ପ୍ରପଦ୍ଯେ ଗତଵାନସ୍ମି ଜୀଵୋଽହଂ ଭୃଶଦୁଃଖିତଃ । ସୋଽହଂ ଯଃ ଶରଣଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ମମ ତସ୍ଯ ଯଦସ୍ତି ଚ
ମୁଁ ଶରଣ ନେଲି, ମୁଁ ଏଠାକୁ ଆସିଛି; ମୁଁ ଏକ ଆତ୍ମା, ବହୁତ ଦୁଃଖିତ; ଯେଉଁଠାରେ ଶରଣ ମିଳିଛି, ମୋର ଯେଉଁ କିଛି ଅଛି, ସେ ସବୁ ତାଙ୍କର।
ସର୍ଵଂ ତାଭ୍ଯାଂ ତଦର୍ଥଂ ହି ତଦ୍ଭୋଗ୍ଯଂ ନ ହ୍ଯହଂ ମମ । ଇତ୍ଯସୌ କଥିତୋ ଵିପ୍ର ମଂତ୍ରସ୍ଯାର୍ଥଃ ସମାସତଃ
ସମସ୍ତ କିଛି ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ, ସେମାନଙ୍କ ଉପକାର ପାଇଁ; ଏହା ସେମାନଙ୍କର ଭୋଗ ପାଇଁ, ମୋର ପାଇଁ କିମ୍ବା ମୋର ମାତ୍ର ନୁହେଁ। ଏହିପରି ଭାବେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏହି ମନ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥ ସଂକ୍ଷେପରେ କୁହାଯାଇଛି।
ଯୁଗଲାର୍ଥସ୍ତଥା ନ୍ଯାସଃ ପ୍ରପତ୍ତିଃ ଶରଣାଗତିଃ । ଆତ୍ମାର୍ପଣମିମେ ପଂଚ ପର୍ଯାଯାସ୍ତେ ମଯୋଦିତାଃ
ଏହି ଯୁଗଳଙ୍କ ପାଇଁ ନିବେଦନ, ଶରଣାଗତି, ଆତ୍ମାର୍ପଣ, ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ଏକ; ଏହି ସମସ୍ତ ଅର୍ଥକୁ ମୁଁ କୁହିଛି।
ଅଯମେଵ ଚିଂତନୀଯୋ ଦିଵାନକ୍ତମତଂଦ୍ରିତୈଃ
ଏହି ଭାବକୁ ଦିନ ଓ ରାତି, କ୍ଲାନ୍ତି ବିନା ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ।
ଇତି ଶ୍ରୀପଦ୍ମପୁରାଣେ ପାତାଲଖଂଡେ ଵୃଂଦାଵନମାହାତ୍ମ୍ଯେ ଏକାଶୀତିତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀପଦ୍ମପୁରାଣର ପାତାଳଖଣ୍ଡରେ ବୃନ୍ଦାବନର ମହିମା ବର୍ଣ୍ଣନାର ଏକାଶୀତିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ।
ଶିଵ ଉଵାଚ- ଅଥ ଦୀକ୍ଷାଵିଧିଂ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ଶୃଣୁ ନାରଦ ତତ୍ତ୍ଵତଃ । ଶ୍ରଵଣାଦେଵ ମୁଚ୍ଯେତ ଵିନା ତସ୍ଯ ଵିଧାନତଃ
ଶିବ କହିଲେ— ଏବେ ମୁଁ ଦୀକ୍ଷାର ବିଧି କୁହିବି, ନାରଦ, ତୁମେ ଠିକ୍ ଭାବରେ ଶୁଣ। କେବଳ ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହାର ବିଧି ନ କରିଲେ ମଧ୍ୟ, ମୁକ୍ତି ମିଳେ।
ଆଵିରଂଚ୍ଯାଜ୍ଜଗତ୍ସର୍ଵଂ ଵିଜ୍ଞାଯ ନଶ୍ଵରଂ ବୁଧଃ । ଆଧ୍ଯାତ୍ମିକାଦି ତ୍ରିଵିଧ ଦୁଃଖମେଵାନୁଭୂଯ ଚ
ବ୍ରହ୍ମା ଆଦିଠାରୁ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ଅସ୍ଥାୟୀ ବୋଲି ବୁଝି, ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ଆତ୍ମିକ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୁଃଖ ତିନି ପ୍ରକାରର ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରିଥାଏ।
ଅନିତ୍ଯତ୍ଵାଚ୍ଚ ସର୍ଵେଷାଂ ସୁଖାନାଂ ମୁନିସତ୍ତମ । ଦୁଃଖପକ୍ଷେ ଵିନିକ୍ଷିପ୍ଯ ତାନି ତେଭ୍ଯୋ ଵିଵର୍ଜିତଃ
ସମସ୍ତ ସୁଖ ଅସ୍ଥାୟୀ ବୋଲି ଜାଣି, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେ ଲୋକ ସେଗୁଡିକୁ ଦୁଃଖର ପକ୍ଷରେ ଛାଡିଦିଏ ଏବଂ ସେମାନଠାରୁ ଅଲଗା ରହେ।
ଵିରଜ୍ଯ ସଂସୃତେର୍ହାନୌ ସାଧନାନି ଵିଚିଂତଯେତ୍ । ଅନୁତ୍ତମସୁଖସ୍ଯାପି ସଂପ୍ରାପ୍ତୌ ଭୃଶନିର୍ଵୃତଃ
ସଂସାରରୁ ବିରକ୍ତ ହୋଇ, ତାହାର ମୁକ୍ତି ପାଇଁ କିପରି ଉପାୟ ଅଛି ଭାବିବା ଉଚିତ; ସର୍ବୋତ୍ତମ ସୁଖ ମିଳିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ମନରେ ଗଭୀର ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେ।
ନରାଣାଂ ଦୁଷ୍କରତ୍ଵଂ ହି ଵିଜ୍ଞାଯ ଚ ମହାମତିଃ । ଭୃଶମାର୍ତ୍ତସ୍ତତୋ ଵିପ୍ର ମାଂ ଗୁରୁଂ ଶରଣଂ ଵ୍ରଜେତ୍
ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା କେତେ ଦୁର୍ଲଭ ତାହା ବୁଝି, ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଯେଉଁଠି ଅତି ଦୁଃଖିତ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସେ ମୋତେ ଗୁରୁ ଭାବେ ଶରଣ ନେବା ଉଚିତ।
ଶାଂତୋ ଵିମତ୍ସରଃ କୃଷ୍ଣେ ଭକ୍ତୋଽନନ୍ଯପ୍ରଯୋଜନଃ । ଅନନ୍ଯସାଧନଃ ଶ୍ରୀମାନ୍କାମଲୋଭଵିଵର୍ଜିତଃ
ଶାନ୍ତ, ଇର୍ଷ୍ୟା ନଥିବା, କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଅନନ୍ୟ ଭାବେ ଭକ୍ତି କରୁଥିବା, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ନଥିବା, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ନ ରଖିଥିବା, ଧନୀ, କାମ ଓ ଲୋଭ ରହିତ—
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣରସତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞଃ କୃଷ୍ଣମଂତ୍ରଵିଦାଂ ଵରଃ । କୃଷ୍ଣମଂତ୍ରାଶ୍ରଯୋ ନିତ୍ଯଂ ମଂତ୍ରଭକ୍ତଃ ସଦା ଶୁଚିଃ
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ରସ ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିଥିବା, କୃଷ୍ଣ ମନ୍ତ୍ର ଜାଣିଥିବାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ସଦା କୃଷ୍ଣ ମନ୍ତ୍ରରେ ନିଷ୍ଠା ରଖୁଥିବା, ସଦା ପବିତ୍ର—
ସଦ୍ଧର୍ମଶାସକୋନିତ୍ଯଂ ସଦାଚାରନିଯୋଜକଃ । ସଂପ୍ରଦାଯୀ କୃପାପୂର୍ଣୋ ଵିରାଗୀ ଗୁରୁରୁଚ୍ଯତେ
ସଦା ସତ୍ଧର୍ମ ଶିଖାଉଥିବା, ସଦା ନୀତି ରେ ନିୟୋଜିତ, ପରମ୍ପରାରେ ଥିବା, କୃପାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ବିରକ୍ତ ଏମିତି ଲୋକକୁ ଗୁରୁ କୁହାଯାଏ।
ଏଵମାଦିଗୁଣଃ ପ୍ରାଯଃ ଶୁଶ୍ରୂଷୁର୍ଗୁରୁପାଦଯୋଃ । ଗୁରୌ ନିତାଂତଭକ୍ତଶ୍ଚ ମୁମୁକ୍ଷୁଃ ଶିଷ୍ଯ ଉଚ୍ଯତେ
ଏପରି ଗୁଣ ଥିଲେ, ଅଧିକାଂଶ ସମୟରେ ଶିଷ୍ୟ ଗୁରୁଙ୍କ ପାଦରେ ସେବା କରେ; ଯିଏ ସଦା ଗୁରୁଙ୍କୁ ଭକ୍ତି କରେ, ମୋକ୍ଷ ଆଶା କରେ, ସେ ଶିଷ୍ୟ କୁହାଯାଏ।
ଯତ୍ସାକ୍ଷାତ୍ସେଵନଂ ତସ୍ଯ ପ୍ରେମ୍ଣା ଭାଗଵତୋ ଭଵେତ୍ । ସ ମୋକ୍ଷଃ ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ପ୍ରାଜ୍ଞୈର୍ଵେଦଵେଦାଂଗଵେଦିଭିଃ
ତାଙ୍କୁ ସାକ୍ଷାତ୍ ସେବା କରିବା, ପ୍ରେମରେ, ଏହା ଭକ୍ତଙ୍କର ମାର୍ଗ; ଏହିକୁ ବେଦ ଓ ତାହାର ଅଂଶ ଜାଣିଥିବା ପଣ୍ଡିତମାନେ ମୋକ୍ଷ ବୋଲି କୁହନ୍ତି।
ଆଶ୍ରିତ୍ଯ ସ୍ଵଗୁରୋଃ ପାଦୌ ନିଜଵୃତ୍ତଂ ନିଵେଦଯେତ୍ । ସ ସଂଦେହାନପାକୃତ୍ଯ ବୋଧଯିତ୍ଵା ପୁନଃ ପୁନଃ
ନିଜ ଗୁରୁଙ୍କ ପାଦରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇ, ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ଜଣାଇବା ଉଚିତ; ଗୁରୁ ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହ ଦୂର କରି, ପୁନିପୁନି ଉପଦେଶ ଦେଇଥାନ୍ତି।
ସ୍ଵପାଦପ୍ରଣତଂ ଶାଂତଂ ଶୁଶ୍ରୂଷୁଂ ନିଜପାଦଯୋଃ । ଅତିହୃଷ୍ଟମନାଃ ଶିଷ୍ଯଂ ମନୁମଧ୍ଯାପଯେତ୍ପରମ୍
ଶିକ୍ଷକ ଜଣେ ଯେଉଁ ଶିଷ୍ୟ ଶାନ୍ତ, ନିଜ ପାଦପଦ୍ମରେ ଶୁଶ୍ରୂଷା କରିବାକୁ ଆଗ୍ରହୀ ଏବଂ ଅତି ଆନନ୍ଦିତ ମନରେ ପ୍ରଣାମ କରିଛନ୍ତି, ସେଉଁଠି ତାଙ୍କୁ ଶିକ୍ଷା ଦେବା ଉଚିତ।
ଚଂଦନେନ ମୃଦା ଵାପି ଵିଲିଖେଦ୍ବାହୁମୂଲଯୋଃ । ଵାମଦକ୍ଷିଣଯୋର୍ଵିପ୍ର ଶଂଖଚକ୍ରେ ଯଥାକ୍ରମମ୍
ଏହା ପରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଚନ୍ଦନ କିମ୍ବା ମାଟି ଦ୍ୱାରା ଶିଷ୍ୟଙ୍କ ବାହୁର ମୂଳରେ ବାମ ଓ ଡାହାଣ ଦୁଇଟିରେ କ୍ରମକ୍ରମେ ଶଂଖ ଓ ଚକ୍ରର ଚିହ୍ନ ଦେବା ଉଚିତ।
ଊର୍ଦ୍ଧ୍ଵପୁଂଡ୍ରଂ ତତଃ କୁର୍ଯାଦ୍ଭାଲାଦିଷୁ ଵିଧାନତଃ । ତତୋମଂତ୍ରଦ୍ଵଯଂ ତସ୍ଯ ଦକ୍ଷକର୍ଣେ ଵିନିର୍ଦିଶେତ୍
ତାପରେ ଭାଳ ଓ ଅନ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସ୍ଥାନରେ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱପୁଣ୍ଡ୍ର ଚିହ୍ନ ଦେଇବା ଉଚିତ। ପରେ, ଦୁଇଟି ମନ୍ତ୍ର ଶିଷ୍ୟଙ୍କ ଡାହାଣ କାନରେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ମଂତ୍ରାର୍ଥଂ ଚ ଵଦେତ୍ତସ୍ମୈ ଯଥାଵଦନୁପୂର୍ଵଶଃ । ଦାସଶବ୍ଦଯୁତଂ ନାମ ଧାର୍ଯଂ ତସ୍ଯ ପ୍ରଯତ୍ନତଃ
ମନ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥ ଠିକ୍ ଭାବରେ ଏବଂ କ୍ରମ କ୍ରମେ ଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ ବୁଝାଇବା ଉଚିତ। ଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ 'ଦାସ' ଶବ୍ଦ ଥିବା ନାମ ସାବଧାନରେ ଧାରଣ କରିବା ଦରକାର।
ତତୋଽତିଭକ୍ତ୍ଯା ସସ୍ନେହଂ ଵୈଷ୍ଣଵାନ୍ଭୋଜଯେଦ୍ବୁଧଃ । ଶ୍ରୀଗୁରୁଂ ପୂଜଯେଚ୍ଚାପି ଵସ୍ତ୍ରାଲଂକରଣାଦିଭିଃ
ତାପରେ, ଅତି ଭକ୍ତି ଓ ସ୍ନେହ ସହିତ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ଭକ୍ତମାନେଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇବା ଓ ଶ୍ରୀଗୁରୁଙ୍କୁ ବସ୍ତ୍ର, ଆଳଙ୍କାର ଇତ୍ୟାଦି ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
ସର୍ଵସ୍ଵଂ ଗୁରଵେ ଦଦ୍ଯାତ୍ତଦର୍ଦ୍ଧଂ ଵା ମହାମୁନେ । ସ୍ଵଦେହମପି ନିକ୍ଷିପ୍ଯ ଗୁରୌ ସ୍ଥେଯମକିଂଚନୈଃ
ସମସ୍ତ ସମ୍ପତ୍ତି ଗୁରୁଙ୍କୁ ଦେବା ଉଚିତ, କିମ୍ବା ଅତି କମରେ ଅର୍ଦ୍ଧାଂଶ ଦେବା ଦରକାର, ମହାମୁନି। ନିଜ ଦେହକୁ ମଧ୍ୟ ଗୁରୁଙ୍କ ଚରଣେ ଅର୍ପଣ କରି, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିର୍ମମ ହୋଇ ରହିବା ଉଚିତ।
ଯ ଏତୈଃ ପଂଚଭିର୍ଵିଦ୍ଵାନ୍ସଂସ୍କାରୈଃ ସଂସ୍କୃତୋ ଭଵେତ୍ । ଦାସ୍ଯଭାଗୀ ସ କୃଷ୍ଣସ୍ଯ ନାନ୍ଯଥା କଲ୍ପକୋଟିଭିଃ
ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ସଂସ୍କାର ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ଜଣେ ପଣ୍ଡିତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦୀକ୍ଷିତ ହୁଏ, ସେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ସେବାର ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ; ଏହା ଛାଡ଼ି ଅନେକ କୋଟି ଯୁଗ ଯାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହିଠାରେ ଯୋଗ୍ୟତା ମିଳେ ନାହିଁ।
ଅଂକନଂ ଚୋର୍ଦ୍ଧ୍ଵପୁଂଡ୍ରଶ୍ଚ ମଂତ୍ରୋ ନାମଵିଧାରଣମ୍ । ପଂଚମୋ ଯାଗ ଇତ୍ଯୁକ୍ତାଃ ସଂସ୍କାରାଃ ପୂର୍ଵସୂରିଭିଃ
ଚିହ୍ନ ଦେବା, ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱପୁଣ୍ଡ୍ର, ମନ୍ତ୍ର, ନାମ ଧାରଣ ଓ ଯଜ୍ଞ—ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ସଂସ୍କାର ପୂର୍ବତନ ଋଷିମାନେ କହିଛନ୍ତି।
ଅଂକନଂ ଶଂଖଚକ୍ରାଦ୍ଯୈଃ ସଚ୍ଛିଦ୍ରଂ ପୁଂଡ୍ରମୁଚ୍ଯତେ । ଦାସଶବ୍ଦଯୁତଂ ନାମମଂତ୍ରୋ ଯୁଗଲସଂଜ୍ଞକଃ
ଶଂଖ ଓ ଚକ୍ର ଆଦି ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନ ଦେବାକୁ 'ଅଙ୍କନ' କୁହାଯାଏ; ଭାଗ ଭାଗ ଥିବା ପବିତ୍ର ଚିହ୍ନକୁ 'ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱପୁଣ୍ଡ୍ର' କୁହାଯାଏ; ନାମରେ 'ଦାସ' ଶବ୍ଦ ଥିବା ଦରକାର; ଦୁଇଟି ମନ୍ତ୍ରକୁ 'ଯୁଗଳ ମନ୍ତ୍ର' କୁହାଯାଏ।
ଗୁରୁଵୈଷ୍ଣଵଯୋଃ ପୂଜା ଯାଗ ଇତ୍ଯଭିଧୀଯତେ । ଏତେ ପରମସଂସ୍କାରା ମଯା ତେ ପରିକୀର୍ତିତାଃ
ଗୁରୁ ଓ ଭକ୍ତମାନେଙ୍କ ପୂଜାକୁ 'ଯଜ୍ଞ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ପରମ ସଂସ୍କାରଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛି।
ଅଥ ତୁଭ୍ଯଂ ପ୍ରପନ୍ନାନାଂ ଧର୍ମାନ୍ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ନାରଦ । ଯାନାସ୍ଥାଯ ଗମିଷ୍ଯଂତି ହରିଧାମ ନରାଃ କଲୌ
ଏବେ, ନାରଦ, ମୁଁ ତୁମକୁ ସେମାନଙ୍କର ଧର୍ମ କହିବି, ଯେଉଁମାନେ ଶରଣାଗତ ହୋଇଛନ୍ତି, ଯାହା ଅନୁସରଣ କରି କଳିଯୁଗରେ ଲୋକମାନେ ହରିଙ୍କ ଧାମକୁ ପହଞ୍ଚିବେ।
ଇତ୍ଥଂ ଗୁରୋର୍ଲବ୍ଧମଂତ୍ରୋ ଗୁରୁଭକ୍ତିପରାଯଣଃ । ସେଵମାନୋ ଗୁରୁଂ ନିତ୍ଯଂ ତତ୍କୃପାଂ ଭାଵଯେତ୍ସୁଧୀଃ
ଏପରି ଭାବରେ ଗୁରୁଙ୍କଠାରୁ ମନ୍ତ୍ର ଗ୍ରହଣ କରି, ଗୁରୁଭକ୍ତିରେ ନିଷ୍ଠା ରଖି, ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ସଦା ଗୁରୁଙ୍କ ସେବା କରିବା ଓ ତାଙ୍କର କୃପା ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ।
ସତାଂ ଧର୍ମାଂ ସ୍ତତଃ ଶିକ୍ଷେତ୍ପ୍ରପନ୍ନାନାଂ ଵିଶେଷତଃ । ସ୍ଵେଷ୍ଟଦେଵଧିଯା ନିତ୍ଯଂ ଵୈଷ୍ଣଵାନ୍ପରିତୋଷଯେତ୍
ତାପରେ, ସତ୍ପୁରୁଷମାନେଙ୍କ ଧର୍ମ, ବିଶେଷକରି ଶରଣାଗତମାନେଙ୍କ ଧର୍ମ ଶିଖିବା ଉଚିତ। ନିଜ ପ୍ରିୟ ଦେବତା ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ସହିତ ସଦା ଭକ୍ତମାନେଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ଦରକାର।
ତାଡନଂ ଭର୍ତ୍ସନଂ କାମିଭୋଗ୍ଯତ୍ଵେନ ଯଥା ସ୍ତ୍ରିଯଃ । ଗୃହ୍ଣଂତି ଵୈଷ୍ଣଵାନାଂ ଚ ତତ୍ତଦ୍ଗ୍ରାହ୍ଯଂ ତଥା ବୁଧୈଃ
ଯେପରି ଜନାନୀମାନେ ନିଜ ପ୍ରେମିକଙ୍କ ପାଖରେ ତାଡ଼ନ, ଗାଳି ଓ ଭୋଗ୍ୟ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, ସେପରି ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଭକ୍ତମାନେଙ୍କ ଠାରୁ ଯାହା ମିଳେ ତାହା ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ।