ସ୍ଵସ୍ଥାନମଧିକଂ ନାମଧେଯଂ ମାଥୁରମଂଡଲମ୍ । ନିଗୂଢଂ ଵିଵିଧଂ ସ୍ଥାନଂ ପୁର୍ଯଭ୍ଯଂତରସଂସ୍ଥିତମ୍
ମଥୁରା ମଣ୍ଡଳକୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ସ୍ୱନିବାସ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ଥାନ ବୋଲି ଅଭିଧାନ କରାଯାଏ, ଏହା ଗୁପ୍ତ ଓ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ସ୍ଥାନ, ସହର ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ।
ସହସ୍ରପତ୍ରକମଲାକାରଂ ମାଥୁରମଂଡଲମ୍ । ଵିଷ୍ଣୁଚକ୍ରପରିଭ୍ରାମାଦ୍ଧାମ ଵୈଷ୍ଣଵମଦ୍ଭୁତମ୍
ମଥୁରା ମଣ୍ଡଳ ହଜାର ପତ୍ର ଅଳତା ଆକାରର, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଚକ୍ର ଦ୍ୱାରା ଘୂରୁଛି, ଏହା ଅଦ୍ଭୁତ ଓ ଭକ୍ତିମୟ।
କର୍ଣିକାପର୍ଣଵିସ୍ତାରଂ ରହସ୍ଯଦ୍ରୁମମୀରିତମ୍ । ପ୍ରଧାନଂ ଦ୍ଵାଦଶାରଣ୍ଯଂ ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ କଥିତଂ କ୍ରମାତ୍
ଏହାର କର୍ଣ୍ଣିକା ଓ ପତ୍ରଗୁଡିକ ବିସ୍ତୃତ ଅଛି, ଏହାକୁ ଗୁପ୍ତ ବନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ପ୍ରଧାନ ଦ୍ୱାଦଶ ଅରଣ୍ୟର ମହିମା କ୍ରମକ୍ରମେ କହାଯାଇଛି।
ଭଦ୍ର ଶ୍ରୀ ଲୋହ ଭାଂଡୀର ମହାତାଲ ଖଦୀରକାଃ । ବକୁଲଂ କୁମୁଦଂ କାମ୍ଯଂ ମଧୁ ଵୃଂଦାଵନଂ ତଥା
ଭଦ୍ର, ଶ୍ରୀ, ଲୋହ, ଭାଣ୍ଡୀର, ମହାତାଳ, ଖଦୀର, ବକୁଳ, କୁମୁଦ, କାମ୍ୟ, ମଧୁ, ବୃନ୍ଦାବନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅରଣ୍ୟ।
ଦ୍ଵାଦଶୈତାଵତୀ ସଂଖ୍ଯା କାଲିଂଦ୍ଯାଃ ସପ୍ତ ପଶ୍ଚିମେ । ପୂର୍ଵେ ପଂଚଵନଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ତତ୍ରାସ୍ତି ଗୁହ୍ଯମୁତ୍ତମମ୍
ଏହି ଦ୍ୱାଦଶ ଅରଣ୍ୟର ସଂଖ୍ୟା ଏଭଳି — କାଳିନ୍ଦୀ ନଦୀର ପଶ୍ଚିମରେ ସାତଟି, ପୂର୍ବରେ ପାଞ୍ଚଟି; ସେଠି ଉଚ୍ଚତମ ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଅଛି।
ମହାରଣ୍ଯଂ ଗୋକୁଲାଖ୍ଯଂ ମଧୁ ଵୃଂଦାଵନଂ ତଥା । ଅନ୍ଯଚ୍ଚୋପଵନଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ କୃଷ୍ଣକ୍ରୀଡାରସସ୍ଥଲମ୍
ଗୋକୁଳ ନାମକ ମହାବନ, ମଧୁ, ବୃନ୍ଦାବନ ଓ ଅନ୍ୟ ଉପବନ, ଏହାମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କର ଲୀଳା ରସର ସ୍ଥଳୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
କଦଂବଖଂଡନଂ ନଂଦଵନଂ ନଂଦୀଶ୍ଵରଂ ତଥା । ନଂଦନଂଦନଖଂଡଂ ଚ ପଲାଶାଶୋକକେତକୀ
କଦମ୍ବ ଜଙ୍ଗଲ, ନନ୍ଦବନ, ନନ୍ଦୀଶ୍ୱର ଏବଂ ଏହିପରି ନନ୍ଦନନ୍ଦନ ଉଦ୍ୟାନ, ସହିତ ପଳାଶ, ଅଶୋକ ଓ କେତକୀ ଗଛ।
ସୁଗଂଧମାନସଂ କୈଲମମୃତଂ ଭୋଜନସ୍ଥଲମ୍ । ସୁଖପ୍ରସାଧନଂ ଵତ୍ସହରଣଂ ଶେଷଶାଯିକମ୍
ସୁଗନ୍ଧିତ ହ୍ରଦ, କୈଳାସ ଅମୃତ, ଭୋଜନ ସ୍ଥଳ, ସୁଖର ଆଶ୍ରୟ, ବଛା ଚୁରାଇବା ଘଟଣା ଓ ଶେଷ ନାଗ ଉପରେ ଶୋଇଥିବା ଶଯ୍ୟା।
ଶ୍ଯାମପୂର୍ଵୋ ଦଧିଗ୍ରାମଶ୍ଚକ୍ରଭାନୁପୁରଂ ତଥା । ସଂକେତଂ ଦ୍ଵିପଦଂ ଚୈଵ ବାଲକ୍ରୀଡନଧୂସରମ୍
ଶ୍ୟାମପୂର୍ବ, ଦହି ଗ୍ରାମ, ଚକ୍ରଭାନୁର ସହର, ମିଳନ ସ୍ଥଳ, ଦୁଇ ପାଏଁ ଚଳିଥିବା ଏବଂ ଶିଶୁମାନଙ୍କ ଖେଳର ଧୂଳି।
କାମଦ୍ରୁମଂ ସୁଲଲିତମୁତ୍ସୁକଂ ଚାପି କାନନମ୍ । ନାନାଵିଧରସକ୍ରୀଡା ନାନାଲୀଲାରସସ୍ଥଲମ୍
କାମ ଚାହିଁଥିବା ବୃକ୍ଷ, ସୁନ୍ଦର ଭାବରେ ଶୋଭିତ, ଆଶାକୁ ଭରିଥିବା କାନନ, ବିଭିନ୍ନ ଖେଳ ରସ ଏବଂ ନାନା ପ୍ରକାର ମଜା ଥିବା ସ୍ଥଳ।
ନାଗଵିସ୍ତାରଵିଷ୍ଟଂଭଂ ରହସ୍ଯଦ୍ରୁମମୀରିତମ୍ । ସହସ୍ରପତ୍ରକମଲଂ ଗୋକୁଲାଖ୍ଯଂ ମହତ୍ପଦମ୍
ନାଗମାନଙ୍କର ବିସ୍ତୃତ ଅଞ୍ଚଳ, ଭାର ସହିବା ଦଣ୍ଡ, ଗୁପ୍ତ ବୃକ୍ଷ ଯାହା ବର୍ଣ୍ଣିତ, ହଜାର ପତ୍ର ଥିବା କମଳ ଓ ଗୋକୁଳ ନାମକ ବଡ଼ ନିବାସ।
କର୍ଣିକାତନ୍ମହଦ୍ଧାମ ଗୋଵିଂଦସ୍ଥାନମୁତ୍ତମମ୍ । ତତ୍ରୋପରି ସ୍ଵର୍ଣପୀଠେ ମଣିମଂଡପମଂଡିତମ୍
ମଧ୍ୟପତ୍ରର ବିଶାଳ ଧାମ, ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କର ସର୍ବୋତ୍ତମ ସ୍ଥାନ; ଏହା ଉପରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ସିଂହାସନ ଓ ମଣିମଣ୍ଡପ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ।
କର୍ଣିକାଯାଂ କ୍ରମାଦ୍ଦିକ୍ଷୁ ଵିଦିକ୍ଷୁ ଦଲମୀରିତମ୍ । ଯଦ୍ଦଲଂ ଦକ୍ଷିଣେ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ପରଂ ଗୁହ୍ଯୋତ୍ତମୋତ୍ତମମ୍
ମଧ୍ୟରୁ ଦିଗ ଓ ଉପଦିଗରେ ଅନୁକ୍ରମରେ ପତ୍ର ବର୍ଣ୍ଣିତ; ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗର ପତ୍ରକୁ ସବୁଠାରୁ ଉଚ୍ଚ ଓ ଗୁପ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ତସ୍ମିନ୍ଦଲେ ମହାପୀଠଂ ନିଗମାଗମଦୁର୍ଗମମ୍ । ଯୋଗୀଂଦ୍ରୈରପି ଦୁଷ୍ପ୍ରାପଂ ସର୍ଵାତ୍ମା ଯଚ୍ଚ ଗୋକୁଲମ୍
ସେହି ପତ୍ରରେ ବଡ଼ ପୀଠ ଅଛି, ଯାହା ବେଦ ଓ ତନ୍ତ୍ର ମାର୍ଗରେ ଅଗମ୍ୟ; ଯୋଗୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଯାହାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ଏହିଠାରେ ସମସ୍ତ ଆତ୍ମା ଭାବେ ଗୋକୁଳ ଅଛି।
ଦ୍ଵିତୀଯଂ ଦଲମାଗ୍ନେଯ୍ଯାଂ ତଦ୍ରହସ୍ଯଦଲଂ ତଥା । ସଂକେତଂ ଦ୍ଵିପଦଂ ଚୈଵ କୁଟୀଦ୍ଵୌ ତତ୍କୁଲେ ସ୍ଥିତୌ
ଦ୍ୱିତୀୟ ପତ୍ର ଅଗ୍ନେୟ ଦିଗରେ ଅଛି, ଏହା ମଧ୍ୟ ଗୁପ୍ତ ପତ୍ର; ମିଳନ ସ୍ଥଳ, ଦୁଇ ପାଏଁ ଏବଂ ସେହି ବଂଶରେ ଦୁଇଟି ଝୋପଡ଼ି ଥିବା।
ପୂର୍ଵଂ ଦଲଂ ତୃତୀଯଂ ଚ ପ୍ରଧାନସ୍ଥାନମୁତ୍ତମମ୍ । ଗଂଗାଦିସର୍ଵତୀର୍ଥାନାଂ ସ୍ପର୍ଶାଚ୍ଛତଗୁଣଂ ସ୍ମୃତମ୍
ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ତୃତୀୟ ପତ୍ର, ସର୍ବୋତ୍ତମ ମୁଖ୍ୟ ସ୍ଥାନ; ଏହାକୁ ଗଙ୍ଗା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ସ୍ପର୍ଶ କରିବାରୁ ଶତଗୁଣ ଅଧିକ ଫଳ ଦେଉଥିବା ବୋଲି ମନ୍ତ୍ରଣା କରାଯାଏ।
ଚତୁର୍ଥଂ ଦଲମୈଶାନ୍ଯାଂ ସିଦ୍ଧପୀଠେଽପି ତତ୍ପଦମ୍ । ଵ୍ଯାଯାମନୂତନାଗୋପୀ ତତ୍ର କୃଷ୍ଣଂ ପତିଂ ଲଭେତ୍
ଚତୁର୍ଥ ପତ୍ର ଈଶାନ କୋଣରେ ଅଛି, ସେଠି ଏକ ସିଦ୍ଧ ପୀଠ; ନୂତନ ଅଭ୍ୟାସ କରୁଥିବା ଗୋପୀ ସେଠି କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ପତି ଭାବେ ପାଉଛି।
ଵସ୍ତ୍ରାଲଂକାରହରଣଂ ତଦ୍ଦଲେ ସମୁଦାହୃତମ୍ । ଉତ୍ତରେ ପଂଚମଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଦଲଂ ସର୍ଵଦଲୋତ୍ତମମ୍
ସେହି ପତ୍ରରେ ବସ୍ତ୍ର ଓ ଆଳଙ୍କାର ନେଇବା ଘଟଣା ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି; ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ପଞ୍ଚମ ପତ୍ର, ସମସ୍ତ ପତ୍ର ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ।
ଦ୍ଵାଦଶାଦିତ୍ଯମତ୍ରୈଵ ଦଲଂ ଚ କର୍ଣିକାସମମ୍ । ଵାଯଵ୍ଯାଂ ତୁ ଦଲଂ ଷଷ୍ଠଂ ତତ୍ର କାଲୀହ୍ରଦଃ ସ୍ମୃତଃ
ଏଠାରେ ବାରଟି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅଛନ୍ତି, ଏବଂ ମଧ୍ୟପତ୍ର ସମାନ ଏକ ପତ୍ର; ବାୟୁବ୍ୟ କୋଣରେ ଛଅଟିଏ ପତ୍ର ଅଛି, ସେଠି କାଳୀ ହ୍ରଦ ଅଛି।
ଦଲୋତ୍ତମୋତ୍ତମଂ ଚୈଵ ପ୍ରଧାନଂ ସ୍ଥାନମୁଚ୍ଯତେ । ସର୍ଵୋତ୍ତମଦଲଂ ଚୈଵ ପଶ୍ଚିମେ ସପ୍ତମଂ ସ୍ମୃତମ୍
ପତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ପତ୍ରକୁ ମୁଖ୍ୟ ସ୍ଥାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ସପ୍ତମ ପତ୍ରକୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।
ଯଜ୍ଞପତ୍ନୀଗଣାନାଂ ଚ ତଦୀପ୍ସିତଵରପ୍ରଦମ୍ । ଅତ୍ରାସୁରୋଽପି ନିର୍ଵାଣଂ ପ୍ରାପ ତ୍ରିଦଶଦୁର୍ଲଭମ୍
ଯଜ୍ଞପତ୍ନୀମାନଙ୍କ ଦଳକୁ ଏଠି ଇଚ୍ଛିତ ଆଶୀର୍ବାଦ ମିଳେ; ଏଠି ଏକ ଅସୁର ମଧ୍ୟ ମୋକ୍ଷ ପାଇଥିଲେ, ଯାହା ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁର୍ଲଭ।
ବ୍ରହ୍ମମୋହନମତ୍ରୈଵ ଦଲଂ ବ୍ରହ୍ମହ୍ରଦାଵହମ୍ । ନୈର୍ଋତ୍ଯାଂ ତୁ ଦଲଂ ପ୍ରୋକ୍ତମଷ୍ଟମଂ ଵ୍ଯୋମଘାତନମ୍
ଏଠି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମୋହ ଘଟିଥିଲା, ଏଠାରୁ ବ୍ରହ୍ମାହ୍ରଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ନୈୃତ୍ୟ କୋଣରେ ଅଷ୍ଟମ ପତ୍ର ଅଛି, ଯାହା ଆକାଶକୁ ଛୁଏ।
ଶଂଖଚୂଡଵଧସ୍ତତ୍ର ନାନାକେଲିରସସ୍ଥଲମ୍ । ଶ୍ରୁତମଷ୍ଟଦଲଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଵୃଂଦାରଣ୍ଯାଂତରସ୍ଥିତମ୍
ସେଠି ଶଂଖଚୂଡ଼ଙ୍କ ବଧ ଘଟିଥିଲା, ନାନା ପ୍ରକାର ଖେଳ ରସ ଥିବା ସ୍ଥଳ; ଅଷ୍ଟଦଳ କମଳ ବୃନ୍ଦାବନ ଅଞ୍ଚଳ ମଧ୍ୟରେ ଅଛି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଶ୍ରୀମଦ୍ଵୃଂଦାଵନଂ ରମ୍ଯଂ ଯମୁନାଯାଃ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣମ୍ । ଶିଵଲିଂଗମଧିଷ୍ଠାନଂ ଦୃଷ୍ଟଂ ଗୋପୀଶ୍ଵରାଭିଧମ୍
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବୃନ୍ଦାବନ ଅତି ଆନନ୍ଦମୟ, ଯମୁନା ନଦୀକୁ ଘେରି ରହିଛି; ଏଠି ଶିବ ଲିଙ୍ଗର ନିବାସ ଦେଖାଯାଏ, ଯାହାକୁ ଗୋପୀଶ୍ୱର ବୋଲି ଜଣାଯାଏ।
ତଦ୍ବାହ୍ଯେ ଷୋଡଶଦଲଂ ଶ୍ରିଯାପୂର୍ଣଂ ତମୀଶ୍ଵରମ୍ । ସର୍ଵାସୁ ଦିକ୍ଷୁ ଯତ୍ପ୍ରୋକ୍ତଂ ପ୍ରାଦକ୍ଷିଣ୍ଯାଦ୍ଯଥାକ୍ରମମ୍
ସେହି ମଣ୍ଡଳର ବାହାରେ ଏକ ଷୋଳ ଦଳର ପଦ୍ମ ଅଛି, ଯାହା ଶ୍ରୀରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ଭଗବାନଙ୍କୁ ନିୟମିତ ଭାବେ ପରିକ୍ରମା କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି।
ମହତ୍ପଦଂ ମହଦ୍ଧାମ ସ୍ଵଧାମାଧାଵସଂଜ୍ଞକମ୍ । ପ୍ରଥମୈକଦଲଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ କର୍ଣିକାସମମ୍
ସେଠାରେ ଅଛି ମହାନ ପଦ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧାମ, ଯାହାକୁ ତାଙ୍କର ନିଜ ନିବାସ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ପ୍ରଥମ ଏକମାତ୍ର ଦଳଟି ସବୁଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ତାହାର ମହିମା କର୍ଣ୍ଣିକା ସମାନ।
ତତ୍ର ଗୋଵର୍ଦ୍ଧନଗିରୌ ରମ୍ଯେ ନିତ୍ଯରସାଶ୍ରଯେ । କର୍ଣିକାଯାଂ ମହାଲୀଲା ତଲ୍ଲୀଲା ରସଗହ୍ଵରୌ
ସେଠାରେ ରମ୍ୟ ଗୋବର୍ଦ୍ଧନ ପାହାଡ଼ ଅଛି, ଯାହା ନିତ୍ୟ ରସର ଆଶ୍ରୟ। କର୍ଣ୍ଣିକାରେ ଅଛି ମହାନ ଲୀଳା ଏବଂ ସେଇ ଲୀଳାର ଗୁହା।
ଯତ୍ର କୃଷ୍ଣୋ ନିତ୍ଯଵୃଂଦାକାନନସ୍ଯ ପତିର୍ଭଵେତ୍ । କୃଷ୍ଣୋ ଗୋଵିଂଦତାଂ ପ୍ରାପ୍ତଃ କିମନ୍ଯୈର୍ବହୁଭାଷିତୈଃ
ସେଠାରେ କୃଷ୍ଣ ନିତ୍ୟ ବୃନ୍ଦାବନ ଅରଣ୍ୟର ସ୍ୱାମୀ। କୃଷ୍ଣ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆନନ୍ଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି—ଏଠାରେ ଅଧିକ କଥାର ଆବଶ୍ୟକତା କଣ?
ଦଲଂ ତୃତୀଯମାଖ୍ଯାତଂ ସର୍ଵଶ୍ରେଷ୍ଠୋତ୍ତମୋତ୍ତମମ୍ । ଚତୁର୍ଥଂ ଦଲମାଖ୍ଯାତଂ ମହାଦ୍ଭୁତରସସ୍ଥଲମ୍
ତୃତୀୟ ଦଳଟି ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଚତୁର୍ଥ ଦଳଟି ଅଦ୍ଭୁତ ରସର ସ୍ଥଳ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି।
ନଂଦୀଶ୍ଵରଵନଂ ରମ୍ଯଂ ତତ୍ର ନଂଦାଲଯଃ ସ୍ମୃତଃ । କର୍ଣିକାଦଲମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ପଂଚମଂ ଦଲମୁଚ୍ଯତେ
ସେଠାରେ ରମ୍ୟ ନନ୍ଦୀଶ୍ୱର ଅରଣ୍ୟ ଅଛି, ଯାହାକୁ ନନ୍ଦଙ୍କ ନିବାସ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ପଞ୍ଚମ ଦଳଟି କର୍ଣ୍ଣିକାର ମହିମା ଧାରଣ କରେ।