ତଦେକଂ ପାଵନଂ ଲୋକେ ତଦ୍ଧି ସର୍ଵଂ ଵିଶୋଧଯେତ୍ । ପୂଜା ଚ ପଂଚଧା ପ୍ରୋକ୍ତା ତାସାଂ ଭେଦଂ ଶୃଣୁଷ୍ଵ ମେ
ସେଇଠି ଏକମାତ୍ର ପବିତ୍ରତା ଅଛି, ଯାହା ସମସ୍ତକୁ ଶୁଧ୍ଧ କରେ। ପୂଜା ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାରର କୁହାଯାଇଛି—ସେମାନଙ୍କର ଭିନ୍ନତା ମୋ ପାଖରୁ ଶୁଣ।
ଅଭିଗମନମୁପାଦାନଂ ଯୋଗଃ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯ ଏଵ ଚ । ଇଜ୍ଯା ପଂଚପ୍ରକାରାର୍ଚା କ୍ରମେଣ କଥଯାମି ତେ
ଅଭିଗମନ, ଉପାଦାନ, ଯୋଗ, ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ ଓ ଇଜ୍ୟା—ଏହି ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାରର ପୂଜାକୁ ମୁଁ ତୁମକୁ କ୍ରମକ୍ରମେ ବୁଝେଇଦେବି।
ତତ୍ଵାଭିଗମନଂ ନାମ ଦେଵତାସ୍ଥାନମାର୍ଜନମ୍ । ଉପଲେପଂ ଚ ନିର୍ମାଲ୍ଯଦୂରୀକରଣମେଵ ଚ
ଅଭିଗମନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ଦେବତାଙ୍କ ଥାନ ସଫା କରିବା, ଲେପନ କରିବା ଓ ନିର୍ମାଳ୍ୟ ହଟାଇଦେବା।
ଉପାଦାନଂ ନାମ ଗଂଧ ପୁଷ୍ପାଦିଚଯନଂ ତଥା । ଯୋଗୋ ନାମ ସ୍ଵଦେଵସ୍ଯ ସ୍ଵାତ୍ମନୈଵାତ୍ମଭାଵନା
ଉପାଦାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ଗନ୍ଧ ଓ ଫୁଲ ଆଦି ଏକତ୍ର କରିବା; ଯୋଗ ବୋଲି ଅର୍ଥ ହେଉଛି ନିଜ ଦେବତାଙ୍କୁ ନିଜ ଆତ୍ମା ଭାବି ଧ୍ୟାନ କରିବା।
ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯୋ ନାମ ମଂତ୍ରାର୍ଥାନୁସଂଧାପୂର୍ଵକୋ ଜପଃ । ସୂକ୍ତସ୍ତୋତ୍ରାଦିପାଠଶ୍ଚ ହରେଃ ସଂକୀର୍ତ୍ତନଂ ତଥା
ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ମନ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥକୁ ଭାବି ଭାବି ଜପ କରିବାକୁ, ଏହା ସହିତ ସୂକ୍ତ, ସ୍ତୋତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପାଠ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ପଢ଼ିବାକୁ, ଏବଂ ଏହା ପରି ହରିଙ୍କ ନାମ କୀର୍ତ୍ତନ କରିବାକୁ।
ତତ୍ତ୍ଵାଦିଶାସ୍ତ୍ରାଭ୍ଯାସଶ୍ଚ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯଃ ପରିକୀର୍ତିତଃ । ଇଜ୍ଯା ନାମ ସ୍ଵଦେଵସ୍ଯ ପୂଜନଂ ଚ ଯଥାର୍ଥତଃ
ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଏହା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଶାସ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ପୁନିପୁନି ଅଭ୍ୟାସ କରିବାକୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ କୁହାଯାଏ; ଏବଂ ଇଜ୍ୟା ବୋଲି କୁହାଯାଏ ନିଜ ଇଷ୍ଟଦେବତାଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ପୂଜା କରିବାକୁ।
ଇତି ପଂଚପ୍ରକାରାର୍ଚା କଥିତା ତଵ ସୁଵ୍ରତେ । ସାର୍ଷ୍ଟି ସାମୀପ୍ଯ ସାଲୋକ୍ଯ ସାଯୁଜ୍ଯ ସାରୂପ୍ଯଦା କ୍ରମାତ୍
ଏଭଳି ହେଲା, ଓ ସୁବ୍ରତେ, ପଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ଆରାଧନା ତୁମକୁ କୁହିଦେଲି: ସାର୍ଷ୍ଟି, ସାମୀପ୍ୟ, ସାଲୋକ୍ୟ, ସାୟୁଜ୍ୟ ଓ ସାରୂପ୍ୟ—ଏହି କ୍ରମରେ।
ପ୍ରସଂଗାତ୍କଥଯିଷ୍ଯାମି ଶାଲଗ୍ରାମଶିଲାର୍ଚନମ୍ । କେଶଵାଦେଶ୍ଚତୁର୍ବାହୋର୍ଦକ୍ଷିଣୋର୍ଧ୍ଵକରକ୍ରମାତ୍
ଏବେ ଏହି ସନ୍ଦର୍ଭରେ ମୁଁ ଶାଳଗ୍ରାମ ଶିଳାର ପୂଜା ବିଷୟରେ କହିବି; କେଶବ ଆଦି ଚାରିବାହୁ ଭଗବାନଙ୍କ ଦକ୍ଷିଣ ଓ ଉପର ହସ୍ତର କ୍ରମ ଅନୁଯାୟୀ।
ଶଂଖଚକ୍ରଗଦାପଦ୍ମୀ କେଶଵାଖ୍ଯୋ ଗଦାଧରଃ । ନାରାଯଣଃ ପଦ୍ମଗଦାଚକ୍ରଶଂଖାଯୁଧୈଃ କ୍ରମାତ୍
ଶଂଖ, ଚକ୍ର, ଗଦା ଓ ପଦ୍ମ ଧାରଣ କରୁଥିବା କେଶବଙ୍କୁ ଗଦାଧର ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ନାରାୟଣଙ୍କ ହସ୍ତରେ କ୍ରମକ୍ରମେ ପଦ୍ମ, ଗଦା, ଚକ୍ର ଓ ଶଂଖ ରହିଛି।
ମାଧଵଶ୍ଚକ୍ରଶଂଖାଭ୍ଯାଂ ପଦ୍ମେନ ଗଦଯା ଭଵେତ୍ । ଗଦାବ୍ଜଶଂଖଚକ୍ରୀ ଚ ଗୋଵିଂଦାଖ୍ଯୋ ଗଦାଧରଃ
ମାଧବଙ୍କ ହସ୍ତରେ ଚକ୍ର ଓ ଶଂଖ, ସହିତ ପଦ୍ମ ଓ ଗଦା ରହିଛି; ଗୋବିନ୍ଦ, ଯାହାଙ୍କୁ ଗଦାଧର କୁହାଯାଏ, ସେ ଗଦା, ପଦ୍ମ, ଶଂଖ ଓ ଚକ୍ର ଧାରଣ କରନ୍ତି।
ପଦ୍ମଶଂଖାରି ଗଦିନେ ଵିଷ୍ଣୁରୂପାଯ ତେ ନମଃ । ସଶଂଖାବ୍ଜ ଗଦାଚକ୍ର ମଧୁସୂଦନ ମୂର୍ତଯେ
ପଦ୍ମ, ଶଂଖ, ଶତ୍ରୁ ଓ ଗଦା ଧାରଣ କରୁଥିବା ବିଷ୍ଣୁର ରୂପକୁ ମୋର ନମସ୍କାର; ଏବଂ ମଧୁସୂଦନଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ନମନ, ଯିଏ ଶଂଖ, ପଦ୍ମ, ଗଦା ଓ ଚକ୍ର ଧାରଣ କରନ୍ତି।
ନମୋ ଗଦାରିଶଂଖାବ୍ଜଯୁକ୍ତତ୍ରିଵିକ୍ରମାଯ ଚ । ସାରିକୌମୋଦକୀ ପଦ୍ମଶଂଖ ଵାମନ ମୂର୍ତ୍ତଯେ
ଗଦା, ଶତ୍ରୁ ଓ ପଦ୍ମ ଯୁକ୍ତ ତ୍ରିବିକ୍ରମଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ସାରଙ୍ଗ ଧନୁଷ୍ୟ, କୌମୋଦକୀ ଗଦା, ପଦ୍ମ ଓ ଶଂଖ ଧାରଣ କରୁଥିବା ବାମନଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ମଧ୍ୟ ନମନ।
ଚକ୍ରାବ୍ଜଶଂଖଗଦିନେ ନମଃ ଶ୍ରୀଧରମୂର୍ତ୍ତଯେ । ହୃଷୀକେଶସାରିଗଦାଶଂଖପଦ୍ମିନ୍ନମୋସ୍ତୁ ତେ
ଚକ୍ର, ପଦ୍ମ, ଶଂଖ ଓ ଗଦା ଧାରଣ କରୁଥିବା ଶ୍ରୀଧରଙ୍କ ରୂପକୁ ନମସ୍କାର; ଏବଂ ହୃଷୀକେଶ, ଯିଏ ସାରଙ୍ଗ ଧନୁଷ୍ୟ, ଗଦା, ଶଂଖ ଓ ପଦ୍ମ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନମନ।
ସାବ୍ଜଶଂଖଗଦାଚକ୍ରପଦ୍ମନାଭ ସ୍ଵମୂର୍ତ୍ତଯେ । ଦାମୋଦରଶଂଖଗଦାଚକ୍ରପଦ୍ମିନ୍ନମୋସ୍ତୁ ତେ
ପଦ୍ମ, ଶଂଖ, ଗଦା ଓ ଚକ୍ର ଧାରଣ କରୁଥିବା ପଦ୍ମନାଭଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ନମସ୍କାର; ଦାମୋଦରଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନମନ, ଯିଏ ଶଂଖ, ଗଦା, ଚକ୍ର ଓ ପଦ୍ମ ଧାରଣ କରନ୍ତି।
ଶଂଖାବ୍ଜଚକ୍ରଗଦିନେ ନମଃ ସଂକର୍ଷଣାଯ ଚ । ସାରିଶଂଖଗଦାବ୍ଜାଯ ଵାସୁଦେଵ ନମୋସ୍ତୁତେ
ଶଂଖ, ପଦ୍ମ, ଚକ୍ର ଓ ଗଦା ଧାରଣ କରୁଥିବା ସଂକର୍ଷଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ସାରଙ୍ଗ ଧନୁଷ୍ୟ, ଶଂଖ, ଗଦା ଓ ପଦ୍ମ ଧାରଣ କରୁଥିବା ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନମନ।
ଶଂଖଚକ୍ରଗଦାବ୍ଜାଯ ଧୃତ ପ୍ରଦ୍ଯୁମ୍ନମୂର୍ତ୍ତଯେ । ନମୋଽନିରୁଦ୍ଧାଯ ଗଦାଶଂଖାବ୍ଜାରିଵିଧାରିଣେ
ଶଂଖ, ଚକ୍ର, ଗଦା ଓ ପଦ୍ମ ଧାରଣ କରୁଥିବା ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ନମସ୍କାର; ଏବଂ ଗଦା, ଶଂଖ, ପଦ୍ମ ଓ ଚକ୍ର ଶତ୍ରୁ ଧାରଣ କରୁଥିବା ଅନିରୁଦ୍ଧଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନମନ।
ସାବ୍ଜଶଂଖଗଦାଚକ୍ରପୁରୁଷୋତ୍ତମମୂର୍ତ୍ତଯେ । ନମୋଽଧୋକ୍ଷଜରୂପାଯ ଗଦାଶଂଖାରି ପଦ୍ମିନେ
ପଦ୍ମ, ଶଂଖ, ଗଦା ଓ ଚକ୍ର ଧାରଣ କରୁଥିବା ପୁରୁଷୋତ୍ତମଙ୍କ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ରୂପକୁ ନମସ୍କାର; ଏବଂ ଗଦା, ଶଂଖ, ପଦ୍ମ ଶତ୍ରୁ ଓ ପଦ୍ମ ଧାରଣ କରୁଥିବା ଅଧୋକ୍ଷଜଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନମନ।
ନୃସିଂହମୂର୍ତ୍ତଯେ ପଦ୍ମଗଦାଶଂଖାରିଧାରିଣେ । ପଦ୍ମାରିଶଂଖଗଦିନେ ନମୋସ୍ତ୍ଵଚ୍ଯୁତମୂର୍ତ୍ତଯେ
ପଦ୍ମ, ଗଦା, ଶଂଖ ଓ ଚକ୍ର ଶତ୍ରୁ ଧାରଣ କରୁଥିବା ନୃସିଂହଙ୍କ ରୂପକୁ ନମସ୍କାର; ଏବଂ ପଦ୍ମ, ଶଂଖ ଶତ୍ରୁ ଓ ଗଦା ଧାରଣ କରୁଥିବା ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ମଧ୍ୟ ନମନ।
ସଗଦାବ୍ଜାରିଶଂଖାଯ ନମଃ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣମୂର୍ତ୍ତଯେ । ଶାଲଗ୍ରାମଶିଲାଦ୍ଵାରଗତଲଗ୍ନଦ୍ଵିଚକ୍ରଧୃକ୍
ଗଦା, ପଦ୍ମ, ଶଂଖ ଶତ୍ରୁ ଓ ଶଂଖ ଧାରଣ କରୁଥିବା ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ରୂପକୁ ନମସ୍କାର; ଏବଂ ଶାଳଗ୍ରାମ ଶିଳାକୁ ମଧ୍ୟ, ଯାହାର ଦ୍ୱାରରେ ଦୁଇଟି ଚକ୍ର ଲାଗିଛି।
ଶୁକ୍ଲାଭରେଖଃ ଶୋଭାଢ୍ଯଃ ସଦେଵଃ ଶ୍ରୀଗଦାଧରଃ । ଲଗ୍ନଦ୍ଵିଚକ୍ରୋ ରକ୍ତାଭଃ ପୂର୍ଵଭାଗସ୍ତୁ ପୁଷ୍କଲଃ
ଯିଏ ଧଳା ରେଖାରେ ଶୋଭିତ, ଚମକିଥିବା, ଦେବମାନ୍ୟଙ୍କ ସହିତ ଅଛନ୍ତି ଓ ଶ୍ରୀମୟ ଗଦା ଧାରଣ କରନ୍ତି; ଦ୍ୱାରରେ ଦୁଇଟି ଚକ୍ର ଲାଗିଛି, ଲାଲ ରଙ୍ଗରେ ଅଛନ୍ତି, ଏବଂ ସାମ୍ନା ଅଂଶ ଭଲ ଭାବରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ।
ସଂକର୍ଷଣୋଽଥ ପ୍ରଦ୍ଯୁମ୍ନଃ ସୂକ୍ଷ୍ମଚକ୍ରସ୍ତୁ ପୀତକଃ । ସୁଦୀର୍ଘସୁଷିରଚ୍ଛିଦ୍ରୋ ହ୍ଯନିରୁଦ୍ଧସ୍ତୁ ଵର୍ତ୍ତୁଲଃ
ସେହି ହେଉଛନ୍ତି ସଂକର୍ଷଣ, ପରେ ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ; ସୂକ୍ଷ୍ମ ଚକ୍ର ହଳଦିଆ ରଙ୍ଗର, ଅନିରୁଦ୍ଧ ଗୋଲାକାର ଓ ବହୁତ ଲମ୍ବା ଓ ଗଭୀର ମୁଖ ଥିବା।
ନୀଲୋ ଦ୍ଵାରେ ତ୍ରିରେଖଶ୍ଚ ଅଥ ନାରାଯଣୋଽସିତଃ । ମଧ୍ଯେ ଗଦାକୃତୀ ରେଖା ନାଭିପଦ୍ମଂ ମହୋନ୍ନତମ୍
ନୀଳ ଦ୍ୱାରରେ ଅଛି, ତିନିଟି ରେଖା ସହିତ; ନାରାୟଣ କଳା ରଙ୍ଗର; ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଗଦା ଆକୃତିର ଏକ ରେଖା ଓ ନାଭିର ପଦ୍ମ ବଡ଼ ଉଚ୍ଚ ଅଛି।
ପୃଥୁଚକ୍ରୋ ନୃସିଂହୋ ଯଃ କପିଲୋ ଯସ୍ତ୍ରିବିଂଦୁକଃ । ଅଥଵା ପଂଚବିଂଦୋସ୍ତୁ ପୂଜନଂ ବ୍ରହ୍ମଚାରିଣଃ
ଯାହାର ଚକ୍ର ବଡ଼, ସେହି ହେଉଛନ୍ତି ନୃସିଂହ; ତିନିଟି ତିଳକ ଥିବା କପିଲ; କିମ୍ବା, ପଞ୍ଚଟି ତିଳକ ଥିବା ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
ଵରାହଃ ସ ତ୍ରିଲିଂଗୋ ଯୋ ଵିଷମଦ୍ଵଯଚକ୍ରକଃ । ନୀଲସ୍ତ୍ରିରେଖଃ ସ୍ଥୂଲୋଽଥ କୂର୍ମମୂର୍ତିଃ ସବିଂଦୁକଃ
ଯିଏ ତିନିଟି ରେଖା ଓ ଅସମ ଦୁଇଟି ଚକ୍ର ଥାଏ, ସେହି ହେଉଛନ୍ତି ବରାହ; ନୀଳ ରଙ୍ଗର, ତିନିଟି ରେଖା ଓ ଭାରି ଦେହ ଥିବା, ଏବଂ କୂର୍ମ ରୂପ ଏକ ତିଳକ ଥିବା।
କୃଷ୍ଣଃ ସଵର୍ତୁଲାଵର୍ତ୍ତ ପାଂଡୁରୋ ଧୃତପୃଷ୍ଠକଃ । ଶ୍ରୀଧରଃ ପଂଚରେଖଶ୍ଚ ଵନମାଲୀ ଗଦାଂକିତଃ
କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦୁଇଟି ଘୂର୍ଣ୍ଣନ ଚିହ୍ନ ଅଛି; ପାଣ୍ଡୁର ଉଠା ଦେହ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି; ଶ୍ରୀଧରଙ୍କ ପାଖରେ ପଞ୍ଚଟି ରେଖା, ଭୂଷିତ ଭୃଦା ମାଳା ଓ ଗଦା ଚିହ୍ନ ଅଛି।
ଵାମନୋ ଵର୍ତୁଲୋ ନାମ ମଧ୍ଯଚକ୍ରଃ ସନୀଲକଃ । ନାନାଵର୍ଣାନେକମୂର୍ତି ନାଗଭୋଗୀ ତ୍ଵନଂତକଃ
ବାମନଙ୍କୁ ଗୋଲାକାର, ମଧ୍ୟରେ ଚକ୍ର ଓ ନୀଳ ଚିହ୍ନ ଥିବା ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଅନନ୍ତକ ଅନେକ ରଙ୍ଗ, ଅନେକ ରୂପ ଓ ନାଗ ଚୁଆଁରେ ଭୂଷିତ।
ସ୍ଥୂଲୋ ଦାମୋଦରୋ ନୀଲୋ ମଧ୍ଯେ ଚକ୍ରଃ ସନୀଲକଃ । ସଂକର୍ଷଣଦ୍ଵାରକୋଵ୍ଯାଦଥ ବ୍ରହ୍ମା ସୁଲୋହିତଃ
ଦାମୋଦର ଭାରି ଓ ନୀଳ, ମଧ୍ୟରେ ଚକ୍ର ଓ ନୀଳ ଚିହ୍ନ ଅଛି; ପରେ ସଂକର୍ଷଣ ଓ ଦ୍ୱାରକା, ବ୍ରହ୍ମା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଲାଲ ରଙ୍ଗର।
ସୁଦୀର୍ଘରେଖାସୁଷିର ଏକଚକ୍ରାଂବୁଜଃ ପୃଥୁଃ । ପୃଥୁଚକ୍ରଃ ସ୍ଥୂଲଛିଦ୍ରଃ କୃଷ୍ଣୋ ବିଂଦୁଶ୍ଚ ବିଂଦୁମାନ୍
ବହୁତ ଲମ୍ବା ରେଖା, ଖାଲି ଭିତର, ଏକ ଚକ୍ର, ପଦ୍ମାକାର ଓ ବଡ଼; ବଡ଼ ଚକ୍ର ଓ ମୋଟ ଖୋଲା ଥିବା, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ତିଳକ ଚିହ୍ନ ଅଛି।
ହ୍ଯଗ୍ରୀଵୋଂଽକୁଶାକାରଃ ପଂଚରେଖଃ ସକୌସ୍ତୁଭଃ । ଵୈକୁଂଠୋ ମଲ୍ଲଵଦ୍ଭାତି ଏକଚକ୍ରମଯୋସିତଃ
ହୟଗ୍ରୀବ ହାତୀ ଅଙ୍କୁଶ ଆକୃତି, ପଞ୍ଚଟି ରେଖା ଓ କୌସ୍ତୁଭ ମଣି ଭୂଷିତ; ବୈକୁଣ୍ଠ ମଲ୍ଲ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, ଏକ ଚକ୍ର ଓ ଦୁଇଟି ଚିହ୍ନ ଅଛି।
ମତ୍ସ୍ଯୋ ଦୀର୍ଘାଂବୁଜାକାରୋ ଦୀର୍ଘରେଖଶ୍ଚ ପାଂଡୁରଃ । ରାମଚକ୍ରୋ ଦକ୍ଷରେଖୋ ଯଃ ଶ୍ଯାମଃ ସ ତ୍ରିଵିକ୍ରମଃ
ମତ୍ସ୍ୟ ଲମ୍ବା ଓ ପଦ୍ମାକାର, ଲମ୍ବା ରେଖା ଓ ଫିକା ରଙ୍ଗର; ରାମ ଚକ୍ରରେ ଡାହାଣ ରେଖା ଅଛି, ଶ୍ୟାମ ରଙ୍ଗର ହେଉଛନ୍ତି ତ୍ରିବିକ୍ରମ।