ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯୁଗଲଂ ତୁଭ୍ଯଂ କୃଷ୍ଣମଂତ୍ରମନୁତ୍ତମମ୍ । ମଂତ୍ରଚିଂତାମଣିର୍ନାମ ଯୁଗଲଂ ଦ୍ଵଯମେଵ ଚ
ମୁଁ ତୁମକୁ ଦୁଇଟି ଅଂଶରେ ଥିବା ସର୍ବୋତ୍ତମ କୃଷ୍ଣ ମନ୍ତ୍ର କହିବି। ଏହି ମନ୍ତ୍ରକୁ ଚିନ୍ତାମଣି ନାମରେ ଓ ଦୁଇ ଅଂଶର ଯୁଗଳ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ।
ପର୍ଯାଯା ଅସ୍ଯ ମଂତ୍ରସ୍ଯ ତଥା ପଂଚପଦୀତି ଚ । ଗୋପୀଜନପଦଂ ଵଲ୍ଲଭାଂ ତଂ ତୁ ଚରଣାନିତି
ଏହି ମନ୍ତ୍ରର ଅନ୍ୟ ନାମ ହେଉଛି ପଞ୍ଚପଦୀ, ଗୋପୀଜନପଦ, ବଲ୍ଲଭା ଓ ଚରଣାନି।
ଶରଣଂ ଚ ପ୍ରପଦ୍ଯେ ଚ ଏଷ ପଂଚପଦାତ୍ମକଃ । ମଂତ୍ରଚିଂତାମଣିଃ ପ୍ରୋକ୍ତଃ ଷୋଡଶାର୍ଣୋ ମହାମନୁଃ
‘ଶରଣମ୍ ଚ ପ୍ରପଦ୍ୟେ’— ଏହି ହେଉଛି ପଞ୍ଚପଦୀ ରୂପ; ଏହି ଚିନ୍ତାମଣି ମନ୍ତ୍ରକୁ ଷୋଡ଼ଶ ଅକ୍ଷରର ମହାମନ୍ତ୍ର ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ନମୋ ଗୋପୀଜନେତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଵଲ୍ଲଭାଭ୍ଯାଂ ଵଦେତ୍ତତଃ । ପଦଦ୍ଵଯାତ୍ମକୋ ମଂତ୍ରୋ ଦଶାର୍ଣଃ ଖଲୁ କଥ୍ଯତେ
‘ନମୋ ଗୋପୀଜନ’ କହି ପରେ ‘ବଲ୍ଲଭା’ କହିବା ଉଚିତ୍। ଦୁଇ ଶବ୍ଦର ଏହି ମନ୍ତ୍ରକୁ ଦଶ ଅକ୍ଷରର ମନ୍ତ୍ର ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଏତାଂ ପଂଚପଦୀଂ ଜପ୍ତ୍ଵା ଶ୍ରଦ୍ଧଯାଶ୍ରଦ୍ଧଯା ସକୃତ୍ । କୃଷ୍ଣପ୍ରିଯାଣାଂ ସାନ୍ନିଧ୍ଯଂ ଗଚ୍ଛତ୍ଯେଵ ନ ସଂଶଯଃ
ଏହି ପଞ୍ଚପଦୀ ମନ୍ତ୍ରକୁ ଆସ୍ଥା ଥିଲେ କିମ୍ବା ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କେବଳ ଏକଥର ଜପ କଲେ, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପ୍ରିୟମାନେଙ୍କ ସାନିଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ମିଳିଯାଏ।
ନ ପୁରଶ୍ଚରଣପ୍ରେକ୍ଷା ନାସ୍ଯ ନ୍ଯାସଵିଧିକ୍ରମଃ । ନ ଦେଶକାଲନିଯମୋ ନାରିମିତ୍ରାଦିଶୋଧନମ୍
ଏହି ମନ୍ତ୍ର ପାଇଁ କୌଣସି ପୂର୍ବ ତୟାରି, ନ୍ୟାସ ବିଧି, ସ୍ଥାନ କିମ୍ବା ସମୟର ନିୟମ, ଜଳ କିମ୍ବା ବନ୍ଧୁମାନେ ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧି— କିଛି ଦରକାର ନାହିଁ।
ସର୍ଵେଽଧିକାରିଣଶ୍ଚାତ୍ର ଚଂଡାଲାଂତା ମୁନୀଶ୍ଵର । ସ୍ତ୍ରିଯଃ ଶୂଦ୍ରାଦଯଶ୍ଚାପି ଜଡମୂକାଦି ପଂଗଵଃ
ଏଠାରେ ସମସ୍ତେ ଅଧିକାରୀ— ମହାମୁନି, ଚଣ୍ଡାଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଜନାନୀମାନେ, ଶୂଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ମୂଢ଼, ଗୁଙ୍ଗା ଓ ଅଙ୍ଗଭଙ୍ଗ ଥିବାମାନେ।
ଅନ୍ଯେ ହୂଣାଃ କିରାତାଶ୍ଚ ପୁଲିଂଦାଃ ପୁଷ୍କସାସ୍ତଥା । ଆଭୀରାଯ ଵନାଃ କଂକାଃ ଖସାଦ୍ଯାଃ ପାପଯୋନଯଃ
ଅନ୍ୟମାନେ ଯେପରିକି ହୁଣ, କିରାତ, ପୁଲିନ୍ଦ, ପୁଷ୍କସ, ଆଭୀର, ଅରଣ୍ୟବାସୀ, କଙ୍କ, ଖସ ଓ ଅନ୍ୟ ପାପ ଜନ୍ମର ଲୋକମାନେ।
ଦଂଭାହଂକାରପରମାଃ ପାପାଃ ପୈଶୁନ୍ଯତତ୍ପରାଃ । ଗୋବ୍ରାହ୍ମଣାଦି ହଂତାରୋ ମହୋପପାତକାନ୍ଵିତାଃ
ଯେମାନେ ଠକେଇ ଓ ଅହଂକାରରେ ଭରିଥିବା, ପାପୀ, ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରିବାରେ ଲାଗିଥିବା, ଗୋ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା କରିଥିବା, ମହାପାପରେ ଲିପ୍ତ।
ଜ୍ଞାନଵୈରାଗ୍ଯରହିତାଃ ଶ୍ରଵଣାଦିଵିଵର୍ଜିତାଃ । ଏତେ ଚାନ୍ଯେ ଚ ସର୍ଵେ ସ୍ଯୁର୍ମନୋରସ୍ଯାଧିକାରିଣଃ
ଯେମାନେ ଜ୍ଞାନ ଓ ବୈରାଗ୍ୟ ହୀନ, ଶ୍ରବଣ ଓ ଅନ୍ୟ କୃତ୍ୟରୁ ବଞ୍ଚିତ, ଏମିତି ସମସ୍ତେ ଏହି ମନ୍ତ୍ର ପାଇଁ ଅଧିକାରୀ।
ଯଦି ଭକ୍ତିର୍ଭଵେଦେଷାଂ କୃଷ୍ଣେ ସର୍ଵେଶ୍ଵରେଶ୍ଵରେ । ତଦାଧିକାରିଣଃ ସର୍ଵେ ନାନ୍ଯଥା ମୁନିସତ୍ତମ
ଯଦି ସେମାନଙ୍କର କୃଷ୍ଣ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଠାକୁରଙ୍କୁ ନେଇ ଭକ୍ତି ରହିଛି, ତେବେ ସମସ୍ତେ ଅଧିକାରୀ; ନହେଲେ ନୁହେଁ, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଯାଜ୍ଞିକୋ ଦାନନିରତଃ ସର୍ଵତଂତ୍ରୋପସେଵକଃ । ସତ୍ଯଵାଦୀ ଯତିର୍ଵାପି ଵେଦଵେଦାଂଗପାରଗଃ
ଯେମାନେ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି, ଦାନରେ ଲାଗିଥାନ୍ତି, ସମସ୍ତ ତନ୍ତ୍ରର ସେବକ, ସତ୍ୟ କଥା କହନ୍ତି, ବା ସନ୍ନ୍ୟାସୀ, ବା ବେଦ ଓ ବେଦାଙ୍ଗର ଜ୍ଞାନୀ।
ବ୍ରହ୍ମନିଷ୍ଠଃ କୁଲୀନୋ ଵା ତପସ୍ଵୀ ଵ୍ରତତତ୍ପରଃ । ଅତ୍ରାଧିକାରୀ ନ ଭଵେତ୍କୃଷ୍ଣଭକ୍ତିଵିଵର୍ଜିତଃ
ଯେଉଁଠି କୃଷ୍ଣଭକ୍ତି ନାହିଁ, ସେଠି ବ୍ରହ୍ମନିଷ୍ଠ, ଉଚ୍ଚ କୁଳର, ତପସ୍ବୀ କିମ୍ବା ବ୍ରତରେ ଲଗ୍ନ ଥିବା ଲୋକ ମଧ୍ୟ ଅଧିକାରୀ ହେବେ ନାହିଁ।
ତସ୍ମାଦକୃଷ୍ଣଭକ୍ତାଯ କୃତଘ୍ନାଯ ନ ମାନିନେ । ନ ଚ ଶ୍ରଦ୍ଧାଵିହୀନାଯ ଵକ୍ତଵ୍ଯଂ ନାସ୍ତିକାଯ ଚ
ତେଣୁ, ଯେଉଁଠି କୃଷ୍ଣଭକ୍ତି ନାହିଁ, କୃତଘ୍ନ, ଅହଂକାରୀ, ଶ୍ରଦ୍ଧାହୀନ କିମ୍ବା ନାସ୍ତିକ, ସେମାନଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ନ ଚାଶୁଶ୍ରୂଷଵେ ଵାଚ୍ଯଂ ନାସଂଵତ୍ସରସେଵିନେ । ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣେଽନନ୍ଯଭକ୍ତାଯ ଦଂଭଲୋଭଵିଵର୍ଜିନେ
ଯିଏ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରେନି, ବର୍ଷପୂର୍ଣ୍ଣ ସେବା କରେନି, ସେମାନଙ୍କୁ ଏହା କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏହି କଥା ଶୁଣିବା ଯୋଗ୍ୟ ହେଉଛନ୍ତି ଯିଏ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଏକାନ୍ତ ଭାବେ ଭକ୍ତି କରନ୍ତି, ଚାଳାକି ଓ ଲୋଭ ଛାଡ଼ିଛନ୍ତି।
କାମକ୍ରୋଧଵିମୁକ୍ତାଯ ଦେଯମେତତ୍ପ୍ରଯତ୍ନତଃ । ଋଷିଶ୍ଚୈଵାହମେତସ୍ଯ ଗାଯତ୍ରୀଛଂଦ ଉଚ୍ଯତେ
ଯିଏ କାମ ଓ କ୍ରୋଧରୁ ମୁକ୍ତ, ସେଉଁଠି ଏହା ସାବଧାନରେ ଦେବା ଉଚିତ୍। ଏହାର ଋଷି ମୁଁ ନିଜେ ଓ ଗାୟତ୍ରୀ ଛନ୍ଦ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖିତ।
ଦେଵତା ବଲ୍ଲଵୀକାଂତୋ ମଂତ୍ରସ୍ଯ ପରିକୀର୍ତିତଃ । ସପ୍ରିଯସ୍ଯ ହରେର୍ଦାସ୍ଯେ ଵିନିଯୋଗ ଉଦାହୃତଃ
ଏହି ମନ୍ତ୍ରର ଦେବତା ହେଲେ ଗୋପୀମାନଙ୍କର ପ୍ରିୟ କୃଷ୍ଣ। ଏହାର ବ୍ୟବହାର ହେଉଛି ପ୍ରିୟା ସହିତ ହରିଙ୍କ ସେବା।
ଆଚକ୍ରାଦ୍ଯୈସ୍ତଥା ମଂତ୍ରୈଃ ପଂଚାଂଗାନି ପ୍ରକଲ୍ପଯେତ୍ । ଅଥଵାପି ସ୍ଵବୀଜେନ କରାଂଗନ୍ଯାସକୌ ଚରେତ୍
ଠିକ୍ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପଞ୍ଚ ଅଂଗ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ୍। ନହେଲେ, ନିଜ ବୀଜାକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା ହାତ ଓ ଶରୀରରେ ନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ୍।
ମଂତ୍ରସ୍ଯ ପ୍ରଥମୋ ଵର୍ଣୋ ବିଂଦୁନା ମୂର୍ଧ୍ନିଭୂଷିତଃ । ଗମିତ୍ଯେଵଂ ଭଵେଦ୍ବୀଜଂ ନମଃ ଶକ୍ତିରିହୋଦିତା
ମନ୍ତ୍ରର ପ୍ରଥମ ଅକ୍ଷର ମୁଣ୍ଡରେ ବିନ୍ଦୁ ସହିତ ବୀଜ ହୁଏ। 'ନମଃ' ଏଠାରେ ଶକ୍ତି ଭାବେ କହାଯାଇଛି।
ଅଂତିମାର୍ଣୈର୍ଦଶାଂଗାନି ତୈରେଵ ଚ ତଥାର୍ଚନମ୍ । ଗଂଧପୁଷ୍ପାଦିଭିସ୍ତଚ୍ଚ ଜଲୈରେଵାପ୍ଯସଂଭଵେ
ଶେଷ ଅକ୍ଷରମାନେ ଦ୍ୱାରା ଦଶ ଅଂଗ ଓ ପୂଜା କରାଯାଏ। ଏହା ଉପଲବ୍ଧ ନ ହେଲେ, ଗନ୍ଧ, ଫୁଲ ଓ ପାଣି ଦ୍ୱାରା କରିବା ଉଚିତ୍।
ନ୍ଯାସପୂର୍ଵଵିଧାନେନ କର୍ତଵ୍ଯଂ ହରିତୁଷ୍ଟଯେ । ଅତଏଵାସ୍ଯ ମଂତ୍ରସ୍ଯ ନ୍ଯାସାଦ୍ଯନ୍ଯେ ଵଦଂତି ଚ
ନ୍ୟାସ ପୂର୍ବକ ବିଧି ଅନୁଯାୟୀ ଏହା ହରିଙ୍କ ପ୍ରସନ୍ନତା ପାଇଁ କରିବା ଉଚିତ୍। ଏହି ମନ୍ତ୍ର ପାଇଁ ଅନ୍ୟେ ମଧ୍ୟ ଏପରି ନ୍ୟାସ କଥା କହନ୍ତି।
ସକୃଦୁଚ୍ଚାରଣାଦେଵ କୃତକୃତ୍ଯତ୍ଵଦାଯିନଃ । ତଥାପି ଦଶଧା ନିତ୍ଯଂ ଜପାଦ୍ଯର୍ଥଂ ପ୍ରଵିନ୍ଯସେତ୍
ଏହି ମନ୍ତ୍ରକୁ ଏକଥର ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ କାମ୍ୟ ଫଳ ମିଳେ। ତଥାପି, ଜପ ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ପ୍ରତିଦିନ ଦଶଥର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବା ଉଚିତ୍।
ଅଥ ଧ୍ଯାନଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ମଂତ୍ରସ୍ଯାସ୍ଯ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ । ପୀତାଂବରଂ ଘନଶ୍ଯାମଂ ଦ୍ଵିଭୁଜଂ ଵନମାଲିନମ୍
ଏବେ ମୁଁ ଏହି ମନ୍ତ୍ରର ଧ୍ୟାନ କହିବି, ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ। ପୀତବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିବା, ଘନ ମେଘପରି ଶ୍ୟାମ, ଦୁଇଟି ହାତ, ବନମାଳା ପିନ୍ଧିଥିବା।
ବର୍ହିବର୍ହକୃତୋତ୍ତଂସଂ ଶଶିକୋଟିନିଭାନନମ୍ । ଘୂର୍ଣାଯମାନନଯନଂ କର୍ଣିକାରାଵତଂସିନମ୍
ମୟୂରପିଛର ମୁକୁଟ ପିନ୍ଧିଥିବା, ଚାନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଚମକୁଥିବା ମୁହଁ, ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ଦୃଷ୍ଟି, କାନରେ କର୍ଣ୍ଣିକାର ଫୁଲ ଲଗାଇଥିବା।
ଅଭିତଶ୍ଚଂଦନେନାଥ ମଧ୍ଯେ କୁଂକୁମବିଂଦୁନା । ରଚିତଂ ତିଲକଂ ଭାଲେ ବିଭ୍ରତଂ ମଂଡଲାକୃତିମ୍
ମୁହଁ ଚାରିପାଖରେ ଚନ୍ଦନ ଲଗାଇଥିବା, ମଧ୍ୟରେ କୁଙ୍କୁମ ବିନ୍ଦୁର ଟିକି ଲଗାଇଥିବା, ମାଥାରେ ଗୋଳ ଚିହ୍ନ ଥିବା।
ତରୁଣାଦିତ୍ଯସଂକାଶଂ କୁଂଡଲାଭ୍ଯାଂ ଵିରାଜିତମ୍ । ଘର୍ମାମ୍ବୁକଣିକାରାଜଦ୍ଦର୍ପଣାଭକପୋଲକମ୍
ତରୁଣ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଚମକୁଥିବା, କଣରେ କୁଣ୍ଡଳ ପିନ୍ଧିଥିବା, ଘାମ ଓ ପାଣିର ତିନିକି ଫୁଟିଥିବା ଗୋଲାପି ଗାଲ ମାନେ ଆଇନା ପରି ଚମକୁଥିବା।
ପ୍ରିଯାସ୍ଯ ନ୍ଯସ୍ତନଯନଂ ଲୀଲାପାଂଗୋନ୍ନତଭ୍ରୁଵମ୍ । ଅଗ୍ରଭାଗନ୍ଯସ୍ତମୁକ୍ତା ଵିସ୍ଫୁରତ୍ପ୍ରୋଚ୍ଚନାସିକମ୍
ପ୍ରିୟାଙ୍କୁ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇଥିବା, ଲୀଳାଭରା ଚାହାଣି ଓ ଉଠା ଭୂରୁ, ନାକର ଟିପରେ ମୁକ୍ତା ଲଗାଇଥିବା, ଚମକୁଥିବା ଏବଂ ଉଚ୍ଚ ନାକ।
ଦଶନଜ୍ଯୋତ୍ସ୍ନଯା ରାଜତ୍ପକ୍ଵବିଂବଫଲାଧରମ୍ । କେଯୂରାଂଗଦସଦ୍ରତ୍ନମୁଦ୍ରିକାଭିର୍ଲସତ୍କରମ୍
ପକ୍ୱ ବିମ୍ବା ଫଳ ଭଳି ଠୋଠ, ଦାନ୍ତର ଆଲୋକରେ ଚମକୁଥିବା, କେୟୂର, ବାହୁବଳୟ, ମୂଦ୍ରିକା ଓ ମଣିମାଳା ଦ୍ୱାରା ହାତ ଶୋଭିତ।
ବିଭ୍ରତଂ ମୁରଲଦ୍ଯଂ ଵାମେ ପାଣୌ ପଦ୍ମଂ ତଥୈଵ ଚ । କାଂଚୀଦାମସ୍ଫୁରନ୍ମଧ୍ଯଂ ନୂପୁରାଭ୍ଯାଂ ଲସତ୍ପଦମ୍
ବାମ ହାତରେ ବାଂଶୀ ଓ ପଦ୍ମ ଧରିଥିବା, ମଧ୍ୟେ ଚମକୁଥିବା କାଞ୍ଚୀ, ପାଦରେ ନୂପୁର ଲଗାଇ ଚମକୁଥିବା।
ରତିକେଲିରସାଵେଶ ଚପଲଂ ଚପଲେକ୍ଷଣମ୍ । ହସଂତଂ ପ୍ରିଯଯା ସାର୍ଦ୍ଧଂ ହାସଯଂତଂ ଚ ତାଂ ମୁହୁଃ
ରତିର ଆନନ୍ଦରେ ଲୀନ, ଚଞ୍ଚଳ ଓ ଖେଳାଳି ଚାହାଣି, ପ୍ରିୟା ସହ ହସୁଥିବା, ପୁନିପୁନି ସେଠି ପ୍ରିୟାକୁ ହସାଉଥିବା।