କାଲିଂଦୀଯଂ ସୁଷୁମ୍ନାଖ୍ଯା ପରମାମୃତଵାହିନୀ । ଯତ୍ର ଦେଵାଶ୍ଚ ଭୂତାନି ଵର୍ତ୍ତଂତେ ସୂକ୍ଷ୍ମରୂପତଃ
ଏଠାରେ କାଳିନ୍ଦୀ ନଦୀ, ଯାହାକୁ ସୁଷୁମ୍ନା କୁହାଯାଏ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅମୃତ ବହାଏ। ଏଠାରେ ଦେବତା ଓ ଅନ୍ୟ ଜୀବମାନେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ରୂପରେ ବସନ୍ତି।
ସର୍ଵତୋ ଵ୍ଯାପକଶ୍ଚାହଂ ନ ତ୍ଯକ୍ଷ୍ଯାମି ଵନଂ କ୍ଵଚିତ୍ । ଆଵିର୍ଭାଵସ୍ତିରୋଭାଵୋ ଭଵେଦତ୍ର ଯୁଗେଯୁଗେ
ମୁଁ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ବ୍ୟାପି ଅଛି, ଏହି ଅରଣ୍ୟକୁ କେବେ ଛାଡ଼ି ଯାଏ ନାହିଁ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ଏଠାରେ ମୋର ଆଗମନ ଓ ଲୟ ହୁଏ।
ତେଜୋମଯମିଦଂ ସ୍ଥାନମଦୃଶ୍ଯଂ ଚର୍ମଚକ୍ଷୁଷାମ୍ । ରହସ୍ଯଂ ମେ ପ୍ରଭାଵଂ ଚ ପଶ୍ଯ ଵୃଂଦାଵନଂ ଯୁଗେ
ଏହି ସ୍ଥାନ ଆଲୋକରେ ଗଠିତ, ମାନବ ଚକ୍ଷୁରେ ଅଦୃଶ୍ୟ। ଏହି ଗୁପ୍ତତା ଓ ମୋର ଶକ୍ତିକୁ ଦେଖ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ବୃନ୍ଦାବନ।
ବ୍ରହ୍ମାଦୀନାଂ ଦେଵତାନାଂ ନ ଦୃଶ୍ଯଂ ତତ୍କଥଂଚନ । ଈଶ୍ଵର ଉଵାଚ- ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ନାରଦୋ ନତ୍ଵା କୃଷ୍ଣଂ ବ୍ରହ୍ମାଣମେଵ ଚ
ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ଏହାକୁ କେବେ ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ଈଶ୍ୱର କହିଲେ: ଏହି କଥା ଶୁଣି ନାରଦ କୃଷ୍ଣ ଓ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ।
ଆଜଗାମ ହ ଭୂର୍ଲୋକେ ମିଶ୍ରକଂ ନୈମିଷଂ ଵନମ୍ । ତତ୍ରାସୌ ସତ୍କୃତଶ୍ଚାପି ଶୌନକାଦ୍ଯୈର୍ମୁନୀଶ୍ଵରୈଃ
ତାପରେ ସେ ପୃଥିବୀ ଲୋକରେ ମିଶ୍ରକ ନୈମିଷ ଅରଣ୍ୟକୁ ଆସିଲେ। ସେଠାରେ ଶୌନକ ଆଦି ମହାମୁନିମାନେ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ।
ପୃଷ୍ଟଶ୍ଚାପ୍ଯାଗତୋ ବ୍ରହ୍ମନ୍କୁତସ୍ତ୍ଵମଧୁନା ଵଦ । ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ନାରଦଃ ପ୍ରାହ ଗୋଲୋକାଦାଗତୋଽସ୍ମ୍ଯହମ୍
ସେଠାରେ ପଚାରାଯିଲା: 'ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏବେ ତୁମେ କେଉଁଠାରୁ ଆସିଛ?' ଏହି କଥା ଶୁଣି ନାରଦ କହିଲେ: 'ମୁଁ ଗୋଲୋକରୁ ଆସିଛି।'
ଶ୍ରୁତ୍ଵା କୃଷ୍ଣମୁଖାଂଭୋଜାଦ୍ଵୃଂଦାଵନରହସ୍ଯକମ୍ । ନାରଦ ଉଵାଚ- ତତ୍ର ନାନାଵିଧାଃ ପ୍ରଶ୍ନାଃ କୃତାଶ୍ଚୈଵ ପୁନଃ ପୁନଃ
କୃଷ୍ଣଙ୍କ ମୁଖାମୃତରୁ ବୃନ୍ଦାବନର ଗୁପ୍ତତା ଶୁଣି— ନାରଦ କହିଲେ: ସେଠାରେ ବହୁ ପ୍ରକାର ପ୍ରଶ୍ନ ପୁନିପୁନି କରାଯାଇଥିଲା।
ସମସ୍ତା ମନଵସ୍ତତ୍ର ଯୋଗାଶ୍ଚୈଵ ମଯା ଶ୍ରୁତାଃ । ତାନେଵ କଥଯିଷ୍ଯାମି ଯଥାପ୍ରଶ୍ନଂ ଚ ତତ୍ତ୍ଵତଃ
ସେଠାରେ ମୁଁ ସମସ୍ତ ମନୁ ଓ ଯୋଗ ଶୁଣିଥିଲି। ଏବେ ପ୍ରଶ୍ନ ଅନୁଯାୟୀ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ତୁମକୁ ସଠିକ୍ ଭାବେ କହିବି।
ଶୌନକାଦଯ ଊଚୁଃ - ଵୃଂଦାରଣ୍ଯରହସ୍ଯଂ ହି ଯଦୁକ୍ତଂ ବ୍ରହ୍ମଣା ତ୍ଵଯି । ତଦସ୍ମାକଂ ସମାଚକ୍ଷ୍ଵ ଯଦ୍ଯସ୍ମାସୁ କୃପା ତଵ
ଶୌନକ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ କହିଲେ: ବ୍ରହ୍ମା ଯେଉଁ ଗୁପ୍ତ ବୃନ୍ଦାରଣ୍ୟର କଥା ତୁମକୁ କହିଥିଲେ, ସେଇ କଥା ଆମକୁ କହ, ଯଦି ତୁମର ଆମପ୍ରତି କୃପା ଅଛି।
ନାରଦ ଉଵାଚ- କଦାଚିତ୍ସରଯୂତୀରେ ଦୃଷ୍ଟୋଽସ୍ମାଭିଶ୍ଚ ଗୌତମଃ । ମନସ୍ଵୀ ଚ ମହାଦୁଃଖୀ ଚିଂତାକୁଲିତଚେତନଃ
ନାରଦ କହିଲେ: ଏକଥର ଝିଲିକା ତଟରେ ଆମେ ଗୌତମଙ୍କୁ ଦେଖିଲୁ, ସେ ବହୁତ ଚିନ୍ତାରେ ଏବଂ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଥିଲେ, ମନ ଅଶାନ୍ତ ଥିଲା।
ମାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଗୌତମୋ ଦେଵଃ ପପାତ ଧରଣୀତଲେ । ଉତ୍ତିଷ୍ଠ ଵତ୍ସଵତ୍ସେତି ତମୁଵାଚାହମେଵ ହି
ମୁଁକୁ ଦେଖି ଗୌତମ ମାଟିରେ ପଡ଼ିଗଲେ; ମୁଁ କହିଲି, 'ଉଠ, ପୁଅ, ଉଠ!'
କଥଂ ଭଵାନ୍ମନସ୍ଵୀତି ପ୍ରୋଚ୍ଯ ତାଂ ଯଦି ରୋଚତେ । ଗୌତମ ଉଵାଚ- ଶ୍ରୁତଂ ତଵ ମୁଖାଦେଵ କୃଷ୍ଣତତ୍ତ୍ଵଂ ଚ ତାଦୃଶମ୍
ମୁଁ ପଚାରିଲି, 'ତୁମେ କେମିତି ଅଛ, ଚିନ୍ତାଶୀଳ?' — ଯଦି ଚାହଁ, ମୁଁ କହିବି — ଗୌତମ କହିଲେ: 'ମୁଁ ତୁମ ମୁଖରୁ କୃଷ୍ଣଙ୍କର ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ଶୁଣିଛି।'
ଦ୍ଵାରକାଖ୍ଯଂ ମାଥୁରାଖ୍ଯଂ ରହସ୍ଯଂ ବହୁଶୋ ମଯା । ଵୃଂଦାଵନରହସ୍ଯଂ ତୁ ନ ଶ୍ରୁତଂ ତ୍ଵନ୍ମୁଖାଂବୁଜାତ୍
'ମୁଁ ଦ୍ୱାରକା ଓ ମଥୁରାର ଗୁପ୍ତ କଥା ବହୁତ ଥର ଶୁଣିଛି, କିନ୍ତୁ ବୃନ୍ଦାବନର ଗୁପ୍ତତା ତୁମ ମୁଖରୁ କେବେ ଶୁଣିନାହିଁ।'
ଯତୋ ମେ ମନସଃ ସ୍ଥୈର୍ଯ୍ଯଂ ଭଵିଷ୍ଯତି ଚ ସଦ୍ଗୁରୋ । ନାରଦ ଉଵାଚ- ଇଦଂ ତୁ ପରମଂ ଗୁହ୍ଯଂ ରହସ୍ଯାତିରହସ୍ଯକମ୍
'ଏହା ଦ୍ୱାରା, ହେ ସତ୍ୟ ଗୁରୁ, ମୋର ମନ ଶାନ୍ତ ହେବ।' ନାରଦ କହିଲେ: 'ଏହା ସବୁଠାରୁ ଗୁପ୍ତ, ଗୁପ୍ତମଧ୍ୟରେ ଅତି ଗୁପ୍ତ କଥା।'
ପୁରା ମେ ବ୍ରହ୍ମଣା ପ୍ରୋକ୍ତଂ ତାଦୃଗ୍ଵୃଂଦାଵନୋଦ୍ଭଵମ୍ । ରହସ୍ଯଂ ଵଦ ଦେଵେଶ ଵୃଂଦାରଣ୍ଯସ୍ଯ ମେ ପିତଃ
'ପୁରୁଣା ଦିନରେ ବ୍ରହ୍ମା ମୋତେ ବିଚିତ୍ର ବୃନ୍ଦାବନର ଉତ୍ପତ୍ତି କଥା କହିଥିଲେ। ହେ ଦେବମାନ୍ୟ, ମୋ ପିତା, ବୃନ୍ଦାରଣ୍ୟର ଗୁପ୍ତତା ମୋତେ କହ।'
ଇତିଜିଜ୍ଞାସିତଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା କ୍ଷଣଂ ମୌନୀ ସ ଚାଭଵତ୍ । ତତୋ ମାଽହ ମହାଵିଷ୍ଣୁଂ ଗଚ୍ଛ ଵତ୍ସ ପ୍ରଭୁଂ ମମ
ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣି ସେ କିଛି ଖଣ୍ଡ ନିରବ ରହିଲେ; ପରେ ମୋତେ କହିଲେ, 'ଯା, ପୁଅ, ମୋ ପ୍ରଭୁ ମହାବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଖକୁ ଯା।'
ମଯାପି ତତ୍ର ଗଂତଵ୍ଯଂ ତ୍ଵଯା ସହ ନ ସଂଶଯଃ । ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ମାଂ ଗୃହୀତ୍ଵା ଚ ଗତୋ ଵିଷ୍ଣୋଶ୍ଚ ଧାମନି
'ମୁଁ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ ତୋ ସହିତ ସେଠାକୁ ଯିବି।' ଏପରି କହି ସେ ମୋତେ ନେଇ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଧାମକୁ ଗଲେ।
ମହାଵିଷ୍ଣୌ ଚ କଥିତଂ ମଯୋକ୍ତଂ ଯତ୍ତଦେଵ ହି । ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଚ ମହାଵିଷ୍ଣୁଃ ସ୍ଵଯଂ ଭୁଵମଥାଦିଶତ୍
ମହାବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ମୁଁ ଯାହା କହିଥିଲି, ସେଇ କଥା ପୁନି କହାଗଲା; ଏହା ଶୁଣି ମହାବିଷ୍ଣୁ ସ୍ୱୟଂ ଆମକୁ ପୃଥିବୀ ବିଷୟରେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଲେ।
ତ୍ଵମେଵାଦେଶତୋ ମହ୍ଯଂ ନୀତ୍ଵା ଵୈ ନାରଦଂ ମୁନିମ୍ । ସ୍ନାନାଯ ଵିନିଯୁଂକ୍ଷ୍ଵାମୁଂ ସରସ୍ଯମୃତସଂଜ୍ଞକେ
'ମୋ ଆଦେଶରେ, ତୁମେ ମୁନି ନାରଦଙ୍କୁ ନେଇ, ଅମୃତ ନାମକ ସରସ୍ଵତୀ ଝିଲିକାରେ ସ୍ନାନ କରାଇବାକୁ ନିଯୁକ୍ତ କର।'
ମହାଵିଷ୍ଣୁସମାଦିଷ୍ଟଃ ସ୍ଵଯଂଭୂର୍ମାଂ ତଥାକରୋତ୍ । ତତ୍ରାମୃତସରଶ୍ଚାହଂ ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ସ୍ନାନମାଚରମ୍
ମହାବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଆଦେଶ ପାଇ ବ୍ରହ୍ମା ଏହିପରି କଲେ; ମୁଁ ସେଠାରେ ଅମୃତ ଝିଲିକାକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ସ୍ନାନ କଲି।
ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ତତ୍ସରଃ ପାରେ ଯୋଷିତାଂ ସଵିଧେଽଭଵମ୍ । ସର୍ଵଲକ୍ଷଣସପନ୍ନା ଯୋଷିଦ୍ରୂପାତିଵିସ୍ମିତା
ସେଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ଝିଲିକାର ଅପାର ପାରେ ମୁଁ ନାରୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଦେଖିଲି, ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ଥିଲା, ନିଜ ନାରୀ ରୂପ ଦେଖି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲି।
ମାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତାଃ ସମାଯାଂତୀମପୃଚ୍ଛଂଶ୍ଚ ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ । ସ୍ତ୍ରିଯ ଊଚୁଃ - କା ତ୍ଵଂ କୁତଃ ସମାଯାତା କଥଯାତ୍ମଵିଚେଷ୍ଟିତମ୍
ମୋତେ ଆସୁଥିବା ଦେଖି ସେମାନେ ପୁନିପୁନି ପଚାରିଲେ: 'ତୁମେ କିଏ? କେଉଁଠୁ ଆସିଛ? ନିଜ ବିଷୟରେ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ବିଷୟରେ କହ।'
ତାସାଂ ପ୍ରିଯକଥାଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ମଯୋକ୍ତଂ ତନ୍ନିଶାମଯ । କୁତଃ କୋଽହଂ ସମାଯାତଃ କଥଂ ଵା ଯୋଷିଦାକୃତିଃ
ସେମାନଙ୍କର ମିଠା କଥା ଶୁଣି ମୁଁ କହିଲି: 'ଶୁଣ, ମୁଁ କେଉଁଠୁ ଆସିଛି? ମୁଁ କିଏ? କିପରି ଏହି ନାରୀ ରୂପ ହେଲି?'
ସ୍ଵପ୍ନଵଦ୍ଦୃଶ୍ଯତେ ସର୍ଵଂ କିଂ ଵା ମୁଗ୍ଧୋଽସ୍ମି ଭୂତଲେ । ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ମଦ୍ଵଚୋ ଦେଵୀ ପ୍ରୋଵାଚ ମଧୁରସ୍ଵନୈଃ
'ସବୁ କିଛି ସ୍୵ପ୍ନ ପରି ଦେଖାଯାଉଛି, କିମ୍ବା ମୁଁ ଏ ଭୂମିରେ ଭ୍ରମିତ ହେଉଛି।' ମୋ କଥା ଶୁଣି ଏକ ଦେବୀ ମିଠା ସ୍ୱରରେ କହିଲେ।
ଵୃଂଦାନାମ୍ନୀ ପୁରୀ ଚେଯଂ କୃଷ୍ଣଚଂଦ୍ରପ୍ରିଯା ସଦା । ଅହଂ ଚ ଲଲିତାଦେଵୀ ତୁର୍ଯାତୀତା ଚ ନିଷ୍କଲା
'ଏହିଠାରେ ବୃନ୍ଦା ନାମକ ପୁରୀ, ଯାହା ସଦା କୃଷ୍ଣଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପ୍ରିୟ; ମୁଁ ହେଉଛି ଲଳିତା ଦେବୀ, ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା ଏବଂ ଅଦ୍ୱିତୀୟ।'
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଚ ମହାଦେଵୀ କରୁଣା ସାଂଦ୍ରମାନସା । ମାଂ ପ୍ରତ୍ଯାହ ପୁନର୍ଦେଵୀ ସମାଗଚ୍ଛ ମଯା ସହ
ଏପରି କହି ବଡ଼ ଦେବୀ, ଯାଙ୍କର ହୃଦୟ କରୁଣାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ପୁନି ମୋତେ କହିଲେ: 'ମୋ ସହିତ ଆସ, ଦେବୀ।'
ଅନ୍ଯାଶ୍ଚ ଯୋଷିତଃ ସର୍ଵାଃ କୃଷ୍ଣପାଦପରାଯଣାଃ । ତାଶ୍ଚ ମାଂ ପ୍ରଵଦଂତ୍ଯେଵଂ ସମାଗଚ୍ଛାନଯା ସହ
ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ନାରୀମାନେ, ଯେଉଁମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କର ପାଦରେ ଅଟୁଟ ଭକ୍ତି ରଖନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି କହନ୍ତି— 'ଏହାଙ୍କ ସହିତ ଆମେ ଏକାଠି ହେବା।'
ତତୋନୁକୃଷ୍ଣଚଂଦ୍ରସ୍ଯ ଚତୁର୍ଦଶାକ୍ଷରୋ ମନୁଃ । କୃପଯା କଥିତସ୍ତସ୍ଯା ଦେଵ୍ଯାଶ୍ଚାପି ମହାତ୍ମନଃ
ତାପରେ, ଦୟାବଶତଃ, କୃଷ୍ଣଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ଚଉଦ ଅକ୍ଷରର ମନ୍ତ୍ର ଏହି ମହାନ ଦେବୀ ତାଙ୍କୁ କହିଦେଲେ।
ତତ୍କ୍ଷଣାଦେଵ ତତ୍ସାମ୍ଯମଲଭଂ ଵିଵିଧୋପମା । ତାଭିଃ ସହ ଗତାସ୍ତତ୍ର ଯତ୍ର କୃଷ୍ଣଃ ସନାତନଃ
ସେଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ମୁଁ ସେମାନଙ୍କ ସମାନ ହୋଇଗଲି; ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ମୁଁ ଯାହାଁ କୃଷ୍ଣ ସନାତନ ବସିଛନ୍ତି, ସେଠିକୁ ଗଲି।
କେଵଲଂ ସଚ୍ଚିଦାନଂଦଃ ସ୍ଵଯଂଯୋଷିନ୍ମଯଃ ପ୍ରଭୁଃ । ଯୋଷିଦାନଂଦହୃଦଯୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମାଂ ପ୍ରାବ୍ରଵୀନ୍ମୁହୁଃ
ସେଠାରେ, ଯିଏ ସତ୍-ଚିତ୍-ଆନନ୍ଦ ମୟ, ନିଜେ ନାରୀର ଆକୃତି ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଯାହାଙ୍କ ହୃଦୟ ନାରୀମାନେ ଉପରେ ଆନନ୍ଦିତ, ସେ ପ୍ରଭୁ ମୋତେ ପୁନିପୁନି ଦେଖି କଥା କହିଲେ।