ଚତୁର୍ଵିଂଶତିସାହସ୍ରଂ ଷଟ୍କାଂଡପରିଚିହ୍ନିତମ୍ । ତଦ୍ଵୈ ରାମାଯଣଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ମହାପାତକନାଶନମ୍
ଛଅ କାଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ, ଚବିଶ ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ଥିବା, ଏହି ହେଉଛି ରାମାୟଣ, ଯାହା ମହାପାପ ନଶ୍ୱ କରେ ।
ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ରାଘଵଃ ପ୍ରୀତଃ ପୁତ୍ରାଵାଧାଯ ଚାସନେ । ଦୃଢଂ ତୌ ପରିରଭ୍ଯାଥ ସୀତାଂ ସସ୍ମାର ଵଲ୍ଲଭାମ୍
ଏହି କଥା ଶୁଣି ରାଘବ ଖୁସି ହେଲେ, ପୁଅମାନେକୁ ଆସନରେ ବସାଇ, ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ନିଜ ପ୍ରିୟ ସୀତାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କଲେ ।
ସପ୍ତଷଷ୍ଟିତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ 5.67 ଶେଷ ଉଵାଚ। ଅଥ ସୌମିତ୍ରିରାଗତ୍ଯ ଜାନକୀଂ ନତଵାନ୍ମୁହୁଃ । ପ୍ରେମଗଦ୍ଗଦଯା ଶଂସନ୍ଵାଚଂ ରାମପ୍ରଣୋଦିତାମ୍
ତେବେ ଶେଷ କହିଲେ—ଏହି ସମୟରେ ସୌମିତ୍ରି ଆସି ଜାନକୀଙ୍କୁ ବାରମ୍ବାର ନମସ୍କାର କଲେ । ରାମଙ୍କ ଉପଦେଶ ଦେଇଥିବା କଥା, ପ୍ରେମରେ ଭରି ଗଳା ଭାବରେ, ଜାନକୀଙ୍କୁ କହିଲେ ।
ସୀତା ସମାଗତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ଵିନଯାନ୍ଵିତମ୍ । ତନ୍ମୁଖାଦ୍ରାମସଂଦେଶଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵୋଵାଚ ଵିଲଜ୍ଜିତା
ସୀତା ଦେଖିଲେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବିନୟରେ ଭରି ଆସିଛନ୍ତି । ତାଙ୍କ ମୁଖରୁ ରାମଙ୍କ ସନ୍ଦେଶ ଶୁଣି, ସୀତା ଲଜ୍ଜାରେ ଭରି କଥା କହିଲେ ।
ସୌମିତ୍ରେ କଥମାଗଚ୍ଛେ ରାମତ୍ଯକ୍ତା ମହାଵନେ । ତିଷ୍ଠାମି ରାମଂ ସ୍ମରନ୍ତୀ ଵାଲ୍ମୀକେରାଶ୍ରମେ ତ୍ଵହମ୍
ସୌମିତ୍ରି, ରାମ ମୋତେ ବନରେ ଛାଡି ଦେଇଛନ୍ତି, ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ କିପରି ମୁଁ ଫେରିବି? ମୁଁ ଏଠାରେ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ରାମକୁ ସ୍ମରଣ କରି ରହିବି ।
ତସ୍ଯା ମୁଖୋଦିତଂ ଵାକ୍ଯଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସୌମିତ୍ରିରବ୍ରଵୀତ୍ । ମାତଃ ପତିଵ୍ରତେ ରାମସ୍ତ୍ଵାମାକାରଯତେ ମୁହୁଃ
ତାଙ୍କ ମୁଖରୁ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସୌମିତ୍ରି କହିଲେ—ମା, ପତିବ୍ରତା ତୁମକୁ ରାମ ବାରମ୍ବାର ଡାକୁଛନ୍ତି ।
ପତିଵ୍ରତା ପତିକୃତଂ ଦୋଷଂ ନାନଯତେ ହୃଦି । ତସ୍ମାଦାଗଚ୍ଛ ହି ମଯା ସ୍ଥିତ୍ଵା ସ୍ଯଂଦନ ଉତ୍ତମେ
ପତିବ୍ରତା ଜଣେ ନାରୀ ପତିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କରାଯାଇଥିବା ଦୋଷକୁ ମନରେ ଧରିନାହାନ୍ତି । ତେଣୁ, ମୋ ସହିତ ଆସ, ଉତ୍ତମ ରଥରେ ବସ ।
ଇତ୍ଯାଦି ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଜାନକୀ ପତିଦେଵତା । ମନୋରୋଷଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ତସ୍ଥୌ ସୌମିତ୍ରିଣା ରଥେ
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ପତିଦେବତା ଜାନକୀ ମନର ରୋଷକୁ ଛାଡି, ସୌମିତ୍ରିଙ୍କ ସହିତ ରଥରେ ଦଣ୍ଡାଇଲେ ।
ତାପସୀଃ ସକଲା ନତ୍ଵା ମୁନୀଂଶ୍ଚ ନିଗମୋଜ୍ଜ୍ଵଲାନ୍ । ରାମଂ ସ୍ମରଂତୀ ମନସା ରଥେ ସ୍ଥିତ୍ଵାଗମତ୍ପୁରୀମ୍
ସମସ୍ତ ତାପସୀ ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ମୁନିମାନେଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ଜାନକୀ ରଥରେ ଦଣ୍ଡାଇ ମନରେ ରାମକୁ ସ୍ମରଣ କରି, ସହର ଦିଗରେ ଯାତ୍ରା କଲେ ।
କ୍ରମେଣ ନଗରୀଂ ପ୍ରାପ୍ତା ମହାର୍ହାଭରଣାନ୍ଵିତା । ସରଯୂଂ ସରିତଂ ପ୍ରାପ ଯତ୍ର ରାମଃ ସ୍ଵଯଂ ସ୍ଥିତଃ
କ୍ରମେ ସହରକୁ ପହଞ୍ଚି, ମହାମୂଲ୍ୟ ଭୂଷଣରେ ସଜି, ସରୟୂ ନଦୀକୁ ଆସିଲେ, ଯେଉଁଠି ରାମ ସ୍ୱୟଂ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ ।
ରଥାଦୁତ୍ତୀର୍ଯ ଲଲିତା ଲକ୍ଷ୍ମଣେନ ସମନ୍ଵିତା । ରାମସ୍ଯ ପାଦଯୋର୍ଲଗ୍ନା ପତିଵ୍ରତପରାଯଣା
ସୁନ୍ଦର ଜାନକୀ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହିତ ରଥରୁ ଉତରି, ପତିବ୍ରତା ଭାବରେ ରାମଙ୍କ ପାଦରେ ଲଗିଗଲେ ।
ରାମସ୍ତାମାଗତାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଜାନକୀଂ ପ୍ରେମଵିହ୍ଵଲାମ୍ । ସାଧ୍ଵି ତ୍ଵଯା ସହେଦାନୀଂ କୁର୍ଵେ ଯଜ୍ଞସମାପନମ୍
ଜାନକୀ ଆସି, ପ୍ରେମରେ ଭରି ଦେଖି, ରାମ କହିଲେ—'ହେ ସାଧ୍ବୀ, ତୁମେ ଆସିଛ, ଏବେ ମୁଁ ଯଜ୍ଞ ସମାପନ କରିବି ।'
ଵାଲ୍ମୀକିଂ ସା ନମସ୍କୃତ୍ଯ ତଥାନ୍ଯାନ୍ଵିପ୍ରସତ୍ତମାନ୍ । ଜଗାମ ମାତୃପଦଯୋଃ ସନ୍ନତିଂ କର୍ତୁମୁତ୍ସୁକା
ସୀତା ବାଲ୍ମୀକି ଓ ଅନ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ମାଆଙ୍କର ପାଦରେ ନମନ କରିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ ହେଲେ ।
କୌଶଲ୍ଯା ତାମଥାଯାଂତୀଂ ଵୀରସୂଂ ଜାନକୀଂ ପ୍ରିଯାମ୍ । ଆଶୀର୍ଭିରଭିସଂଯୁଜ୍ଯ ଯଯୌ ହର୍ଷମନେକଧା
କୌଶଳ୍ୟା, ଜାନକୀକୁ ଦେଖି, ନିଜ ପ୍ରିୟ ଓ ବୀର ସ୍ନୁଷାକୁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇ, ଅନେକ ହର୍ଷରେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ ।
କୈକେଯୀପଦଯୋର୍ନମ୍ରାଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଵୈଦେହପୁତ୍ରିକାମ୍ । ଭର୍ତ୍ରା ସହ ଚିରଂ ଜୀଵ ସପୁତ୍ରେତ୍ଯାଶିଷଂ ଵ୍ଯଧାତ୍
କୈକେୟୀ ନିଜ ପାଦରେ ନମ୍ର ହୋଇଥିବା ବୈଦେହୀକୁ ଦେଖି, 'ପତି ଓ ପୁତ୍ର ସହ ଦୀର୍ଘ ଜୀବନ ହେଉ' ଏହି ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ ।
ସୁମିତ୍ରା ସ୍ଵପଦେନମ୍ରାଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଵୈଦେହପୁତ୍ରିକାମ୍ । ଆଶିଷଂ ଵ୍ଯଦଧାତ୍ତସ୍ଯାଃ ପୁତ୍ରପୌତ୍ରପ୍ରଦାଯିନୀମ୍
ସୁମିତ୍ରା ନିଜ ପାଦରେ ନମ୍ର ହୋଇଥିବା ବୈଦେହୀକୁ ଦେଖି, ପୁତ୍ର ଓ ପୌତ୍ର ପ୍ରଦାନର ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ ।
ସୀତା ତାଃ ସର୍ଵତୋ ନତ୍ଵା ରାମଚଂଦ୍ର ପ୍ରିଯା ସତୀ । ପରମଂ ହର୍ଷମାପନ୍ନା ବଭୂଵ କିଲ ଵାଡଵ
ସୀତା, ରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପ୍ରିୟା, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ହର୍ଷରେ ଭରି, ଦୂର୍ଦ୍ଧବାଗ୍ନି ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଲେ ।
ସମାଗତାଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ପତ୍ନୀଂ ରାମଚଂଦ୍ରସ୍ଯ କୁଂଭଜଃ । ସୁଵର୍ଣପତ୍ନୀଂ ଧିକ୍କୃତ୍ଯ ତାମଧାଦ୍ଧର୍ମଚାରିଣୀମ୍
ରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ସହ ଦେଖି, କୁମ୍ଭଜ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ନିଜ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପତ୍ନୀକୁ ଅବହେଳା କରି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ସୀତାକୁ ସମ୍ମାନ ଦେଲେ ।
ରାମସ୍ତଦା ଯଜ୍ଞମଧ୍ଯେ ଶୁଶୁଭେ ସୀତଯା ସହ । ତାରଯାନୁଗତୋ ଯଦ୍ଵଚ୍ଛଶୀଵ ଶରଦୁତ୍ପ୍ରଭଃ
ସେ ସମୟରେ, ରାମ ଯଜ୍ଞ ମଧ୍ୟରେ ସୀତା ସହ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଲେ, ଯେପରି ଶରଦ ଚନ୍ଦ୍ର ତାରାମାନେ ସହ ଚମକେ ।
ପ୍ରଯୋଗମକରୋତ୍ତତ୍ର କାଲେ ପ୍ରାପ୍ତେ ମନୋରମେ । ଵୈଦେହ୍ଯା ଧର୍ମଚାରିଣ୍ଯା ସର୍ଵପାପାପନୋଦନମ୍
ଯଥାସମୟରେ, ସେଠାରେ ରାମ ନିୟମିତ କ୍ରିୟା କଲେ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ବୈଦେହୀ ସହିତ, ଯାହା ସମସ୍ତ ପାପକୁ ଦୂର କଲା ।
ସୀତଯା ସହିତଂ ରାମଂ ପ୍ରସକ୍ତଂ ଯଜ୍ଞକର୍ମଣି । ନିରୀକ୍ଷ୍ଯ ଜହୃଷୁସ୍ତତ୍ର କୌତୁକେନ ସମନ୍ଵିତାଃ
ସୀତାଙ୍କ ସହିତ ରାମଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଗଭୀର ଭାବରେ ଲଗିଥିବା ଦେଖି, ସମସ୍ତେ ଉପସ୍ଥିତ ଲୋକ ଆନନ୍ଦ ଭରିତ ହେଲେ ଏବଂ ଉତ୍ସୁକତାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ।
ଵସିଷ୍ଠଂ ପ୍ରାହ ସୁମତିଂ ରାମସ୍ତତ୍ର କ୍ରତୌ ଵରେ । କିଂ କର୍ତଵ୍ଯଂ ମଯା ସ୍ଵାମିନ୍ନତଃ ପରମଵଶ୍ଯକମ୍
ସେଠାରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଯଜ୍ଞରେ, ରାମ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: 'ମହାଶୟ, ଏବେ ମୋତେ କଣ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ?'
ରାମସ୍ଯ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଗୁରୁଃ ପ୍ରାହ ମହାମତିଃ । ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ପ୍ରକର୍ତଵ୍ଯା ପୂଜା ସଂତୋଷକାରିକା
ରାମଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଗୁରୁ କହିଲେ: 'ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଯେପରି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେବେ, ସେପରି ସମ୍ମାନ ଦେବା ଉଚିତ।'
ମରୁତ୍ତେନ କ୍ରତୁଃ ସୃଷ୍ଟଃ ପୂର୍ଵଂ ସଂଭାରସଂଭୃତଃ । ବ୍ରାହ୍ମଣାସ୍ତତ୍ର ଵିତ୍ତାଦ୍ଯୈସ୍ତୋଷିତା ଅଭଵଂସ୍ତଦା
ପୂର୍ବରୁ ମରୁତ୍ତ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ, ସମସ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ ଦ୍ରବ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ କରି। ସେଠାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବହୁ ଧନ ଦେଇ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଇଥିଲେ।
ଅତ୍ଯଂତଂ ଵିତ୍ତସଂଭାରଂ ନେତୁଂ ଵିପ୍ରାଶକନ୍ନହି । ପ୍ରାକ୍ଷିପନ୍ହିମଵଦ୍ଦେଶେ ଵିତ୍ତଭାରାସହା ଦ୍ଵିଜାଃ
ଅତ୍ୟଧିକ ଧନ ଭାର ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବହିପାରିଲେ ନାହିଁ; ଭାର ସହିପାରି ନଥିବାରୁ ସେମାନେ ହିମାଳୟ ଅଞ୍ଚଳରେ ଧନ ଫେଙ୍ଗିଦେଲେ।
ତସ୍ମାତ୍ତ୍ଵମପି ରାଜାଗ୍ର୍ଯ ଲକ୍ଷ୍ମୀଵାନ୍ନୃପସତ୍ତମ । ଦେହି ଦାନାଦି ଵିପ୍ରେଭ୍ଯୋ ଯଥା ସ୍ଯାତ୍ପ୍ରୀତିରୁତ୍ତମା
ତେଣୁ, ତୁମେ ମଧ୍ୟ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା ଏବଂ ଧନ-ଉତ୍ସାହରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପ୍ରତି ଦାନ ଓ ଅନ୍ୟ ଉପହାର ଦିଅ, ଯେପରି ସେମାନେ ଉତ୍ତମ ସନ୍ତୁଷ୍ଟି ପାଇବେ।
ଏତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ସ ରାଜାଗ୍ର୍ଯଃ ପୂଜ୍ଯଂ ମତ୍ଵା ଘଟୋଦ୍ଭଵମ୍ । ପ୍ରଥମଂ ପୂଜଯାମାସ ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ରଂ ତପୋଧନମ୍
ଏହା ଶୁଣି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା ଘଟରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ମୁନିକୁ ସମ୍ମାନ ଯୋଗ୍ୟ ଭାବି, ପ୍ରଥମେ ତପସ୍ଵୀ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ରକୁ ପୂଜା କଲେ।
ଅନେକରତ୍ନସଂଭାରୈଃ ସ୍ଵର୍ଣଭାରୈରନେକଧା । ଦେଶୈର୍ଜନୈଃ ପରିଵୃତୈରତ୍ଯଂତପ୍ରୀତିଦାଯକୈଃ
ସେ ଅନେକ ରତ୍ନ ଏବଂ ଅନେକ ପ୍ରକାର ସୁନା ଭାର ଦେଇ, ବିଭିନ୍ନ ଦେଶର ଲୋକମାନେ ଦ୍ୱାରା ଘିରି, ଅତ୍ୟଧିକ ଆନନ୍ଦ ଦେଇ ସମ୍ମାନ କଲେ।
ଅଗସ୍ତ୍ଯଂ ପୂଜଯାମାସ ସପତ୍ନୀକଂ ମନୋରମମ୍ । ତଥୈଵ ରତ୍ନୈଃ ସ୍ଵର୍ଣୈଶ୍ଚ ଦେଶୈଶ୍ଚ ଵିଵିଧୈରପି
ସେ ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ସହିତ ମନୋହର ଭାବରେ ପୂଜା କଲେ; ଏହିପରି ରତ୍ନ, ସୁନା ଓ ବିଭିନ୍ନ ଦେଶ ଦେଇ।
ଵ୍ଯାସଂ ସତ୍ଯଵତୀପୁତ୍ରଂ ତଥୈଵ ସମପୂଜଯତ୍ । ଚ୍ଯଵନଂ ଭାର୍ଯଯା ସାକଂ ସୁରତ୍ନୈଃ ସମପୂଜଯତ୍
ସେ ସତ୍ୟବତୀଙ୍କ ପୁତ୍ର ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ଏହିପରି ସମ୍ମାନ କଲେ; ଚ୍ୟବନଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟ ସହିତ ମନୋହର ରତ୍ନ ଦେଇ ପୂଜା କଲେ।