ ଭୂମିଦେବଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କଲେ।
ବ୍ରହ୍ମଣ୍ଯୋ ବ୍ରହ୍ମଵିଦ୍ବ୍ରହ୍ମା ବ୍ରହ୍ମଵେଦପ୍ରଵର୍ତକଃ । ବ୍ରାହ୍ମଣୈରେଵ ତୁଷ୍ଯେତ ତୋଷିତଂ ବ୍ରହ୍ମଦୈଵତମ୍
ସେ ବ୍ରହ୍ମଣ୍ୟ, ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀ, ବ୍ରହ୍ମା, ବ୍ରହ୍ମବେଦ ପ୍ରଚାରକ; ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ, ବ୍ରହ୍ମଦେବତା ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।
ନରକେଽପି ଚିରଂ ମଗ୍ନାଃ ପୂର୍ଵଜା ଯେ କୁଲଦ୍ଵଯେ । ତଦୈଵ ଯାଂତି ତେ ସ୍ଵର୍ଗଂ ଯଦାର୍ଚ୍ଚତି ସୁତୋ ହରିମ୍
ଯେ ସମସ୍ତ ପୂର୍ବଜନ୍ମର ଦୁଇଟି କୁଳର ପିତୃମାନେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ନରକରେ ଡୁବିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନଙ୍କର ସନ୍ତାନ ଯେତେବେଳେ ହରିଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ, ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରନ୍ତି।
କିଂ ତେଷାଂ ଜୀଵିତେନେହ ପଶୁଵଚ୍ଚେଷ୍ଟିତେନ କିମ୍ । ଯେଷାଂ ନ ପ୍ରଵଣଂ ଚିତ୍ତଂ ଵାସୁଦେଵେ ଜଗନ୍ମଯେ
ଯେଉଁମାନଙ୍କର ମନ ବିଶ୍ୱର ଆଧାର ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ଆକୃଷ୍ଟ ନୁହେଁ, ସେମାନଙ୍କର ଏଠାରେ ଜୀବନ କିମ୍ବା ପଶୁମାନେ ପରି କାମ କରିବାର ମୂଲ୍ୟ କଣ ଅଛି?
ଧ୍ଯାନଂ ତସ୍ଯ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯନ୍ନ ଦୃଷ୍ଟଂ ତୁ କେନଚିତ୍ । ଶ୍ରୂଯତାଂ ଭୂପକୈଵଲ୍ଯଂ କେଵଲଂ ମଲଵର୍ଜିତମ୍
ମୁଁ ତାଙ୍କର ଧ୍ୟାନ ବିଷୟରେ କହିବି, ଯାହା କେହି ଦେଖିନାହାନ୍ତି; ରାଜା, ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ଏବଂ ଦୋଷରହିତ ମୁକ୍ତିର ଅବସ୍ଥାକୁ ଶୁଣ।
ଯଥା ଦୀପୋ ନିଵାତସ୍ଥୋ ନିଶ୍ଚଲୋ ଵାଯୁଵର୍ଜିତଃ । ପ୍ରଜ୍ଵଲନ୍ନାଶଯେତ୍ସର୍ଵମଂଧକାରଂ ମହାମତେ
ଯେପରି ଏକ ଦୀପ ବାୟୁ ନଥିବା ସ୍ଥାନରେ ଅଚଳ ଓ ନିଶ୍ଚଳ ରହି, ତାହାର ଆଲୋକରେ ସମସ୍ତ ଅନ୍ଧକାରକୁ ଦୂର କରେ, ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ସେପରି—
ତଦ୍ଵଦ୍ଦୋଷଵିହୀନାତ୍ମା ଭଵତ୍ଯେଵ ନିରାମଯଃ । ନିରାଶୋ ନିଶ୍ଚଲୋ ଵୀରୋନମିତ୍ରଂ ନ ରିପୁସ୍ତଥା
ଏହିପରି ଦୋଷରହିତ ଆତ୍ମା ସ୍ୱସ୍ଥ ଓ ନିରୋଗ ହୁଏ, ଆଶା ନଥାଏ, ଅଚଳ ଓ ସାହସୀ ହୁଏ, ତାହା ପାଖରେ କେହି ବନ୍ଧୁ କିମ୍ବା ଶତ୍ରୁ ନଥାଏ।
ଶୋକହର୍ଷୌ ଵିଷାଦଶ୍ଚ ନ ଲୋଭୋ ମତ୍ସରୋ ଭ୍ରମଃ । ସଂଭ୍ରମାଲାପମୋହୈଶ୍ଚ ସୁଖଦୁଃଖୈର୍ଵିମୁଚ୍ଯତେ
ସେ ଶୋକ, ଆନନ୍ଦ, ନିରାଶା, ଲୋଭ, ଇର୍ଷ୍ୟା, ଭ୍ରମ, ଅସ୍ଥିରତା, ଭ୍ରାନ୍ତି, ମୂଢତା ଏବଂ ସୁଖ-ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
ଵିଷଯୈଶ୍ଚାପି ସର୍ଵୈଶ୍ଚ ଇଂଦ୍ରିଯାଣାଂ ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ । ତଦା ସ କେଵଲଜ୍ଞାନୀ କୈଵଲ୍ଯତ୍ଵଂ ପ୍ରଜାଯତେ
ସେ ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ; ତେବେ ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନରେ ଏକତା ପାଇଁ, ସେ ମୁକ୍ତିର ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ।
ଜ୍ଵାଲାକର୍ମପ୍ରସଂଗେନ ଦୀପସ୍ତୈଲଂ ପ୍ରଶୋଷଯେତ୍ । ଵର୍ତ୍ଯାଧାରେଣ ରାଜେଂଦ୍ର ନିର୍ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵୋ ଵାଯୁଵର୍ଜିତଃ
ଏକ ଦୀପ ତାହାର ଆଗୁନିର କାରଣରେ ତେଲକୁ ଶୁଷ୍କ କରିଦିଏ, ରାଜା, ତାହାର ତିଳିକୁ ଆଧାର କରି, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ବରହିତ ଓ ବାୟୁର ସ୍ପର୍ଶ ନଥିବାବେଳେ।
କଜ୍ଜଲଂ ଵମତେ ପଶ୍ଚାତ୍ତୈଲସ୍ଯାପି ମହାମତେ । କୃଷ୍ଣା ସଂଦୃଶ୍ଯତେ ରେଖା ଦୀପସ୍ଯାଗ୍ରେ ମହାମତେ
ପରେ, ବୁଦ୍ଧିମାନ, ତାହା ତେଲରୁ କାଳି ଉତ୍ସର୍ଗ କରେ; ଦୀପର ଆଗରେ ଏକ କଳା ରେଖା ଦେଖାଯାଏ, ବୁଦ୍ଧିମାନ।
ସ୍ଵଯମାକୃଷ୍ଯ ତତ୍ତୈଲଂ ତେଜସା ନିର୍ମଲୋଭଵେତ୍ । କାଯେ ଚାଂତଃ ସ୍ଥିତସ୍ତଦ୍ଵତ୍କର୍ମତୈଲଂ ପ୍ରଶୋଷଯେତ୍
ସେ ଦୀପ ନିଜ ଆଲୋକରେ ତେଲକୁ ଆକର୍ଷିତ କରି ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ; ଏହିପରି ଦେହରେ ଆତ୍ମା ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ହେଲେ, କର୍ମର ତେଲକୁ ଶୁଷ୍କ କରିଦିଏ।
ଵିଷଯାନ୍କଜ୍ଜଲଂ କୃତ୍ଵା ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷାନ୍ସଂପ୍ରଦର୍ଶଯେତ୍ । ଜ୍ଵାଲାଵନ୍ନିର୍ମଲୋ ଭୂତ୍ଵା ସ୍ଵଯମେଵ ପ୍ରକାଶଯେତ୍
ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟକୁ କାଳି କରି, ସେ ସେଗୁଡିକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଦେଖାଏ; ଆଗୁନି ପରି ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ, ନିଜେ ଆଲୋକିତ ହୁଏ।
କ୍ରୋଧଲୋଭାଦିଭିଃ ସଂଜ୍ଞୈର୍ଵାଯୁଭିଃ ପରିଵର୍ଜିତଃ । ନିଃସ୍ପୃହୋ ନିଶ୍ଚଲୋ ଭୂତ୍ଵା ତେଜଶ୍ଚ ସ୍ଵଯମୁଜ୍ଜ୍ଵଲେତ୍
କ୍ରୋଧ, ଲୋଭ ଓ ଏହାଦି ହୃଦୟର ବାୟୁରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ନିର୍ଲୋଭ ଓ ଅଚଳ ହୋଇ, ତାହାର ନିଜ ତେଜ ଆପଣେ ଆପଣେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳିତ ହୁଏ।
ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଂ ପଶ୍ଯତେ ସର୍ଵଂ ସ୍ଵସ୍ଥାନସ୍ଥଂ ସ୍ଵତେଜସା । କେଵଲଜ୍ଞାନରୂପୋଽଯଂ ମଯା ତେ ପରିକୀର୍ତିତଃ
ନିଜ ତେଜରେ ସେ ସମସ୍ତ ତିନି ଲୋକକୁ ତାଙ୍କର ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ଦେଖେ; ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନର ରୂପକୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛି।
ଧ୍ଯାନଂ ଚୈଵ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଦ୍ଵିଵିଧଂ ତସ୍ଯ ଚକ୍ରିଣଃ । କେଵଲଜ୍ଞାନରୂପେଣ ଦୃଶ୍ଯତେ ପରଚକ୍ଷୁଷା
ମୁଁ ତାହାଙ୍କର ଦୁଇପ୍ରକାର ଧ୍ୟାନ ବିଷୟରେ କହିବି; ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନର ରୂପରେ, ସେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟିରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।