ସ୍ମୃତ୍ଵା ଗୁଣାନ୍ସ୍ମରନ୍ନାମ ଗାନଂ ଵା ମନରଂଜନମ୍ । ବୋଧଯତ୍ଯାତ୍ମନାତ୍ମାନଂ ସତତଂ ପ୍ରେମ୍ଣି ଲୀଯତେ
ତାଙ୍କର ଗୁଣ ସ୍ମରଣ କରି, ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା କିମ୍ବା ମନକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇ ଗୀତ ଗାଇବା ଦ୍ୱାରା, ଆତ୍ମା ସଦା ନିଜକୁ ଜାଗ୍ରତ କରେ ଓ ପ୍ରେମରେ ଲୀନ ହୁଏ।
ଇତି ଶ୍ରୀପଦ୍ମପୁରାଣେ ପାତାଲଖଂଡେ ଵୃଂଦାଵନମାହାତ୍ମ୍ଯେ ପାର୍ଵତୀଶିଵସଂଵାଦେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣରୂପଵର୍ଣନଂନାମ ସପ୍ତସପ୍ତତିତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀପଦ୍ମପୁରାଣର ପାତାଳଖଣ୍ଡର ବୃନ୍ଦାବନମାହାତ୍ମ୍ୟରେ ପାର୍ବତୀ ଓ ଶିବଙ୍କ ସଂବାଦରେ 'ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ରୂପ ବର୍ଣ୍ଣନା' ନାମକ ସତ୍ତରି ସପ୍ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା।
ପାର୍ଵତ୍ଯୁଵାଚ- ଵୈଷ୍ଣଵାନାଂ ଚ ଯଦ୍ଧର୍ମଂ ସର୍ଵଂ ତଥ୍ଯଂ ଚ ମେ ଵଦ । ଯତ୍କୃତ୍ଵା ମାନଵାଃ ସର୍ଵେ ଭଵାଂଭୋଧିଂ ତରଂତି ହି
ପାର୍ବତୀ କହିଲେ: ବୈଷ୍ଣବମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ ଧର୍ମ ଯାହା ଠିକ୍, ମୋତେ କହ; ଯାହା କରି ସମସ୍ତ ମନୁଷ୍ୟ ସଂସାର ସମୁଦ୍ରକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ।
ଈଶ୍ଵର ଉଵାଚ- ଅଥ ଦ୍ଵାଦଶଧା ଶୁଦ୍ଧିର୍ଵୈଷ୍ଣଵାନାମିହୋଚ୍ଯତେ । ଗୃହୋପଲେପନଂ ଚୈଵ ତଥାନୁଗମନଂ ହରେଃ
ଈଶ୍ୱର କହିଲେ: ବୈଷ୍ଣବମାନଙ୍କର ବାରଟି ପବିତ୍ରତା ଏଠାରେ କୁହାଯାଉଛି: ଘର ସଫା କରିବା ଓ ହରିଙ୍କ ପଥ ଅନୁସରଣ କରିବା।
ଭକ୍ତ୍ଯା ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା ଚୈଵ ପାଦଯୋଃ ଶୋଧନଂ ପୁନଃ । ପୂଜାର୍ଥଂ ପତ୍ରପୁଷ୍ପାଣାଂ ଭକ୍ତ୍ଯୈଵୋତ୍ତୋଲନଂ ହରେଃ
ଭକ୍ତିସହିତ ପରିକ୍ରମା କରିବା, ପୁଣିପୁଣି ପାଦ ଧୋଇବା, ଓ ଭକ୍ତିଭାବରେ ହରିଙ୍କ ପୂଜା ପାଇଁ ପତ୍ର ଓ ଫୁଲ ଚିନ୍ହଟ କରିବା।
କରଯୋଃ ସର୍ଵଶୁଦ୍ଧୀନାମିଯଂ ଶୁଦ୍ଧିର୍ଵିଶିଷ୍ଯତେ । ତନ୍ନାମକୀର୍ତନଂ ଚୈଵ ଗୁଣାନାମପି କୀର୍ତ୍ତନମ୍
ସମସ୍ତ ପାଣି ପବିତ୍ରତା ମଧ୍ୟରେ, ଏହି ପବିତ୍ରତା ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ: ତାଙ୍କର ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଓ ଗୁଣଗାନ କରିବା।
ଭକ୍ତ୍ଯା ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଦେଵସ୍ଯ ଵଚସଃ ଶୁଦ୍ଧିରିଷ୍ଯତେ । ତତ୍କଥାଶ୍ରଵଣଂ ଚୈଵ ତସ୍ଯୋତ୍ସଵନିରୀକ୍ଷଣମ୍
ଭକ୍ତିଭାବରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧେଶ୍ୟ କରି କଥା କହିବାରେ ପବିତ୍ରତା ଆସେ; ତାଙ୍କର କଥା ଶୁଣିବା ଓ ତାଙ୍କର ଉତ୍ସବ ଦେଖିବା ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର କରେ।
ଶ୍ରୋତ୍ରଯୋର୍ନେତ୍ରଯୋଶ୍ଚୈଵ ଶୁଦ୍ଧିଃ ସମ୍ଯଗିହୋଚ୍ଯତେ । ପାଦୋଦକଂ ଚ ନିର୍ମାଲ୍ଯଂ ମାଲାନାମପି ଧାରଣମ୍
କାନ ଓ ଆଖିର ପବିତ୍ରତା ଏଠାରେ ଠିକ୍ ଭାବେ କୁହାଯାଏ: ତାଙ୍କର ପାଦପଦ୍ମର ଜଳ, ନିର୍ମାଳ୍ୟ ଓ ମାଳା ପିନ୍ଧିବା।
ଉଚ୍ଯତେ ଶିରସଃ ଶୁଦ୍ଧିଃ ପ୍ରଣତସ୍ଯ ହରେଃ ପୁରଃ । ଆଘ୍ରାଣଂ ତସ୍ଯ ପୁଷ୍ପାଦେର୍ନିର୍ମାଲ୍ଯସ୍ଯ ତଥା ପ୍ରିଯେ
ମୁଣ୍ଡର ପବିତ୍ରତା କୁହାଯାଏ ହରିଙ୍କ ପାଖରେ ଶିର ନମାଇବା; ଏବଂ, ପ୍ରିୟେ, ତାଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଥିବା ଫୁଲ ଓ ନିର୍ମାଳ୍ୟ ଘ୍ରାଣ କରିବା।
ଵିଶୁଦ୍ଧିଃ ସ୍ଯାଦଂତରସ୍ଯ ଘ୍ରାଣସ୍ଯାପି ଵିଧୀଯତେ । ଯତ୍ର ପୁଷ୍ପାଦିକଂ ଯଚ୍ଚ କୃଷ୍ଣପାଦଯୁଗାର୍ପିତମ୍
ଘ୍ରାଣ ଓ ଭିତରର ପବିତ୍ରତା ଏଠାରେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ହେଉଛି, ଯେଉଁଠି ଫୁଲ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ପାଦଯୁଗଳରେ ଅର୍ପିତ।
ତଦେକଂ ପାଵନଂ ଲୋକେ ତଦ୍ଧି ସର୍ଵଂ ଵିଶୋଧଯେତ୍ । ପୂଜା ଚ ପଂଚଧା ପ୍ରୋକ୍ତା ତାସାଂ ଭେଦଂ ଶୃଣୁଷ୍ଵ ମେ
ସେଇଠି ଏକମାତ୍ର ପବିତ୍ରତା ଅଛି, ଯାହା ସମସ୍ତକୁ ଶୁଧ୍ଧ କରେ। ପୂଜା ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାରର କୁହାଯାଇଛି—ସେମାନଙ୍କର ଭିନ୍ନତା ମୋ ପାଖରୁ ଶୁଣ।
ଅଭିଗମନମୁପାଦାନଂ ଯୋଗଃ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯ ଏଵ ଚ । ଇଜ୍ଯା ପଂଚପ୍ରକାରାର୍ଚା କ୍ରମେଣ କଥଯାମି ତେ
ଅଭିଗମନ, ଉପାଦାନ, ଯୋଗ, ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ ଓ ଇଜ୍ୟା—ଏହି ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାରର ପୂଜାକୁ ମୁଁ ତୁମକୁ କ୍ରମକ୍ରମେ ବୁଝେଇଦେବି।
ତତ୍ଵାଭିଗମନଂ ନାମ ଦେଵତାସ୍ଥାନମାର୍ଜନମ୍ । ଉପଲେପଂ ଚ ନିର୍ମାଲ୍ଯଦୂରୀକରଣମେଵ ଚ
ଅଭିଗମନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ଦେବତାଙ୍କ ଥାନ ସଫା କରିବା, ଲେପନ କରିବା ଓ ନିର୍ମାଳ୍ୟ ହଟାଇଦେବା।
ଉପାଦାନଂ ନାମ ଗଂଧ ପୁଷ୍ପାଦିଚଯନଂ ତଥା । ଯୋଗୋ ନାମ ସ୍ଵଦେଵସ୍ଯ ସ୍ଵାତ୍ମନୈଵାତ୍ମଭାଵନା
ଉପାଦାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ଗନ୍ଧ ଓ ଫୁଲ ଆଦି ଏକତ୍ର କରିବା; ଯୋଗ ବୋଲି ଅର୍ଥ ହେଉଛି ନିଜ ଦେବତାଙ୍କୁ ନିଜ ଆତ୍ମା ଭାବି ଧ୍ୟାନ କରିବା।
ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯୋ ନାମ ମଂତ୍ରାର୍ଥାନୁସଂଧାପୂର୍ଵକୋ ଜପଃ । ସୂକ୍ତସ୍ତୋତ୍ରାଦିପାଠଶ୍ଚ ହରେଃ ସଂକୀର୍ତ୍ତନଂ ତଥା
ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ମନ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥକୁ ଭାବି ଭାବି ଜପ କରିବାକୁ, ଏହା ସହିତ ସୂକ୍ତ, ସ୍ତୋତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପାଠ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ପଢ଼ିବାକୁ, ଏବଂ ଏହା ପରି ହରିଙ୍କ ନାମ କୀର୍ତ୍ତନ କରିବାକୁ।
ତତ୍ତ୍ଵାଦିଶାସ୍ତ୍ରାଭ୍ଯାସଶ୍ଚ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯଃ ପରିକୀର୍ତିତଃ । ଇଜ୍ଯା ନାମ ସ୍ଵଦେଵସ୍ଯ ପୂଜନଂ ଚ ଯଥାର୍ଥତଃ
ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଏହା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଶାସ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ପୁନିପୁନି ଅଭ୍ୟାସ କରିବାକୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ କୁହାଯାଏ; ଏବଂ ଇଜ୍ୟା ବୋଲି କୁହାଯାଏ ନିଜ ଇଷ୍ଟଦେବତାଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ପୂଜା କରିବାକୁ।
ଇତି ପଂଚପ୍ରକାରାର୍ଚା କଥିତା ତଵ ସୁଵ୍ରତେ । ସାର୍ଷ୍ଟି ସାମୀପ୍ଯ ସାଲୋକ୍ଯ ସାଯୁଜ୍ଯ ସାରୂପ୍ଯଦା କ୍ରମାତ୍
ଏଭଳି ହେଲା, ଓ ସୁବ୍ରତେ, ପଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ଆରାଧନା ତୁମକୁ କୁହିଦେଲି: ସାର୍ଷ୍ଟି, ସାମୀପ୍ୟ, ସାଲୋକ୍ୟ, ସାୟୁଜ୍ୟ ଓ ସାରୂପ୍ୟ—ଏହି କ୍ରମରେ।
ପ୍ରସଂଗାତ୍କଥଯିଷ୍ଯାମି ଶାଲଗ୍ରାମଶିଲାର୍ଚନମ୍ । କେଶଵାଦେଶ୍ଚତୁର୍ବାହୋର୍ଦକ୍ଷିଣୋର୍ଧ୍ଵକରକ୍ରମାତ୍
ଏବେ ଏହି ସନ୍ଦର୍ଭରେ ମୁଁ ଶାଳଗ୍ରାମ ଶିଳାର ପୂଜା ବିଷୟରେ କହିବି; କେଶବ ଆଦି ଚାରିବାହୁ ଭଗବାନଙ୍କ ଦକ୍ଷିଣ ଓ ଉପର ହସ୍ତର କ୍ରମ ଅନୁଯାୟୀ।
ଶଂଖଚକ୍ରଗଦାପଦ୍ମୀ କେଶଵାଖ୍ଯୋ ଗଦାଧରଃ । ନାରାଯଣଃ ପଦ୍ମଗଦାଚକ୍ରଶଂଖାଯୁଧୈଃ କ୍ରମାତ୍
ଶଂଖ, ଚକ୍ର, ଗଦା ଓ ପଦ୍ମ ଧାରଣ କରୁଥିବା କେଶବଙ୍କୁ ଗଦାଧର ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ନାରାୟଣଙ୍କ ହସ୍ତରେ କ୍ରମକ୍ରମେ ପଦ୍ମ, ଗଦା, ଚକ୍ର ଓ ଶଂଖ ରହିଛି।
ମାଧଵଶ୍ଚକ୍ରଶଂଖାଭ୍ଯାଂ ପଦ୍ମେନ ଗଦଯା ଭଵେତ୍ । ଗଦାବ୍ଜଶଂଖଚକ୍ରୀ ଚ ଗୋଵିଂଦାଖ୍ଯୋ ଗଦାଧରଃ
ମାଧବଙ୍କ ହସ୍ତରେ ଚକ୍ର ଓ ଶଂଖ, ସହିତ ପଦ୍ମ ଓ ଗଦା ରହିଛି; ଗୋବିନ୍ଦ, ଯାହାଙ୍କୁ ଗଦାଧର କୁହାଯାଏ, ସେ ଗଦା, ପଦ୍ମ, ଶଂଖ ଓ ଚକ୍ର ଧାରଣ କରନ୍ତି।
ପଦ୍ମଶଂଖାରି ଗଦିନେ ଵିଷ୍ଣୁରୂପାଯ ତେ ନମଃ । ସଶଂଖାବ୍ଜ ଗଦାଚକ୍ର ମଧୁସୂଦନ ମୂର୍ତଯେ
ପଦ୍ମ, ଶଂଖ, ଶତ୍ରୁ ଓ ଗଦା ଧାରଣ କରୁଥିବା ବିଷ୍ଣୁର ରୂପକୁ ମୋର ନମସ୍କାର; ଏବଂ ମଧୁସୂଦନଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ନମନ, ଯିଏ ଶଂଖ, ପଦ୍ମ, ଗଦା ଓ ଚକ୍ର ଧାରଣ କରନ୍ତି।
ନମୋ ଗଦାରିଶଂଖାବ୍ଜଯୁକ୍ତତ୍ରିଵିକ୍ରମାଯ ଚ । ସାରିକୌମୋଦକୀ ପଦ୍ମଶଂଖ ଵାମନ ମୂର୍ତ୍ତଯେ
ଗଦା, ଶତ୍ରୁ ଓ ପଦ୍ମ ଯୁକ୍ତ ତ୍ରିବିକ୍ରମଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ସାରଙ୍ଗ ଧନୁଷ୍ୟ, କୌମୋଦକୀ ଗଦା, ପଦ୍ମ ଓ ଶଂଖ ଧାରଣ କରୁଥିବା ବାମନଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ମଧ୍ୟ ନମନ।
ଚକ୍ରାବ୍ଜଶଂଖଗଦିନେ ନମଃ ଶ୍ରୀଧରମୂର୍ତ୍ତଯେ । ହୃଷୀକେଶସାରିଗଦାଶଂଖପଦ୍ମିନ୍ନମୋସ୍ତୁ ତେ
ଚକ୍ର, ପଦ୍ମ, ଶଂଖ ଓ ଗଦା ଧାରଣ କରୁଥିବା ଶ୍ରୀଧରଙ୍କ ରୂପକୁ ନମସ୍କାର; ଏବଂ ହୃଷୀକେଶ, ଯିଏ ସାରଙ୍ଗ ଧନୁଷ୍ୟ, ଗଦା, ଶଂଖ ଓ ପଦ୍ମ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନମନ।
ସାବ୍ଜଶଂଖଗଦାଚକ୍ରପଦ୍ମନାଭ ସ୍ଵମୂର୍ତ୍ତଯେ । ଦାମୋଦରଶଂଖଗଦାଚକ୍ରପଦ୍ମିନ୍ନମୋସ୍ତୁ ତେ
ପଦ୍ମ, ଶଂଖ, ଗଦା ଓ ଚକ୍ର ଧାରଣ କରୁଥିବା ପଦ୍ମନାଭଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ନମସ୍କାର; ଦାମୋଦରଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନମନ, ଯିଏ ଶଂଖ, ଗଦା, ଚକ୍ର ଓ ପଦ୍ମ ଧାରଣ କରନ୍ତି।
ଶଂଖାବ୍ଜଚକ୍ରଗଦିନେ ନମଃ ସଂକର୍ଷଣାଯ ଚ । ସାରିଶଂଖଗଦାବ୍ଜାଯ ଵାସୁଦେଵ ନମୋସ୍ତୁତେ
ଶଂଖ, ପଦ୍ମ, ଚକ୍ର ଓ ଗଦା ଧାରଣ କରୁଥିବା ସଂକର୍ଷଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ସାରଙ୍ଗ ଧନୁଷ୍ୟ, ଶଂଖ, ଗଦା ଓ ପଦ୍ମ ଧାରଣ କରୁଥିବା ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନମନ।
ଶଂଖଚକ୍ରଗଦାବ୍ଜାଯ ଧୃତ ପ୍ରଦ୍ଯୁମ୍ନମୂର୍ତ୍ତଯେ । ନମୋଽନିରୁଦ୍ଧାଯ ଗଦାଶଂଖାବ୍ଜାରିଵିଧାରିଣେ
ଶଂଖ, ଚକ୍ର, ଗଦା ଓ ପଦ୍ମ ଧାରଣ କରୁଥିବା ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ନମସ୍କାର; ଏବଂ ଗଦା, ଶଂଖ, ପଦ୍ମ ଓ ଚକ୍ର ଶତ୍ରୁ ଧାରଣ କରୁଥିବା ଅନିରୁଦ୍ଧଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନମନ।
ସାବ୍ଜଶଂଖଗଦାଚକ୍ରପୁରୁଷୋତ୍ତମମୂର୍ତ୍ତଯେ । ନମୋଽଧୋକ୍ଷଜରୂପାଯ ଗଦାଶଂଖାରି ପଦ୍ମିନେ
ପଦ୍ମ, ଶଂଖ, ଗଦା ଓ ଚକ୍ର ଧାରଣ କରୁଥିବା ପୁରୁଷୋତ୍ତମଙ୍କ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ରୂପକୁ ନମସ୍କାର; ଏବଂ ଗଦା, ଶଂଖ, ପଦ୍ମ ଶତ୍ରୁ ଓ ପଦ୍ମ ଧାରଣ କରୁଥିବା ଅଧୋକ୍ଷଜଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନମନ।
ନୃସିଂହମୂର୍ତ୍ତଯେ ପଦ୍ମଗଦାଶଂଖାରିଧାରିଣେ । ପଦ୍ମାରିଶଂଖଗଦିନେ ନମୋସ୍ତ୍ଵଚ୍ଯୁତମୂର୍ତ୍ତଯେ
ପଦ୍ମ, ଗଦା, ଶଂଖ ଓ ଚକ୍ର ଶତ୍ରୁ ଧାରଣ କରୁଥିବା ନୃସିଂହଙ୍କ ରୂପକୁ ନମସ୍କାର; ଏବଂ ପଦ୍ମ, ଶଂଖ ଶତ୍ରୁ ଓ ଗଦା ଧାରଣ କରୁଥିବା ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ମଧ୍ୟ ନମନ।
ସଗଦାବ୍ଜାରିଶଂଖାଯ ନମଃ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣମୂର୍ତ୍ତଯେ । ଶାଲଗ୍ରାମଶିଲାଦ୍ଵାରଗତଲଗ୍ନଦ୍ଵିଚକ୍ରଧୃକ୍
ଗଦା, ପଦ୍ମ, ଶଂଖ ଶତ୍ରୁ ଓ ଶଂଖ ଧାରଣ କରୁଥିବା ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ରୂପକୁ ନମସ୍କାର; ଏବଂ ଶାଳଗ୍ରାମ ଶିଳାକୁ ମଧ୍ୟ, ଯାହାର ଦ୍ୱାରରେ ଦୁଇଟି ଚକ୍ର ଲାଗିଛି।
ଶୁକ୍ଲାଭରେଖଃ ଶୋଭାଢ୍ଯଃ ସଦେଵଃ ଶ୍ରୀଗଦାଧରଃ । ଲଗ୍ନଦ୍ଵିଚକ୍ରୋ ରକ୍ତାଭଃ ପୂର୍ଵଭାଗସ୍ତୁ ପୁଷ୍କଲଃ
ଯିଏ ଧଳା ରେଖାରେ ଶୋଭିତ, ଚମକିଥିବା, ଦେବମାନ୍ୟଙ୍କ ସହିତ ଅଛନ୍ତି ଓ ଶ୍ରୀମୟ ଗଦା ଧାରଣ କରନ୍ତି; ଦ୍ୱାରରେ ଦୁଇଟି ଚକ୍ର ଲାଗିଛି, ଲାଲ ରଙ୍ଗରେ ଅଛନ୍ତି, ଏବଂ ସାମ୍ନା ଅଂଶ ଭଲ ଭାବରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ।