ଯଜ୍ଞପତ୍ନୀଗଣାନାଂ ଚ ତଦୀପ୍ସିତଵରପ୍ରଦମ୍ । ଅତ୍ରାସୁରୋଽପି ନିର୍ଵାଣଂ ପ୍ରାପ ତ୍ରିଦଶଦୁର୍ଲଭମ୍
ଯଜ୍ଞପତ୍ନୀମାନଙ୍କ ଦଳକୁ ଏଠି ଇଚ୍ଛିତ ଆଶୀର୍ବାଦ ମିଳେ; ଏଠି ଏକ ଅସୁର ମଧ୍ୟ ମୋକ୍ଷ ପାଇଥିଲେ, ଯାହା ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁର୍ଲଭ।
ବ୍ରହ୍ମମୋହନମତ୍ରୈଵ ଦଲଂ ବ୍ରହ୍ମହ୍ରଦାଵହମ୍ । ନୈର୍ଋତ୍ଯାଂ ତୁ ଦଲଂ ପ୍ରୋକ୍ତମଷ୍ଟମଂ ଵ୍ଯୋମଘାତନମ୍
ଏଠି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମୋହ ଘଟିଥିଲା, ଏଠାରୁ ବ୍ରହ୍ମାହ୍ରଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ନୈୃତ୍ୟ କୋଣରେ ଅଷ୍ଟମ ପତ୍ର ଅଛି, ଯାହା ଆକାଶକୁ ଛୁଏ।
ଶଂଖଚୂଡଵଧସ୍ତତ୍ର ନାନାକେଲିରସସ୍ଥଲମ୍ । ଶ୍ରୁତମଷ୍ଟଦଲଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଵୃଂଦାରଣ୍ଯାଂତରସ୍ଥିତମ୍
ସେଠି ଶଂଖଚୂଡ଼ଙ୍କ ବଧ ଘଟିଥିଲା, ନାନା ପ୍ରକାର ଖେଳ ରସ ଥିବା ସ୍ଥଳ; ଅଷ୍ଟଦଳ କମଳ ବୃନ୍ଦାବନ ଅଞ୍ଚଳ ମଧ୍ୟରେ ଅଛି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଶ୍ରୀମଦ୍ଵୃଂଦାଵନଂ ରମ୍ଯଂ ଯମୁନାଯାଃ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣମ୍ । ଶିଵଲିଂଗମଧିଷ୍ଠାନଂ ଦୃଷ୍ଟଂ ଗୋପୀଶ୍ଵରାଭିଧମ୍
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବୃନ୍ଦାବନ ଅତି ଆନନ୍ଦମୟ, ଯମୁନା ନଦୀକୁ ଘେରି ରହିଛି; ଏଠି ଶିବ ଲିଙ୍ଗର ନିବାସ ଦେଖାଯାଏ, ଯାହାକୁ ଗୋପୀଶ୍ୱର ବୋଲି ଜଣାଯାଏ।
ତଦ୍ବାହ୍ଯେ ଷୋଡଶଦଲଂ ଶ୍ରିଯାପୂର୍ଣଂ ତମୀଶ୍ଵରମ୍ । ସର୍ଵାସୁ ଦିକ୍ଷୁ ଯତ୍ପ୍ରୋକ୍ତଂ ପ୍ରାଦକ୍ଷିଣ୍ଯାଦ୍ଯଥାକ୍ରମମ୍
ସେହି ମଣ୍ଡଳର ବାହାରେ ଏକ ଷୋଳ ଦଳର ପଦ୍ମ ଅଛି, ଯାହା ଶ୍ରୀରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ଭଗବାନଙ୍କୁ ନିୟମିତ ଭାବେ ପରିକ୍ରମା କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି।
ମହତ୍ପଦଂ ମହଦ୍ଧାମ ସ୍ଵଧାମାଧାଵସଂଜ୍ଞକମ୍ । ପ୍ରଥମୈକଦଲଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ କର୍ଣିକାସମମ୍
ସେଠାରେ ଅଛି ମହାନ ପଦ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧାମ, ଯାହାକୁ ତାଙ୍କର ନିଜ ନିବାସ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ପ୍ରଥମ ଏକମାତ୍ର ଦଳଟି ସବୁଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ତାହାର ମହିମା କର୍ଣ୍ଣିକା ସମାନ।
ତତ୍ର ଗୋଵର୍ଦ୍ଧନଗିରୌ ରମ୍ଯେ ନିତ୍ଯରସାଶ୍ରଯେ । କର୍ଣିକାଯାଂ ମହାଲୀଲା ତଲ୍ଲୀଲା ରସଗହ୍ଵରୌ
ସେଠାରେ ରମ୍ୟ ଗୋବର୍ଦ୍ଧନ ପାହାଡ଼ ଅଛି, ଯାହା ନିତ୍ୟ ରସର ଆଶ୍ରୟ। କର୍ଣ୍ଣିକାରେ ଅଛି ମହାନ ଲୀଳା ଏବଂ ସେଇ ଲୀଳାର ଗୁହା।
ଯତ୍ର କୃଷ୍ଣୋ ନିତ୍ଯଵୃଂଦାକାନନସ୍ଯ ପତିର୍ଭଵେତ୍ । କୃଷ୍ଣୋ ଗୋଵିଂଦତାଂ ପ୍ରାପ୍ତଃ କିମନ୍ଯୈର୍ବହୁଭାଷିତୈଃ
ସେଠାରେ କୃଷ୍ଣ ନିତ୍ୟ ବୃନ୍ଦାବନ ଅରଣ୍ୟର ସ୍ୱାମୀ। କୃଷ୍ଣ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆନନ୍ଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି—ଏଠାରେ ଅଧିକ କଥାର ଆବଶ୍ୟକତା କଣ?
ଦଲଂ ତୃତୀଯମାଖ୍ଯାତଂ ସର୍ଵଶ୍ରେଷ୍ଠୋତ୍ତମୋତ୍ତମମ୍ । ଚତୁର୍ଥଂ ଦଲମାଖ୍ଯାତଂ ମହାଦ୍ଭୁତରସସ୍ଥଲମ୍
ତୃତୀୟ ଦଳଟି ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଚତୁର୍ଥ ଦଳଟି ଅଦ୍ଭୁତ ରସର ସ୍ଥଳ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି।
ନଂଦୀଶ୍ଵରଵନଂ ରମ୍ଯଂ ତତ୍ର ନଂଦାଲଯଃ ସ୍ମୃତଃ । କର୍ଣିକାଦଲମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ପଂଚମଂ ଦଲମୁଚ୍ଯତେ
ସେଠାରେ ରମ୍ୟ ନନ୍ଦୀଶ୍ୱର ଅରଣ୍ୟ ଅଛି, ଯାହାକୁ ନନ୍ଦଙ୍କ ନିବାସ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ପଞ୍ଚମ ଦଳଟି କର୍ଣ୍ଣିକାର ମହିମା ଧାରଣ କରେ।
ଅଧିଷ୍ଠାତାଽତ୍ର ଗୋପାଲୋ ଧେନୁପାଲନତତ୍ପରଃ । ଷଷ୍ଠଂ ଦଲଂ ଯଦାଖ୍ଯାତଂ ତତ୍ର ନଂଦଵନଂ ସ୍ମୃତମ୍
ଏଠାରେ ଅଧିପତି ହେଲେ ଗୋପାଳ, ଯିଏ ଗାଈମାନେକୁ ରକ୍ଷା କରିବାରେ ନିଷ୍ଠାଶୀଳ। ଷଷ୍ଠ ଦଳଟି ଯେଉଁଠି ନନ୍ଦବନ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।
ସପ୍ତମଂ ବକୁଲାରଣ୍ଯଂ ଦଲଂ ରମ୍ଯଂ ପ୍ରକୀର୍ତିତମ୍ । ତତ୍ରାଷ୍ଟମଂ ତାଲଵନଂ ତତ୍ର ଧେନୁଵଧଃ ସ୍ମୃତଃ
ସପ୍ତମ ଦଳଟି ରମ୍ୟ ବକୁଳ ଅରଣ୍ୟ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଅଷ୍ଟମ ଦଳଟି ତାଳବନ, ଯେଉଁଠି ଧେନୁକା ଦାନବ ବଧ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।
ନଵମଂ କୁମୁଦାରଣ୍ଯଂ ଦଲଂ ରମ୍ଯଂ ପ୍ରକୀର୍ତିତମ୍ । କାମାରଣ୍ଯଂ ଚ ଦଶମଂ ପ୍ରଧାନଂ ସର୍ଵକାରଣମ୍
ନବମ ଦଳଟି ରମ୍ୟ କୁମୁଦ ଅରଣ୍ୟ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଦଶମ ଦଳଟି କାମବନ, ସମସ୍ତର ମୂଳ କାରଣ ଏବଂ ପ୍ରଧାନ।
ବ୍ରହ୍ମପ୍ରସାଧନଂ ତତ୍ର ଵିଷ୍ଣୁଚ୍ଛଦ୍ମପ୍ରଦର୍ଶନମ୍ । କୃଷ୍ଣକ୍ରୀଡାରସସ୍ଥାନଂ ପ୍ରଧାନଂ ଦଲମୁଚ୍ଯତେ
ସେଠାରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶୋଭା, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଆଶ୍ରୟର ପ୍ରଦର୍ଶନ ଅଛି। ପ୍ରଧାନ ଦଳଟି କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଲୀଳାର ରସ ସ୍ଥଳ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଦଲମେକାଦଶଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଭକ୍ତାନୁଗ୍ରହକାରଣମ୍ । ନିର୍ମାଣଂ ସେତୁବଂଧସ୍ଯ ନାନାଵନମଯସ୍ଥଲମ୍
ଏକାଦଶ ଦଳଟି ଭକ୍ତମାନେ ପ୍ରସାଦ ପାଇବା ପାଇଁ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ଏଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ଅରଣ୍ୟ ମିଶି ଥିବା ସେତୁ ବନ୍ଧନର ସ୍ଥଳ ଅଛି।
ଭାଂଡୀରଂ ଦ୍ଵାଦଶଦଲଂ ଵନଂ ରମ୍ଯଂ ମନୋହରମ୍ । କୃଷ୍ଣଃ କ୍ରୀଡାରତସ୍ତତ୍ର ଶ୍ରୀଦାମାଦିଭିରାଵୃତଃ
ଦ୍ୱାଦଶ ଦଳଟି ଆକର୍ଷକ ଏବଂ ମନୋହର ଭାଣ୍ଡୀର ଅରଣ୍ୟ। ସେଠାରେ କୃଷ୍ଣ ଶ୍ରୀଦାମ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ସହିତ ଲୀଳାରେ ମନ ଲଗାନ୍ତି।
ତ୍ରଯୋଦଶଂ ଦଲଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ତତ୍ର ଭଦ୍ରଵନଂ(ରଂ) ସ୍ମୃତମ୍ । ଚତୁର୍ଦଶଦଲଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ସର୍ଵସିଦ୍ଧିପ୍ରଦସ୍ଥଲମ୍
ତ୍ରୟୋଦଶ ଦଳଟି ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯାହାକୁ ଭଦ୍ରବନ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ଦଳଟି ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ଦେଇଥିବା ସ୍ଥଳ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଶ୍ରୀଵନଂ ତତ୍ର ରୁଚିରଂ ସର୍ଵୈଶ୍ଵର୍ଯସ୍ଯ କାରଣମ୍ । କୃଷ୍ଣକ୍ରୀଡାଦଲମଯଂ ଶ୍ରୀକାଂତିକୀର୍ତିଵର୍ଦ୍ଧନମ୍
ସେଠାରେ ରୂଚିର ଶ୍ରୀବନ ଅଛି, ଯାହା ସମସ୍ତ ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟର କାରଣ। କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଲୀଳାର ଦଳ ଶ୍ରୀର କୀର୍ତ୍ତି ଓ ମହିମା ବଢ଼ାଏ।
ଦଲଂ ପଂଚଦଶଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ତତ୍ର ଲୋହଵନଂ ସ୍ମୃତମ୍ । କଥିତଂ ଷୋଡଶଦଲଂ ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ କର୍ଣିକାସମମ୍
ପଞ୍ଚଦଶ ଦଳଟି ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯାହାକୁ ଲୋହବନ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଏହିପରି ଷୋଳ ଦଳର ମହିମା କର୍ଣ୍ଣିକା ସମାନ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଲା।
ମହାଵନଂ ତତ୍ର ଗୀତଂ ତତ୍ରାସ୍ତି ଗୁହ୍ଯମୁତ୍ତମମ୍ । ବାଲକ୍ରୀଡାରତସ୍ତତ୍ର ଵତ୍ସପାଲୈଃ ସମାଵୃତଃ
ସେଠାରେ ମହାବନ ଗୀତ ହୁଏ, ଯେଉଁଠି ଉତ୍ତମ ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଅଛି। ସେଠାରେ କୃଷ୍ଣ ବାଳ୍ୟ ଖେଳରେ ବତ୍ସପାଳମାନେ ସହିତ ମନ ଲଗାନ୍ତି।
ପୂତନାଦିଵଧସ୍ତତ୍ର ଯମଲାର୍ଜୁନଭଂଜନମ୍ । ଅଧିଷ୍ଠାତା ତତ୍ର ବାଲଗୋପାଲଃ ପଂଚମାବ୍ଦିକଃ
ସେଠାରେ ପୂତନା ଓ ଅନ୍ୟ ଦାନବ ବଧ ଏବଂ ଯମଲାର୍ଜୁନ ଗଛ ଭଙ୍ଗ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଏଠାରେ ଅଧିପତି ହେଉଛନ୍ତି ପଞ୍ଚ ବର୍ଷର ବାଳ ଗୋପାଳ।
ନାମ୍ନା ଦାମୋଦରଃ ପ୍ରୋକ୍ତଃ ପ୍ରେମାନଂଦରସାର୍ଣଵଃ । ଦଲଂ ପ୍ରସିଦ୍ଧମାଖ୍ଯାତଂ ସର୍ଵଶ୍ରେଷ୍ଠଦଲୋତ୍ତମମ୍
ତାଙ୍କୁ ନାମରେ ଦାମୋଦର ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସେ ପ୍ରେମ ଓ ଆନନ୍ଦର ରସ ସାଗର। ଏହି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଦଳଟି ସମସ୍ତ ଦଳମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି ଘୋଷିତ।
କୃଷ୍ଣକ୍ରୀଡା ଚ କିଂଜଲ୍କୀ ଵିହାରଦଲମୁଚ୍ଯତେ । ସିଦ୍ଧପ୍ରଧାନକିଂଜଲ୍କ ଦଲଂ ଚ ସମୁଦାହୃତମ୍
କୃଷ୍ଣଙ୍କର ଖେଳାକୁ କିଞ୍ଜଳ୍କୀ ବୋଲାଯାଏ, ଏବଂ ମଜା ଦଳକୁ ମଧ୍ୟ ଏହି ନାମରେ ଡାକାଯାଏ; ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସିଦ୍ଧମାନେ ଯାହାକୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି, ସେହି କିଞ୍ଜଳ୍କ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଦଳ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି।
ପାର୍ଵତ୍ଯୁଵାଚ-। ଵୃଂଦାରଣ୍ଯସ୍ଯ ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ରହସ୍ଯଂ ଵା କିମଦ୍ଭୁତମ୍ । ତଦହଂ ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମି କଥଯସ୍ଵ ମହାପ୍ରଭୋ
ପାର୍ବତୀ କହିଲେ: ହେ ମହାପ୍ରଭୁ, ବୃନ୍ଦାବନର ମହିମା, ତାହାର ଗୁପ୍ତତା କିମ୍ବା ଅଦ୍ଭୁତତା କ'ଣ? ମୁଁ ଏହା ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ—ଦୟାକରି ମୋତେ କୁହନ୍ତୁ।
ଈଶ୍ଵର ଉଵାଚ-। କଥିତଂ ତେ ପ୍ରିଯତମେ ଗୁହ୍ଯାଦ୍ଗୁହ୍ଯୋତ୍ତମୋତ୍ତମମ୍ । ରହସ୍ଯାନାଂ ରହସ୍ଯଂ ଯଦ୍ଦୁର୍ଲଭାନାଂ ଚ ଦୁର୍ଲଭମ୍
ଈଶ୍ୱର କହିଲେ: ପ୍ରିୟା, ମୁଁ ତୁମକୁ ସବୁଠାରୁ ଉଚ୍ଚ ଗୁପ୍ତ ତଥା ଦୁର୍ଲଭ ରହସ୍ୟ କହିଦେଇଛି, ଯାହା ରହସ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ସର୍ବୋଚ୍ଚ।
ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଗୋପିତଂ ଦେଵି ଦେଵେଶ୍ଵରସୁପୂଜିତମ୍ । ବ୍ରହ୍ମାଦିଵାଂଛିତଂ ସ୍ଥାନଂ ସୁରସିଦ୍ଧାଦିସେଵିତମ୍
ହେ ଦେବୀ, ଏହା ତିନି ଲୋକରୁ ଲୁଚାଇ ରହିଛି, ଦେବତାମାନଙ୍କର ମହାପ୍ରଭୁ ଏହାକୁ ପୂଜନ୍ତି, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଏହାକୁ ଚାହାନ୍ତି, ଦେବତା, ସିଦ୍ଧ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଏଠାରେ ସେବା କରନ୍ତି।
ଯୋଗୀଂଦ୍ରା ହି ସଦା ଭକ୍ତ୍ଯା ତସ୍ଯ ଧ୍ଯାନୈକତତ୍ପରାଃ । ଅପ୍ସରୋଭିଶ୍ଚ ଗଂଧର୍ଵୈର୍ନୃତ୍ଯଗୀତନିରଂତରମ୍
ଯୋଗୀଶ୍ୱରମାନେ ସଦା ଭକ୍ତି ସହିତ ଏହାର ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ରହନ୍ତି, ଏଠାରେ ଅପ୍ସରା ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଅବିରତ ନୃତ୍ୟ ଓ ଗୀତରେ ମଗ୍ନ।
ଶ୍ରୀମଦ୍ଵୃଂଦାଵନଂ ରମ୍ଯଂ ପୂର୍ଣାନଂଦରସାଶ୍ରଯମ୍ । ଭୂରିଚିଂତାମଣିସ୍ତୋଯମମୃତଂ ରସପୂରିତମ୍
ଶ୍ରୀବୃନ୍ଦାବନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦମୟ ଏବଂ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସୁଖର ଆଶ୍ରୟ; ଏଠାର ଜଳ ଅସଂଖ୍ୟ ଚିନ୍ତାମଣି ଓ ଅମୃତର ରସରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ।
ଵୃକ୍ଷଂ ଗୁରୁଦ୍ରୁମଂ ତତ୍ର ସୁରଭୀଵୃଂଦସେଵିତମ୍ । ସ୍ତ୍ରୀଂ ଲକ୍ଷ୍ମୀଂ ପୁରୁଷଂ ଵିଷ୍ଣୁଂ ତଦ୍ଦଶାଂଶସମୁଦ୍ଭଵମ୍
ସେଠାରେ ବଡ଼ ଗଛ ଅଛି, ଯାହାକୁ ଅନେକ ସୁରଭି ଗାଈ ସେବନ୍ତି; ସେଠାରେ ଯେଉଁ ଜନାନୀ ଅଛନ୍ତି, ସେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ, ଯେଉଁ ପୁରୁଷ ଅଛନ୍ତି, ସେ ବିଷ୍ଣୁ—ଏମାନେ ସେଇ ଦଶ ଅଂଶରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ।
ତତ୍ର କୈଶୋରଵଯସଂ ନିତ୍ଯମାନଂଦଵିଗ୍ରହମ୍ । ଗତିନାଟ୍ଯଂ କଲାଲାପସ୍ମିତଵକ୍ତ୍ରଂ ନିରଂତରମ୍
ସେଠାରେ ସେ ଯୁବାବସ୍ଥାରେ, ନିତ୍ୟ ଆନନ୍ଦର ଦେହ ଧାରଣ କରି, ସଦା ଗତି, ନୃତ୍ୟ, କଳାମୟ କଥାବାର୍ତ୍ତା ଓ ହସୁଥିବା ମୁହଁରେ ଲୀନ।