ସର୍ଵଲକ୍ଷ୍ମୀସ୍ଵରୂପା ସା କୃଷ୍ଣାହ୍ଲାଦସ୍ଵରୂପିଣୀ । ତତଃ ସା ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ଵିପ୍ର ହ୍ଲାଦିନୀତି ମନୀଷିଭିଃ
ସେ ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଆନନ୍ଦର ଆକାର। ତେଣୁ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ହ୍ଲାଦିନୀ ବୋଲି କହନ୍ତି।
ତତ୍କଲାକୋଟିକୋଟ୍ଯଂଶ ଦୁର୍ଗାଦ୍ଯାସ୍ତ୍ରିଗୁଣାତ୍ମିକାଃ । ସା ତୁ ସାକ୍ଷାନ୍ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀଃ କୃଷ୍ଣୋ ନାରାଯଣଃ ପ୍ରଭୁଃ
ତାଙ୍କର ଅନେକ ଅଂଶ ଦ୍ୱାରା ଦୁର୍ଗା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ତିନି ଗୁଣର ଆଧାର, ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ସେ ନିଜେ ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀ, କୃଷ୍ଣ ହେଉଛନ୍ତି ନାରାୟଣ, ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରଭୁ।
ନୈତଯୋର୍ଵିଦ୍ଯତେ ଭେଦଃ ସ୍ଵଲ୍ପୋଽପି ମୁନିସତ୍ତମ । ଇଯଂ ଦୁର୍ଗା ହରୀ ରୁଦ୍ରଃ କୃଷ୍ଣଃ ଶକ୍ର ଇଯଂ ଶଚୀ
ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ଦୁଇଁଜଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କିଛିମାତ୍ର ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ। ସେ ଦୁର୍ଗା, ହରି, ରୁଦ୍ର; କୃଷ୍ଣ ହେଉଛନ୍ତି ଇନ୍ଦ୍ର, ସେ ହେଉଛନ୍ତି ଶଚୀ।
ସାଵିତ୍ରୀଯଂ ହରିର୍ବ୍ରହ୍ମା ଧୂମୋର୍ଣାସୌ ଯମୋ ହରିଃ । ବହୁନା କିଂ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଵିନା ତାଭ୍ଯାଂ ନ କିଂଚନ
ସେ ସାବିତ୍ରୀ, ହରି ହେଉଛନ୍ତି ବ୍ରହ୍ମା; ସେ ଧୂମୋର୍ଣ୍ଣା, ଯମ ହେଉଛନ୍ତି ହରି। ଅଧିକ କଣ କହିବି, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ? ଏହି ଦୁଇଁଜଣ ବିନା କିଛି ନାହିଁ।
ଚିଦଚିଲ୍ଲକ୍ଷଣଂ ସର୍ଵଂ ରାଧାକୃଷ୍ଣମଯଂ ଜଗତ୍ । ଇତ୍ଥଂ ସର୍ଵଂ ତଯୋରେଵ ଵିଭୂତିଂ ଵିଦ୍ଧି ନାରଦ
ଚେତନ ଓ ଅଚେତନ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଜଗତ, ସେସବୁ ରାଧା କୃଷ୍ଣ ମୟ। ଏଭଳି, ସମସ୍ତ ବିଭୂତି ତାଙ୍କର ଅଟୁଟ ଅଂଶ ବୋଲି ଜାଣ, ନାରଦ।
ନ ଶକ୍ଯତେ ମଯା ଵକ୍ତୁଂ ଵର୍ଷକୋଟିଶତୈରପି । ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯେ ପୃଥିଵୀ ମାନ୍ଯା ଜଂବୂଦ୍ଵୀପଂ ତତୋଵରମ୍
ମୁଁ ଏହାକୁ କୋଟି କୋଟି ବର୍ଷ ମଧ୍ୟରେ ବି ଏକଥା କହିପାରିବି ନାହିଁ। ତିନି ଲୋକରେ ଭୂମି ଗର୍ବିତ, ଏବଂ ତାହା ମଧ୍ୟରେ ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପ ସର୍ବୋତ୍ତମ।
ତତ୍ରାପି ଭାରତଂ ଵର୍ଷଂ ତତ୍ରାପି ମଥୁରାପୁରୀ । ତତ୍ର ଵୃଂଦାଵନଂ ନାମ ତତ୍ର ଗୋପୀକଦଂବକମ୍
ସେଠି ଭାରତ ଭୂମି ଅଛି, ତାହା ମଧ୍ୟରେ ମଥୁରା ପୁରୀ ଅଛି। ସେଠି ବୃନ୍ଦାବନ ଅଛି, ଏବଂ ସେଠି ଗୋପୀମାନଙ୍କ ଦଳ ଅଛି।
ତତ୍ର ରାଧାସଖୀଵର୍ଗସ୍ତତ୍ରାପି ରାଧିକା ଵରା । ସାଂନିଧ୍ଯାଧିକ୍ଯତସ୍ତସ୍ଯା ଆଧିକ୍ଯଂ ସ୍ଯାଦ୍ଯଥୋତ୍ତରମ୍
ସେଠି ରାଧାଙ୍କ ସଖୀମାନଙ୍କ ଦଳ ଅଛି, ତାହା ମଧ୍ୟରେ ରାଧିକା ସର୍ବୋତ୍ତମ। ତାଙ୍କର ସାନିଧ୍ୟ ଅଧିକ ଥିବାରୁ, ତାଙ୍କର ମହତ୍ତ୍ୱ ଅନୁକ୍ରମେ ବଢ଼ିଯାଏ।
ପୃଥିଵୀ ପ୍ରଭୃତୀନାଂ ତୁ ନାନ୍ଯତ୍କିଂଚିଦିହୋଦିତମ୍ । ସୈଷା ହି ରାଧିକା ଗୋପୀ ଜନସ୍ତସ୍ଯାଃ ସଖୀଗଣଃ
ପୃଥିବୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ମଧ୍ୟରୁ, ଏଠାରେ ଅନ୍ୟ କିଛି କୁହାଯାଇନାହିଁ; କାରଣ, ସେ ହେଉଛନ୍ତି ରାଧିକା ଗୋପୀ, ତାଙ୍କ ସହଚରୀମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ତାଙ୍କର ସଖୀମାନେ।
ତସ୍ଯାଃ ସଖୀସମୂହସ୍ଯ ଵଲ୍ଲଭୌ ପ୍ରାଣନାଯକୌ । ରାଧାକୃଷ୍ଣୌ ତଯୋଃ ପାଦାଃ ଶରଣଂ ସ୍ଯାଦିହାଶ୍ରଯେ
ସେହି ସଖୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ଦୁଇଜଣ ପ୍ରିୟ ନାୟକ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ରାଧା ଓ କୃଷ୍ଣ; ସେମାନଙ୍କର ପାଦ ହେଉଛି ଆମର ଆଶ୍ରୟ, ଯାହାକୁ ମୁଁ ଏଠାରେ ଶରଣ ନେଉଛି।
ପ୍ରପଦ୍ଯେ ଗତଵାନସ୍ମି ଜୀଵୋଽହଂ ଭୃଶଦୁଃଖିତଃ । ସୋଽହଂ ଯଃ ଶରଣଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ମମ ତସ୍ଯ ଯଦସ୍ତି ଚ
ମୁଁ ଶରଣ ନେଲି, ମୁଁ ଏଠାକୁ ଆସିଛି; ମୁଁ ଏକ ଆତ୍ମା, ବହୁତ ଦୁଃଖିତ; ଯେଉଁଠାରେ ଶରଣ ମିଳିଛି, ମୋର ଯେଉଁ କିଛି ଅଛି, ସେ ସବୁ ତାଙ୍କର।
ସର୍ଵଂ ତାଭ୍ଯାଂ ତଦର୍ଥଂ ହି ତଦ୍ଭୋଗ୍ଯଂ ନ ହ୍ଯହଂ ମମ । ଇତ୍ଯସୌ କଥିତୋ ଵିପ୍ର ମଂତ୍ରସ୍ଯାର୍ଥଃ ସମାସତଃ
ସମସ୍ତ କିଛି ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ, ସେମାନଙ୍କ ଉପକାର ପାଇଁ; ଏହା ସେମାନଙ୍କର ଭୋଗ ପାଇଁ, ମୋର ପାଇଁ କିମ୍ବା ମୋର ମାତ୍ର ନୁହେଁ। ଏହିପରି ଭାବେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏହି ମନ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥ ସଂକ୍ଷେପରେ କୁହାଯାଇଛି।
ଯୁଗଲାର୍ଥସ୍ତଥା ନ୍ଯାସଃ ପ୍ରପତ୍ତିଃ ଶରଣାଗତିଃ । ଆତ୍ମାର୍ପଣମିମେ ପଂଚ ପର୍ଯାଯାସ୍ତେ ମଯୋଦିତାଃ
ଏହି ଯୁଗଳଙ୍କ ପାଇଁ ନିବେଦନ, ଶରଣାଗତି, ଆତ୍ମାର୍ପଣ, ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ଏକ; ଏହି ସମସ୍ତ ଅର୍ଥକୁ ମୁଁ କୁହିଛି।
ଅଯମେଵ ଚିଂତନୀଯୋ ଦିଵାନକ୍ତମତଂଦ୍ରିତୈଃ
ଏହି ଭାବକୁ ଦିନ ଓ ରାତି, କ୍ଲାନ୍ତି ବିନା ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ।
ଇତି ଶ୍ରୀପଦ୍ମପୁରାଣେ ପାତାଲଖଂଡେ ଵୃଂଦାଵନମାହାତ୍ମ୍ଯେ ଏକାଶୀତିତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀପଦ୍ମପୁରାଣର ପାତାଳଖଣ୍ଡରେ ବୃନ୍ଦାବନର ମହିମା ବର୍ଣ୍ଣନାର ଏକାଶୀତିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ।
ଶିଵ ଉଵାଚ- ଅଥ ଦୀକ୍ଷାଵିଧିଂ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ଶୃଣୁ ନାରଦ ତତ୍ତ୍ଵତଃ । ଶ୍ରଵଣାଦେଵ ମୁଚ୍ଯେତ ଵିନା ତସ୍ଯ ଵିଧାନତଃ
ଶିବ କହିଲେ— ଏବେ ମୁଁ ଦୀକ୍ଷାର ବିଧି କୁହିବି, ନାରଦ, ତୁମେ ଠିକ୍ ଭାବରେ ଶୁଣ। କେବଳ ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହାର ବିଧି ନ କରିଲେ ମଧ୍ୟ, ମୁକ୍ତି ମିଳେ।
ଆଵିରଂଚ୍ଯାଜ୍ଜଗତ୍ସର୍ଵଂ ଵିଜ୍ଞାଯ ନଶ୍ଵରଂ ବୁଧଃ । ଆଧ୍ଯାତ୍ମିକାଦି ତ୍ରିଵିଧ ଦୁଃଖମେଵାନୁଭୂଯ ଚ
ବ୍ରହ୍ମା ଆଦିଠାରୁ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ଅସ୍ଥାୟୀ ବୋଲି ବୁଝି, ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ଆତ୍ମିକ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୁଃଖ ତିନି ପ୍ରକାରର ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରିଥାଏ।
ଅନିତ୍ଯତ୍ଵାଚ୍ଚ ସର୍ଵେଷାଂ ସୁଖାନାଂ ମୁନିସତ୍ତମ । ଦୁଃଖପକ୍ଷେ ଵିନିକ୍ଷିପ୍ଯ ତାନି ତେଭ୍ଯୋ ଵିଵର୍ଜିତଃ
ସମସ୍ତ ସୁଖ ଅସ୍ଥାୟୀ ବୋଲି ଜାଣି, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେ ଲୋକ ସେଗୁଡିକୁ ଦୁଃଖର ପକ୍ଷରେ ଛାଡିଦିଏ ଏବଂ ସେମାନଠାରୁ ଅଲଗା ରହେ।
ଵିରଜ୍ଯ ସଂସୃତେର୍ହାନୌ ସାଧନାନି ଵିଚିଂତଯେତ୍ । ଅନୁତ୍ତମସୁଖସ୍ଯାପି ସଂପ୍ରାପ୍ତୌ ଭୃଶନିର୍ଵୃତଃ
ସଂସାରରୁ ବିରକ୍ତ ହୋଇ, ତାହାର ମୁକ୍ତି ପାଇଁ କିପରି ଉପାୟ ଅଛି ଭାବିବା ଉଚିତ; ସର୍ବୋତ୍ତମ ସୁଖ ମିଳିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ମନରେ ଗଭୀର ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେ।
ନରାଣାଂ ଦୁଷ୍କରତ୍ଵଂ ହି ଵିଜ୍ଞାଯ ଚ ମହାମତିଃ । ଭୃଶମାର୍ତ୍ତସ୍ତତୋ ଵିପ୍ର ମାଂ ଗୁରୁଂ ଶରଣଂ ଵ୍ରଜେତ୍
ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା କେତେ ଦୁର୍ଲଭ ତାହା ବୁଝି, ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଯେଉଁଠି ଅତି ଦୁଃଖିତ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସେ ମୋତେ ଗୁରୁ ଭାବେ ଶରଣ ନେବା ଉଚିତ।
ଶାଂତୋ ଵିମତ୍ସରଃ କୃଷ୍ଣେ ଭକ୍ତୋଽନନ୍ଯପ୍ରଯୋଜନଃ । ଅନନ୍ଯସାଧନଃ ଶ୍ରୀମାନ୍କାମଲୋଭଵିଵର୍ଜିତଃ
ଶାନ୍ତ, ଇର୍ଷ୍ୟା ନଥିବା, କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଅନନ୍ୟ ଭାବେ ଭକ୍ତି କରୁଥିବା, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ନଥିବା, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ନ ରଖିଥିବା, ଧନୀ, କାମ ଓ ଲୋଭ ରହିତ—
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣରସତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞଃ କୃଷ୍ଣମଂତ୍ରଵିଦାଂ ଵରଃ । କୃଷ୍ଣମଂତ୍ରାଶ୍ରଯୋ ନିତ୍ଯଂ ମଂତ୍ରଭକ୍ତଃ ସଦା ଶୁଚିଃ
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ରସ ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିଥିବା, କୃଷ୍ଣ ମନ୍ତ୍ର ଜାଣିଥିବାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ସଦା କୃଷ୍ଣ ମନ୍ତ୍ରରେ ନିଷ୍ଠା ରଖୁଥିବା, ସଦା ପବିତ୍ର—
ସଦ୍ଧର୍ମଶାସକୋନିତ୍ଯଂ ସଦାଚାରନିଯୋଜକଃ । ସଂପ୍ରଦାଯୀ କୃପାପୂର୍ଣୋ ଵିରାଗୀ ଗୁରୁରୁଚ୍ଯତେ
ସଦା ସତ୍ଧର୍ମ ଶିଖାଉଥିବା, ସଦା ନୀତି ରେ ନିୟୋଜିତ, ପରମ୍ପରାରେ ଥିବା, କୃପାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ବିରକ୍ତ ଏମିତି ଲୋକକୁ ଗୁରୁ କୁହାଯାଏ।
ଏଵମାଦିଗୁଣଃ ପ୍ରାଯଃ ଶୁଶ୍ରୂଷୁର୍ଗୁରୁପାଦଯୋଃ । ଗୁରୌ ନିତାଂତଭକ୍ତଶ୍ଚ ମୁମୁକ୍ଷୁଃ ଶିଷ୍ଯ ଉଚ୍ଯତେ
ଏପରି ଗୁଣ ଥିଲେ, ଅଧିକାଂଶ ସମୟରେ ଶିଷ୍ୟ ଗୁରୁଙ୍କ ପାଦରେ ସେବା କରେ; ଯିଏ ସଦା ଗୁରୁଙ୍କୁ ଭକ୍ତି କରେ, ମୋକ୍ଷ ଆଶା କରେ, ସେ ଶିଷ୍ୟ କୁହାଯାଏ।
ଯତ୍ସାକ୍ଷାତ୍ସେଵନଂ ତସ୍ଯ ପ୍ରେମ୍ଣା ଭାଗଵତୋ ଭଵେତ୍ । ସ ମୋକ୍ଷଃ ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ପ୍ରାଜ୍ଞୈର୍ଵେଦଵେଦାଂଗଵେଦିଭିଃ
ତାଙ୍କୁ ସାକ୍ଷାତ୍ ସେବା କରିବା, ପ୍ରେମରେ, ଏହା ଭକ୍ତଙ୍କର ମାର୍ଗ; ଏହିକୁ ବେଦ ଓ ତାହାର ଅଂଶ ଜାଣିଥିବା ପଣ୍ଡିତମାନେ ମୋକ୍ଷ ବୋଲି କୁହନ୍ତି।
ଆଶ୍ରିତ୍ଯ ସ୍ଵଗୁରୋଃ ପାଦୌ ନିଜଵୃତ୍ତଂ ନିଵେଦଯେତ୍ । ସ ସଂଦେହାନପାକୃତ୍ଯ ବୋଧଯିତ୍ଵା ପୁନଃ ପୁନଃ
ନିଜ ଗୁରୁଙ୍କ ପାଦରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇ, ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ଜଣାଇବା ଉଚିତ; ଗୁରୁ ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହ ଦୂର କରି, ପୁନିପୁନି ଉପଦେଶ ଦେଇଥାନ୍ତି।
ସ୍ଵପାଦପ୍ରଣତଂ ଶାଂତଂ ଶୁଶ୍ରୂଷୁଂ ନିଜପାଦଯୋଃ । ଅତିହୃଷ୍ଟମନାଃ ଶିଷ୍ଯଂ ମନୁମଧ୍ଯାପଯେତ୍ପରମ୍
ଶିକ୍ଷକ ଜଣେ ଯେଉଁ ଶିଷ୍ୟ ଶାନ୍ତ, ନିଜ ପାଦପଦ୍ମରେ ଶୁଶ୍ରୂଷା କରିବାକୁ ଆଗ୍ରହୀ ଏବଂ ଅତି ଆନନ୍ଦିତ ମନରେ ପ୍ରଣାମ କରିଛନ୍ତି, ସେଉଁଠି ତାଙ୍କୁ ଶିକ୍ଷା ଦେବା ଉଚିତ।
ଚଂଦନେନ ମୃଦା ଵାପି ଵିଲିଖେଦ୍ବାହୁମୂଲଯୋଃ । ଵାମଦକ୍ଷିଣଯୋର୍ଵିପ୍ର ଶଂଖଚକ୍ରେ ଯଥାକ୍ରମମ୍
ଏହା ପରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଚନ୍ଦନ କିମ୍ବା ମାଟି ଦ୍ୱାରା ଶିଷ୍ୟଙ୍କ ବାହୁର ମୂଳରେ ବାମ ଓ ଡାହାଣ ଦୁଇଟିରେ କ୍ରମକ୍ରମେ ଶଂଖ ଓ ଚକ୍ରର ଚିହ୍ନ ଦେବା ଉଚିତ।
ଊର୍ଦ୍ଧ୍ଵପୁଂଡ୍ରଂ ତତଃ କୁର୍ଯାଦ୍ଭାଲାଦିଷୁ ଵିଧାନତଃ । ତତୋମଂତ୍ରଦ୍ଵଯଂ ତସ୍ଯ ଦକ୍ଷକର୍ଣେ ଵିନିର୍ଦିଶେତ୍
ତାପରେ ଭାଳ ଓ ଅନ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସ୍ଥାନରେ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱପୁଣ୍ଡ୍ର ଚିହ୍ନ ଦେଇବା ଉଚିତ। ପରେ, ଦୁଇଟି ମନ୍ତ୍ର ଶିଷ୍ୟଙ୍କ ଡାହାଣ କାନରେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ମଂତ୍ରାର୍ଥଂ ଚ ଵଦେତ୍ତସ୍ମୈ ଯଥାଵଦନୁପୂର୍ଵଶଃ । ଦାସଶବ୍ଦଯୁତଂ ନାମ ଧାର୍ଯଂ ତସ୍ଯ ପ୍ରଯତ୍ନତଃ
ମନ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥ ଠିକ୍ ଭାବରେ ଏବଂ କ୍ରମ କ୍ରମେ ଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ ବୁଝାଇବା ଉଚିତ। ଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ 'ଦାସ' ଶବ୍ଦ ଥିବା ନାମ ସାବଧାନରେ ଧାରଣ କରିବା ଦରକାର।