ଯୌଵନୋଦ୍ଭିନ୍ନକୈଶୋରଂ ନଵଯୌଵନମୁଚ୍ଯତେ । ତଦ୍ଵଯସ୍ତସ୍ଯ ସର୍ଵସ୍ଵଂ ପ୍ରପଂଚମିତରଦ୍ଵଯଃ
ଯୁବାବସ୍ଥାରୁ ଉଦିତ ଯୁବତ୍ୱକୁ ନବଯୁବନ କୁହାଯାଏ। ସେଇ ବୟସ୍ ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ, ବିଶ୍ୱ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୁଇଟି।
ବାଲ୍ଯପୌଗଂଡକୈଶୋରଂ ଵଯୋ ଵଂଦେ ମନୋହରମ୍ । ବାଲଗୋପାଲଗୋପାଲଂ ସ୍ମରଗୋପାଲରୂପିଣମ୍
ମୁଁ ଶିଶୁ, ପଉଗଣ୍ଡ ଓ ଯୁବାବସ୍ଥାର ମନୋହର ବୟସ୍କୁ ବନ୍ଦନା କରେ। ବାଳ ଗୋପାଳ, ଗୋପାଳ ଓ କାମଦେବ ରୂପୀ ଗୋପାଳଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରେ।
ଵଂଦେ ମଦନଗୋପାଲଂ କୈଶୋରାକାରମଦ୍ଭୁତମ୍ । ଯମାହୁର୍ଯୌଵନୋଦ୍ଭିନ୍ନ ଶ୍ରୀମନ୍ମଦନମୋହନମ୍
ମୁଁ କାମଦେବ ଗୋପାଳଙ୍କୁ, ଅଦ୍ଭୁତ ଯୁବା ରୂପକୁ ବନ୍ଦନା କରେ। ଯାହାକୁ ଯୁବତ୍ୱରୁ ଉଦିତ, ଶ୍ରୀମାନ୍ ମଦନମୋହନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଅଖଂଡାତୁଲପୀଯୂଷ ରସାନଂଦମହାର୍ଣଵମ୍ । ଜଯତି ଶ୍ରୀପତେର୍ଗୂଢଂ ଵପୁଃ କୈଶୋରରୂପିଣଃ
ଅଖଣ୍ଡ, ତୁଳନାହୀନ ମଧୁରତା, ଆନନ୍ଦର ମହାସାଗର ଜୟ କରୁ। ଶ୍ରୀପତିଙ୍କର ଗୁପ୍ତ ଯୁବା ରୂପ ଅଦ୍ୱିତୀୟ।
ଏକମପ୍ଯଵ୍ଯଯଂ ପୂର୍ଵଂ ବଲ୍ଲଵୀଵୃଂଦମଧ୍ଯଗମ୍ । ଧ୍ଯାନଗମ୍ଯଂ ପ୍ରପଶ୍ଯଂତି ରୁଚିଭେଦାତ୍ପୃଥଗ୍ଧିଯଃ
ସେ ଏକ, ଅବିନାଶୀ ଓ ପୁରାତନ, ବୃନ୍ଦାର ଗୋପମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବସିଥିବା। ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରୁଚି ଓ ମନ ଥିବା ଲୋକେ ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି।
ଯନ୍ନଖେଂଦୁରୁଚିର୍ବ୍ରହ୍ମ ଧ୍ଯେଯଂ ବ୍ରହ୍ମାଦିଭିଃ ସୁରୈଃ । ଗୁଣତ୍ରଯମତୀତଂ ତଂ ଵଂଦେ ଵୃଂଦାଵନେଶ୍ଵରମ୍
ଯାହାଙ୍କର ନଖ ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭା ବ୍ରହ୍ମ, ଯାହାକୁ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଦେବତାମାନେ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି। ତିନି ଗୁଣ ଉପରେ ଅତିତ, ମୁଁ ବୃନ୍ଦାବନେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ବନ୍ଦନା କରେ।
ଵୃଂଦାଵନପରିତ୍ଯାଗୋ ଗୋଵିଂଦସ୍ଯ ନ ଵିଦ୍ଯତେ । ଅନ୍ଯତ୍ର ଯଦ୍ଵପୁସ୍ତତ୍ତୁ କୃତ୍ରିମଂ ତନ୍ନ ସଂଶଯଃ
ଗୋବିନ୍ଦ କେବେ ବୃନ୍ଦାବନକୁ ଛାଡ଼ନ୍ତି ନାହିଁ; ତାଙ୍କର ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦେହ ଯେଉଁଠି ଦେଖାଯାଏ, ସେହି ସବୁ ନିଶ୍ଚୟ କୃତ୍ରିମ ଅଟେ।
ସୁଲଭଂ ଵ୍ରଜନାରୀଣାଂ ଦୁର୍ଲ୍ଲଭଂ ତନ୍ମୁମୁକ୍ଷୁଣାମ୍ । ତଂ ଭଜେ ନଂଦସୂନୁଂ ଯନ୍ନଖତେଜଃ ପରଂ ମନୁଃ
ବ୍ରଜର ଜିଉଁମାନେ ତାଙ୍କୁ ସହଜରେ ପାଇପାରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ମୋକ୍ଷ ଚାହୁଁଥିବାମାନେ ପାଇପାରନ୍ତି ନାହିଁ; ମୁଁ ନନ୍ଦନନ୍ଦନଙ୍କୁ ପୂଜିବି, ଯାହାଙ୍କର ପାଦନଖର ଚମକ ସମସ୍ତ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ।
ପାର୍ଵତ୍ଯୁଵାଚ। ଭୁକ୍ତିମୁକ୍ତିସ୍ପୃହା ଯାଵତ୍ପିଶାଚୀ ହୃଦି ଵର୍ତ୍ତତେ । ତାଵତ୍ପ୍ରେମସୁଖସ୍ଯାତ୍ର କଥମଭ୍ଯୁଦଯୋ ଭଵେତ୍
ପାର୍ବତୀ କହିଲେ: ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷର ଆକାଂକ୍ଷା ଭୂତ ଭଳି ହୃଦୟରେ ରହିଛି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏଠାରେ ପ୍ରେମର ସୁଖ କେମିତି ଉଦୟ ହେବ?
ଈଶ୍ଵର ଉଵାଚ- ସାଧୁପୃଷ୍ଟଂ ତ୍ଵଯା ଭଦ୍ରେ ଯନ୍ମେ ମନସି ଵର୍ତ୍ତତେ । ତତ୍ସର୍ଵଂ କଥଯିଷ୍ଯାମି ସାଵଧାନା ନିଶାମଯ
ଈଶ୍ୱର କହିଲେ: ଭଲ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ, ଭଦ୍ରେ, ଯାହା ମୋ ମନରେ ଅଛି; ମୁଁ ସବୁ କଥା କହିଦେବି, ଆଗ୍ରହରେ ଶୁଣ।
ସ୍ମୃତ୍ଵା ଗୁଣାନ୍ସ୍ମରନ୍ନାମ ଗାନଂ ଵା ମନରଂଜନମ୍ । ବୋଧଯତ୍ଯାତ୍ମନାତ୍ମାନଂ ସତତଂ ପ୍ରେମ୍ଣି ଲୀଯତେ
ତାଙ୍କର ଗୁଣ ସ୍ମରଣ କରି, ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା କିମ୍ବା ମନକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇ ଗୀତ ଗାଇବା ଦ୍ୱାରା, ଆତ୍ମା ସଦା ନିଜକୁ ଜାଗ୍ରତ କରେ ଓ ପ୍ରେମରେ ଲୀନ ହୁଏ।
ଇତି ଶ୍ରୀପଦ୍ମପୁରାଣେ ପାତାଲଖଂଡେ ଵୃଂଦାଵନମାହାତ୍ମ୍ଯେ ପାର୍ଵତୀଶିଵସଂଵାଦେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣରୂପଵର୍ଣନଂନାମ ସପ୍ତସପ୍ତତିତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀପଦ୍ମପୁରାଣର ପାତାଳଖଣ୍ଡର ବୃନ୍ଦାବନମାହାତ୍ମ୍ୟରେ ପାର୍ବତୀ ଓ ଶିବଙ୍କ ସଂବାଦରେ 'ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ରୂପ ବର୍ଣ୍ଣନା' ନାମକ ସତ୍ତରି ସପ୍ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା।
ପାର୍ଵତ୍ଯୁଵାଚ- ଵୈଷ୍ଣଵାନାଂ ଚ ଯଦ୍ଧର୍ମଂ ସର୍ଵଂ ତଥ୍ଯଂ ଚ ମେ ଵଦ । ଯତ୍କୃତ୍ଵା ମାନଵାଃ ସର୍ଵେ ଭଵାଂଭୋଧିଂ ତରଂତି ହି
ପାର୍ବତୀ କହିଲେ: ବୈଷ୍ଣବମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ ଧର୍ମ ଯାହା ଠିକ୍, ମୋତେ କହ; ଯାହା କରି ସମସ୍ତ ମନୁଷ୍ୟ ସଂସାର ସମୁଦ୍ରକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ।
ଈଶ୍ଵର ଉଵାଚ- ଅଥ ଦ୍ଵାଦଶଧା ଶୁଦ୍ଧିର୍ଵୈଷ୍ଣଵାନାମିହୋଚ୍ଯତେ । ଗୃହୋପଲେପନଂ ଚୈଵ ତଥାନୁଗମନଂ ହରେଃ
ଈଶ୍ୱର କହିଲେ: ବୈଷ୍ଣବମାନଙ୍କର ବାରଟି ପବିତ୍ରତା ଏଠାରେ କୁହାଯାଉଛି: ଘର ସଫା କରିବା ଓ ହରିଙ୍କ ପଥ ଅନୁସରଣ କରିବା।
ଭକ୍ତ୍ଯା ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା ଚୈଵ ପାଦଯୋଃ ଶୋଧନଂ ପୁନଃ । ପୂଜାର୍ଥଂ ପତ୍ରପୁଷ୍ପାଣାଂ ଭକ୍ତ୍ଯୈଵୋତ୍ତୋଲନଂ ହରେଃ
ଭକ୍ତିସହିତ ପରିକ୍ରମା କରିବା, ପୁଣିପୁଣି ପାଦ ଧୋଇବା, ଓ ଭକ୍ତିଭାବରେ ହରିଙ୍କ ପୂଜା ପାଇଁ ପତ୍ର ଓ ଫୁଲ ଚିନ୍ହଟ କରିବା।
କରଯୋଃ ସର୍ଵଶୁଦ୍ଧୀନାମିଯଂ ଶୁଦ୍ଧିର୍ଵିଶିଷ୍ଯତେ । ତନ୍ନାମକୀର୍ତନଂ ଚୈଵ ଗୁଣାନାମପି କୀର୍ତ୍ତନମ୍
ସମସ୍ତ ପାଣି ପବିତ୍ରତା ମଧ୍ୟରେ, ଏହି ପବିତ୍ରତା ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ: ତାଙ୍କର ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଓ ଗୁଣଗାନ କରିବା।
ଭକ୍ତ୍ଯା ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଦେଵସ୍ଯ ଵଚସଃ ଶୁଦ୍ଧିରିଷ୍ଯତେ । ତତ୍କଥାଶ୍ରଵଣଂ ଚୈଵ ତସ୍ଯୋତ୍ସଵନିରୀକ୍ଷଣମ୍
ଭକ୍ତିଭାବରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧେଶ୍ୟ କରି କଥା କହିବାରେ ପବିତ୍ରତା ଆସେ; ତାଙ୍କର କଥା ଶୁଣିବା ଓ ତାଙ୍କର ଉତ୍ସବ ଦେଖିବା ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର କରେ।
ଶ୍ରୋତ୍ରଯୋର୍ନେତ୍ରଯୋଶ୍ଚୈଵ ଶୁଦ୍ଧିଃ ସମ୍ଯଗିହୋଚ୍ଯତେ । ପାଦୋଦକଂ ଚ ନିର୍ମାଲ୍ଯଂ ମାଲାନାମପି ଧାରଣମ୍
କାନ ଓ ଆଖିର ପବିତ୍ରତା ଏଠାରେ ଠିକ୍ ଭାବେ କୁହାଯାଏ: ତାଙ୍କର ପାଦପଦ୍ମର ଜଳ, ନିର୍ମାଳ୍ୟ ଓ ମାଳା ପିନ୍ଧିବା।
ଉଚ୍ଯତେ ଶିରସଃ ଶୁଦ୍ଧିଃ ପ୍ରଣତସ୍ଯ ହରେଃ ପୁରଃ । ଆଘ୍ରାଣଂ ତସ୍ଯ ପୁଷ୍ପାଦେର୍ନିର୍ମାଲ୍ଯସ୍ଯ ତଥା ପ୍ରିଯେ
ମୁଣ୍ଡର ପବିତ୍ରତା କୁହାଯାଏ ହରିଙ୍କ ପାଖରେ ଶିର ନମାଇବା; ଏବଂ, ପ୍ରିୟେ, ତାଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଥିବା ଫୁଲ ଓ ନିର୍ମାଳ୍ୟ ଘ୍ରାଣ କରିବା।
ଵିଶୁଦ୍ଧିଃ ସ୍ଯାଦଂତରସ୍ଯ ଘ୍ରାଣସ୍ଯାପି ଵିଧୀଯତେ । ଯତ୍ର ପୁଷ୍ପାଦିକଂ ଯଚ୍ଚ କୃଷ୍ଣପାଦଯୁଗାର୍ପିତମ୍
ଘ୍ରାଣ ଓ ଭିତରର ପବିତ୍ରତା ଏଠାରେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ହେଉଛି, ଯେଉଁଠି ଫୁଲ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ପାଦଯୁଗଳରେ ଅର୍ପିତ।
ତଦେକଂ ପାଵନଂ ଲୋକେ ତଦ୍ଧି ସର୍ଵଂ ଵିଶୋଧଯେତ୍ । ପୂଜା ଚ ପଂଚଧା ପ୍ରୋକ୍ତା ତାସାଂ ଭେଦଂ ଶୃଣୁଷ୍ଵ ମେ
ସେଇଠି ଏକମାତ୍ର ପବିତ୍ରତା ଅଛି, ଯାହା ସମସ୍ତକୁ ଶୁଧ୍ଧ କରେ। ପୂଜା ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାରର କୁହାଯାଇଛି—ସେମାନଙ୍କର ଭିନ୍ନତା ମୋ ପାଖରୁ ଶୁଣ।
ଅଭିଗମନମୁପାଦାନଂ ଯୋଗଃ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯ ଏଵ ଚ । ଇଜ୍ଯା ପଂଚପ୍ରକାରାର୍ଚା କ୍ରମେଣ କଥଯାମି ତେ
ଅଭିଗମନ, ଉପାଦାନ, ଯୋଗ, ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ ଓ ଇଜ୍ୟା—ଏହି ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାରର ପୂଜାକୁ ମୁଁ ତୁମକୁ କ୍ରମକ୍ରମେ ବୁଝେଇଦେବି।
ତତ୍ଵାଭିଗମନଂ ନାମ ଦେଵତାସ୍ଥାନମାର୍ଜନମ୍ । ଉପଲେପଂ ଚ ନିର୍ମାଲ୍ଯଦୂରୀକରଣମେଵ ଚ
ଅଭିଗମନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ଦେବତାଙ୍କ ଥାନ ସଫା କରିବା, ଲେପନ କରିବା ଓ ନିର୍ମାଳ୍ୟ ହଟାଇଦେବା।
ଉପାଦାନଂ ନାମ ଗଂଧ ପୁଷ୍ପାଦିଚଯନଂ ତଥା । ଯୋଗୋ ନାମ ସ୍ଵଦେଵସ୍ଯ ସ୍ଵାତ୍ମନୈଵାତ୍ମଭାଵନା
ଉପାଦାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ଗନ୍ଧ ଓ ଫୁଲ ଆଦି ଏକତ୍ର କରିବା; ଯୋଗ ବୋଲି ଅର୍ଥ ହେଉଛି ନିଜ ଦେବତାଙ୍କୁ ନିଜ ଆତ୍ମା ଭାବି ଧ୍ୟାନ କରିବା।
ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯୋ ନାମ ମଂତ୍ରାର୍ଥାନୁସଂଧାପୂର୍ଵକୋ ଜପଃ । ସୂକ୍ତସ୍ତୋତ୍ରାଦିପାଠଶ୍ଚ ହରେଃ ସଂକୀର୍ତ୍ତନଂ ତଥା
ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ମନ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥକୁ ଭାବି ଭାବି ଜପ କରିବାକୁ, ଏହା ସହିତ ସୂକ୍ତ, ସ୍ତୋତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପାଠ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ପଢ଼ିବାକୁ, ଏବଂ ଏହା ପରି ହରିଙ୍କ ନାମ କୀର୍ତ୍ତନ କରିବାକୁ।
ତତ୍ତ୍ଵାଦିଶାସ୍ତ୍ରାଭ୍ଯାସଶ୍ଚ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯଃ ପରିକୀର୍ତିତଃ । ଇଜ୍ଯା ନାମ ସ୍ଵଦେଵସ୍ଯ ପୂଜନଂ ଚ ଯଥାର୍ଥତଃ
ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଏହା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଶାସ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ପୁନିପୁନି ଅଭ୍ୟାସ କରିବାକୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ କୁହାଯାଏ; ଏବଂ ଇଜ୍ୟା ବୋଲି କୁହାଯାଏ ନିଜ ଇଷ୍ଟଦେବତାଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ପୂଜା କରିବାକୁ।
ଇତି ପଂଚପ୍ରକାରାର୍ଚା କଥିତା ତଵ ସୁଵ୍ରତେ । ସାର୍ଷ୍ଟି ସାମୀପ୍ଯ ସାଲୋକ୍ଯ ସାଯୁଜ୍ଯ ସାରୂପ୍ଯଦା କ୍ରମାତ୍
ଏଭଳି ହେଲା, ଓ ସୁବ୍ରତେ, ପଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ଆରାଧନା ତୁମକୁ କୁହିଦେଲି: ସାର୍ଷ୍ଟି, ସାମୀପ୍ୟ, ସାଲୋକ୍ୟ, ସାୟୁଜ୍ୟ ଓ ସାରୂପ୍ୟ—ଏହି କ୍ରମରେ।
ପ୍ରସଂଗାତ୍କଥଯିଷ୍ଯାମି ଶାଲଗ୍ରାମଶିଲାର୍ଚନମ୍ । କେଶଵାଦେଶ୍ଚତୁର୍ବାହୋର୍ଦକ୍ଷିଣୋର୍ଧ୍ଵକରକ୍ରମାତ୍
ଏବେ ଏହି ସନ୍ଦର୍ଭରେ ମୁଁ ଶାଳଗ୍ରାମ ଶିଳାର ପୂଜା ବିଷୟରେ କହିବି; କେଶବ ଆଦି ଚାରିବାହୁ ଭଗବାନଙ୍କ ଦକ୍ଷିଣ ଓ ଉପର ହସ୍ତର କ୍ରମ ଅନୁଯାୟୀ।
ଶଂଖଚକ୍ରଗଦାପଦ୍ମୀ କେଶଵାଖ୍ଯୋ ଗଦାଧରଃ । ନାରାଯଣଃ ପଦ୍ମଗଦାଚକ୍ରଶଂଖାଯୁଧୈଃ କ୍ରମାତ୍
ଶଂଖ, ଚକ୍ର, ଗଦା ଓ ପଦ୍ମ ଧାରଣ କରୁଥିବା କେଶବଙ୍କୁ ଗଦାଧର ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ନାରାୟଣଙ୍କ ହସ୍ତରେ କ୍ରମକ୍ରମେ ପଦ୍ମ, ଗଦା, ଚକ୍ର ଓ ଶଂଖ ରହିଛି।
ମାଧଵଶ୍ଚକ୍ରଶଂଖାଭ୍ଯାଂ ପଦ୍ମେନ ଗଦଯା ଭଵେତ୍ । ଗଦାବ୍ଜଶଂଖଚକ୍ରୀ ଚ ଗୋଵିଂଦାଖ୍ଯୋ ଗଦାଧରଃ
ମାଧବଙ୍କ ହସ୍ତରେ ଚକ୍ର ଓ ଶଂଖ, ସହିତ ପଦ୍ମ ଓ ଗଦା ରହିଛି; ଗୋବିନ୍ଦ, ଯାହାଙ୍କୁ ଗଦାଧର କୁହାଯାଏ, ସେ ଗଦା, ପଦ୍ମ, ଶଂଖ ଓ ଚକ୍ର ଧାରଣ କରନ୍ତି।