ଗୁରୋଃ ଶିଷ୍ଯସ୍ଯ ମଂତ୍ରସ୍ଯ ଵିଧାନଂ ଲକ୍ଷଣଂ ପୃଥକ୍ । ଵଦାସ୍ମାକଂ ମହାଭାଗ ତ୍ଵଂ ହି ନଃ ପରମଃ ସୁହୃତ୍
ହେ ମହାଭାଗ, ଗୁରୁ, ଶିଷ୍ୟ ଓ ମନ୍ତ୍ରର ବିଶେଷ ବିଧି ଓ ଲକ୍ଷଣ ଆମକୁ କୁହ; କାରଣ ତୁମେ ଆମର ସର୍ବୋତ୍ତମ ବନ୍ଧୁ।
ସୂତ ଉଵାଚ- ଏକଦା ଯମୁନାତୀରେ ସମାସୀନଂ ଜଗଦ୍ଗୁରୁମ୍ । ନାରଦଃ ପ୍ରଣିପତ୍ଯାହ ଦେଵଦେଵଂ ସଦାଶିଵମ୍
ସୂତ କହିଲେ— ଏକଥର ଯମୁନା ତଟରେ ବସିଥିବା ଜଗତ୍ଗୁରୁଙ୍କୁ ନାରଦ ଶିର ନମାଇ କହିଲେ, 'ଦେବଦେବ, ସଦାଶିବ।'
ନାରଦ ଉଵାଚ- ଦେଵଦେଵ ମହାଦେଵ ସର୍ଵଜ୍ଞ ଜଗଦୀଶ୍ଵର । ଭଗଵଦ୍ଧର୍ମତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞ କୃଷ୍ଣମଂତ୍ରଵିଦାଂ ଵର
ନାରଦ କହିଲେ— ହେ ଦେବଦେବ, ମହାଦେବ, ସର୍ବଜ୍ଞ, ଜଗତ୍ନାଥ, ଭଗବତ୍ଧର୍ମର ତତ୍ତ୍ୱ ଜ୍ଞାନୀ, କୃଷ୍ଣମନ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
କୃଷ୍ଣମଂତ୍ରା ମଯା ଲବ୍ଧାସ୍ତ୍ଵତ୍ତୋ ଯେ ଚ ପିତୁଃ ପରେ । ତେ ସର୍ଵେ ସାଧିତାସ୍ତତ୍ଵାନ୍ମଂତ୍ରରାଜାଦଯୋ ମଯା
ମୁଁ ତୁମଠାରୁ, ବାପାଠାରୁ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କଠାରୁ ଯେ କୃଷ୍ଣମନ୍ତ୍ର ପାଇଛି, ସେସବୁ ମନ୍ତ୍ର ଓ ମନ୍ତ୍ରରାଜ ସତ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ଅନୁଯାୟୀ ସାଧନ କରିଛି।
ବହୁଵର୍ଷସହସ୍ରୈସ୍ତୁ ଶାକମୂଲଫଲାଶିନା । ଶୁଷ୍କପର୍ଣାଂବୁଵାଯ୍ଵାଦି ଭୋଜିନା ଚ ନିରାଶିନା
ହଜାର ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ଶାକ, ମୂଳ ଓ ଫଳ ଖାଇ, ଶୁଖିଲା ପତ୍ର, ପାଣି, ବାୟୁ ଓ ଏମିତି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜିନିଷ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି, ଆଶା ଛାଡ଼ି ଜୀବନ ଯାପନ କରିଥିଲି।
ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ସଂଦର୍ଶନାଲାପଵର୍ଜିନା ଭୂମିଶାଯିନା । କାମାଦିଷଡ୍ଗୁଣଂ ଜିତ୍ଵା ବାହ୍ଯେଂଦ୍ରିଯନିଯମ୍ଯତା
ସ୍ତ୍ରୀମାନେଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଓ କଥାହେବାକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଭୂମିରେ ଶୋଇ, କାମ ଓ ଅନ୍ୟ ଛଅଟି ଦୁର୍ବଳତାକୁ ଜିତି, ବାହ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥିଲି।
ଏଵଂକୃତେଽପି ନୈଵାତ୍ମା ସଂତୁଷ୍ଟୋ ମମ ଶଂକର । ତଦ୍ବ୍ରୂହି ଯତ୍ପ୍ରସିଧ୍ଯେତ ସଂସ୍କାରାଦ୍ଯୈର୍ଵିନା ପ୍ରଭୋ
ଏମିତି ସବୁ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ମୋ ଆତ୍ମା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲା ନାହିଁ, ହେ ଶିବ, ଏହିପରି କୌଣସି କ୍ରିୟା ବିନା କେମିତି ସଫଳତା ମିଳିପାରିବ, ଦୟାକରି କହ।
ସକୃଦୁଚ୍ଚାରଣାଦେଵ ଦଦାତି ଫଲମୁତ୍ତମମ୍ । ଯଦି ଯୋଗ୍ଯୋଽସ୍ମି ଦେଵେଶ ତଦା ମେ କୃପଯା ଵଦ
ଏହି ମନ୍ତ୍ରଟିକୁ କେବଳ ଏକଥର ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ ମଧ୍ୟ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଫଳ ମିଳେ; ମୁଁ ଯଦି ଯୋଗ୍ୟ ହେଉଛି, ହେ ଦେବତାମାନଙ୍କର ଠାକୁର, ତେବେ ଦୟାକରି ମୋତେ କହ।
ଶିଵ ଉଵାଚ- ସାଧୁ ପୃଷ୍ଟଂ ମହାଭାଗ ତ୍ଵଯା ଲୋକହିତୈଷିଣା । ସୁଗୋପ୍ଯମପି ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ମଂତ୍ରଚିଂତାମଣିଂ ତଵ
ଶିବ କହିଲେ— ହେ ମହାଭାଗ, ତୁମେ ଲୋକଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ ଯେଉଁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ, ଏହା ଖୁବ ଭଲ। ଏହି ଅତି ଗୁପ୍ତ ମନ୍ତ୍ର ଚିନ୍ତାମଣିକୁ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି।
ରହସ୍ଯାନାଂ ରହସ୍ଯଂ ଯଦ୍ଗୁହ୍ଯାନାଂ ଗୁହ୍ଯମୁତ୍ତମମ୍ । ନ ମଯା କଥିତଂ ଦେଵ୍ଯୈ ନାଗ୍ରଜେଭ୍ଯଃ ପୁରା ତଵ
ଏହା ସମସ୍ତ ଗୁପ୍ତ ଜିନିଷ ମଧ୍ୟରେ ସବୁଠାରୁ ଗୁପ୍ତ, ସର୍ବୋତ୍ତମ ଗୁପ୍ତ ରହସ୍ୟ। ଏହାକୁ ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ଦେବୀ କିମ୍ବା ପୁରାତନ ଋଷିମାନେଙ୍କୁ କହିନଥିଲି।
ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯୁଗଲଂ ତୁଭ୍ଯଂ କୃଷ୍ଣମଂତ୍ରମନୁତ୍ତମମ୍ । ମଂତ୍ରଚିଂତାମଣିର୍ନାମ ଯୁଗଲଂ ଦ୍ଵଯମେଵ ଚ
ମୁଁ ତୁମକୁ ଦୁଇଟି ଅଂଶରେ ଥିବା ସର୍ବୋତ୍ତମ କୃଷ୍ଣ ମନ୍ତ୍ର କହିବି। ଏହି ମନ୍ତ୍ରକୁ ଚିନ୍ତାମଣି ନାମରେ ଓ ଦୁଇ ଅଂଶର ଯୁଗଳ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ।
ପର୍ଯାଯା ଅସ୍ଯ ମଂତ୍ରସ୍ଯ ତଥା ପଂଚପଦୀତି ଚ । ଗୋପୀଜନପଦଂ ଵଲ୍ଲଭାଂ ତଂ ତୁ ଚରଣାନିତି
ଏହି ମନ୍ତ୍ରର ଅନ୍ୟ ନାମ ହେଉଛି ପଞ୍ଚପଦୀ, ଗୋପୀଜନପଦ, ବଲ୍ଲଭା ଓ ଚରଣାନି।
ଶରଣଂ ଚ ପ୍ରପଦ୍ଯେ ଚ ଏଷ ପଂଚପଦାତ୍ମକଃ । ମଂତ୍ରଚିଂତାମଣିଃ ପ୍ରୋକ୍ତଃ ଷୋଡଶାର୍ଣୋ ମହାମନୁଃ
‘ଶରଣମ୍ ଚ ପ୍ରପଦ୍ୟେ’— ଏହି ହେଉଛି ପଞ୍ଚପଦୀ ରୂପ; ଏହି ଚିନ୍ତାମଣି ମନ୍ତ୍ରକୁ ଷୋଡ଼ଶ ଅକ୍ଷରର ମହାମନ୍ତ୍ର ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ନମୋ ଗୋପୀଜନେତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଵଲ୍ଲଭାଭ୍ଯାଂ ଵଦେତ୍ତତଃ । ପଦଦ୍ଵଯାତ୍ମକୋ ମଂତ୍ରୋ ଦଶାର୍ଣଃ ଖଲୁ କଥ୍ଯତେ
‘ନମୋ ଗୋପୀଜନ’ କହି ପରେ ‘ବଲ୍ଲଭା’ କହିବା ଉଚିତ୍। ଦୁଇ ଶବ୍ଦର ଏହି ମନ୍ତ୍ରକୁ ଦଶ ଅକ୍ଷରର ମନ୍ତ୍ର ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଏତାଂ ପଂଚପଦୀଂ ଜପ୍ତ୍ଵା ଶ୍ରଦ୍ଧଯାଶ୍ରଦ୍ଧଯା ସକୃତ୍ । କୃଷ୍ଣପ୍ରିଯାଣାଂ ସାନ୍ନିଧ୍ଯଂ ଗଚ୍ଛତ୍ଯେଵ ନ ସଂଶଯଃ
ଏହି ପଞ୍ଚପଦୀ ମନ୍ତ୍ରକୁ ଆସ୍ଥା ଥିଲେ କିମ୍ବା ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କେବଳ ଏକଥର ଜପ କଲେ, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପ୍ରିୟମାନେଙ୍କ ସାନିଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ମିଳିଯାଏ।
ନ ପୁରଶ୍ଚରଣପ୍ରେକ୍ଷା ନାସ୍ଯ ନ୍ଯାସଵିଧିକ୍ରମଃ । ନ ଦେଶକାଲନିଯମୋ ନାରିମିତ୍ରାଦିଶୋଧନମ୍
ଏହି ମନ୍ତ୍ର ପାଇଁ କୌଣସି ପୂର୍ବ ତୟାରି, ନ୍ୟାସ ବିଧି, ସ୍ଥାନ କିମ୍ବା ସମୟର ନିୟମ, ଜଳ କିମ୍ବା ବନ୍ଧୁମାନେ ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧି— କିଛି ଦରକାର ନାହିଁ।
ସର୍ଵେଽଧିକାରିଣଶ୍ଚାତ୍ର ଚଂଡାଲାଂତା ମୁନୀଶ୍ଵର । ସ୍ତ୍ରିଯଃ ଶୂଦ୍ରାଦଯଶ୍ଚାପି ଜଡମୂକାଦି ପଂଗଵଃ
ଏଠାରେ ସମସ୍ତେ ଅଧିକାରୀ— ମହାମୁନି, ଚଣ୍ଡାଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଜନାନୀମାନେ, ଶୂଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ମୂଢ଼, ଗୁଙ୍ଗା ଓ ଅଙ୍ଗଭଙ୍ଗ ଥିବାମାନେ।
ଅନ୍ଯେ ହୂଣାଃ କିରାତାଶ୍ଚ ପୁଲିଂଦାଃ ପୁଷ୍କସାସ୍ତଥା । ଆଭୀରାଯ ଵନାଃ କଂକାଃ ଖସାଦ୍ଯାଃ ପାପଯୋନଯଃ
ଅନ୍ୟମାନେ ଯେପରିକି ହୁଣ, କିରାତ, ପୁଲିନ୍ଦ, ପୁଷ୍କସ, ଆଭୀର, ଅରଣ୍ୟବାସୀ, କଙ୍କ, ଖସ ଓ ଅନ୍ୟ ପାପ ଜନ୍ମର ଲୋକମାନେ।
ଦଂଭାହଂକାରପରମାଃ ପାପାଃ ପୈଶୁନ୍ଯତତ୍ପରାଃ । ଗୋବ୍ରାହ୍ମଣାଦି ହଂତାରୋ ମହୋପପାତକାନ୍ଵିତାଃ
ଯେମାନେ ଠକେଇ ଓ ଅହଂକାରରେ ଭରିଥିବା, ପାପୀ, ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରିବାରେ ଲାଗିଥିବା, ଗୋ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା କରିଥିବା, ମହାପାପରେ ଲିପ୍ତ।
ଜ୍ଞାନଵୈରାଗ୍ଯରହିତାଃ ଶ୍ରଵଣାଦିଵିଵର୍ଜିତାଃ । ଏତେ ଚାନ୍ଯେ ଚ ସର୍ଵେ ସ୍ଯୁର୍ମନୋରସ୍ଯାଧିକାରିଣଃ
ଯେମାନେ ଜ୍ଞାନ ଓ ବୈରାଗ୍ୟ ହୀନ, ଶ୍ରବଣ ଓ ଅନ୍ୟ କୃତ୍ୟରୁ ବଞ୍ଚିତ, ଏମିତି ସମସ୍ତେ ଏହି ମନ୍ତ୍ର ପାଇଁ ଅଧିକାରୀ।
ଯଦି ଭକ୍ତିର୍ଭଵେଦେଷାଂ କୃଷ୍ଣେ ସର୍ଵେଶ୍ଵରେଶ୍ଵରେ । ତଦାଧିକାରିଣଃ ସର୍ଵେ ନାନ୍ଯଥା ମୁନିସତ୍ତମ
ଯଦି ସେମାନଙ୍କର କୃଷ୍ଣ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଠାକୁରଙ୍କୁ ନେଇ ଭକ୍ତି ରହିଛି, ତେବେ ସମସ୍ତେ ଅଧିକାରୀ; ନହେଲେ ନୁହେଁ, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଯାଜ୍ଞିକୋ ଦାନନିରତଃ ସର୍ଵତଂତ୍ରୋପସେଵକଃ । ସତ୍ଯଵାଦୀ ଯତିର୍ଵାପି ଵେଦଵେଦାଂଗପାରଗଃ
ଯେମାନେ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି, ଦାନରେ ଲାଗିଥାନ୍ତି, ସମସ୍ତ ତନ୍ତ୍ରର ସେବକ, ସତ୍ୟ କଥା କହନ୍ତି, ବା ସନ୍ନ୍ୟାସୀ, ବା ବେଦ ଓ ବେଦାଙ୍ଗର ଜ୍ଞାନୀ।
ବ୍ରହ୍ମନିଷ୍ଠଃ କୁଲୀନୋ ଵା ତପସ୍ଵୀ ଵ୍ରତତତ୍ପରଃ । ଅତ୍ରାଧିକାରୀ ନ ଭଵେତ୍କୃଷ୍ଣଭକ୍ତିଵିଵର୍ଜିତଃ
ଯେଉଁଠି କୃଷ୍ଣଭକ୍ତି ନାହିଁ, ସେଠି ବ୍ରହ୍ମନିଷ୍ଠ, ଉଚ୍ଚ କୁଳର, ତପସ୍ବୀ କିମ୍ବା ବ୍ରତରେ ଲଗ୍ନ ଥିବା ଲୋକ ମଧ୍ୟ ଅଧିକାରୀ ହେବେ ନାହିଁ।
ତସ୍ମାଦକୃଷ୍ଣଭକ୍ତାଯ କୃତଘ୍ନାଯ ନ ମାନିନେ । ନ ଚ ଶ୍ରଦ୍ଧାଵିହୀନାଯ ଵକ୍ତଵ୍ଯଂ ନାସ୍ତିକାଯ ଚ
ତେଣୁ, ଯେଉଁଠି କୃଷ୍ଣଭକ୍ତି ନାହିଁ, କୃତଘ୍ନ, ଅହଂକାରୀ, ଶ୍ରଦ୍ଧାହୀନ କିମ୍ବା ନାସ୍ତିକ, ସେମାନଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ନ ଚାଶୁଶ୍ରୂଷଵେ ଵାଚ୍ଯଂ ନାସଂଵତ୍ସରସେଵିନେ । ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣେଽନନ୍ଯଭକ୍ତାଯ ଦଂଭଲୋଭଵିଵର୍ଜିନେ
ଯିଏ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରେନି, ବର୍ଷପୂର୍ଣ୍ଣ ସେବା କରେନି, ସେମାନଙ୍କୁ ଏହା କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏହି କଥା ଶୁଣିବା ଯୋଗ୍ୟ ହେଉଛନ୍ତି ଯିଏ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଏକାନ୍ତ ଭାବେ ଭକ୍ତି କରନ୍ତି, ଚାଳାକି ଓ ଲୋଭ ଛାଡ଼ିଛନ୍ତି।
କାମକ୍ରୋଧଵିମୁକ୍ତାଯ ଦେଯମେତତ୍ପ୍ରଯତ୍ନତଃ । ଋଷିଶ୍ଚୈଵାହମେତସ୍ଯ ଗାଯତ୍ରୀଛଂଦ ଉଚ୍ଯତେ
ଯିଏ କାମ ଓ କ୍ରୋଧରୁ ମୁକ୍ତ, ସେଉଁଠି ଏହା ସାବଧାନରେ ଦେବା ଉଚିତ୍। ଏହାର ଋଷି ମୁଁ ନିଜେ ଓ ଗାୟତ୍ରୀ ଛନ୍ଦ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖିତ।
ଦେଵତା ବଲ୍ଲଵୀକାଂତୋ ମଂତ୍ରସ୍ଯ ପରିକୀର୍ତିତଃ । ସପ୍ରିଯସ୍ଯ ହରେର୍ଦାସ୍ଯେ ଵିନିଯୋଗ ଉଦାହୃତଃ
ଏହି ମନ୍ତ୍ରର ଦେବତା ହେଲେ ଗୋପୀମାନଙ୍କର ପ୍ରିୟ କୃଷ୍ଣ। ଏହାର ବ୍ୟବହାର ହେଉଛି ପ୍ରିୟା ସହିତ ହରିଙ୍କ ସେବା।
ଆଚକ୍ରାଦ୍ଯୈସ୍ତଥା ମଂତ୍ରୈଃ ପଂଚାଂଗାନି ପ୍ରକଲ୍ପଯେତ୍ । ଅଥଵାପି ସ୍ଵବୀଜେନ କରାଂଗନ୍ଯାସକୌ ଚରେତ୍
ଠିକ୍ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପଞ୍ଚ ଅଂଗ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ୍। ନହେଲେ, ନିଜ ବୀଜାକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା ହାତ ଓ ଶରୀରରେ ନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ୍।
ମଂତ୍ରସ୍ଯ ପ୍ରଥମୋ ଵର୍ଣୋ ବିଂଦୁନା ମୂର୍ଧ୍ନିଭୂଷିତଃ । ଗମିତ୍ଯେଵଂ ଭଵେଦ୍ବୀଜଂ ନମଃ ଶକ୍ତିରିହୋଦିତା
ମନ୍ତ୍ରର ପ୍ରଥମ ଅକ୍ଷର ମୁଣ୍ଡରେ ବିନ୍ଦୁ ସହିତ ବୀଜ ହୁଏ। 'ନମଃ' ଏଠାରେ ଶକ୍ତି ଭାବେ କହାଯାଇଛି।
ଅଂତିମାର୍ଣୈର୍ଦଶାଂଗାନି ତୈରେଵ ଚ ତଥାର୍ଚନମ୍ । ଗଂଧପୁଷ୍ପାଦିଭିସ୍ତଚ୍ଚ ଜଲୈରେଵାପ୍ଯସଂଭଵେ
ଶେଷ ଅକ୍ଷରମାନେ ଦ୍ୱାରା ଦଶ ଅଂଗ ଓ ପୂଜା କରାଯାଏ। ଏହା ଉପଲବ୍ଧ ନ ହେଲେ, ଗନ୍ଧ, ଫୁଲ ଓ ପାଣି ଦ୍ୱାରା କରିବା ଉଚିତ୍।