ତଦାତ୍ଯଂତଂ ମୁଦଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ରାମାଯଣମଥାସୃଜତ୍ । ମନୋରମପଦୈର୍ଯୁକ୍ତଂ ଵୃତ୍ତୈର୍ବହୁଵିଧୈରପି
ତାପରେ ସେ ଅତିଆନନ୍ଦରେ ରାମାୟଣ ରଚନା କଲେ, ମନୋହର ଶବ୍ଦ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଛନ୍ଦରେ ଶୋଭିତ।
ଷଟ୍କାଂଡାନି ସୁରମ୍ଯାଣି ଯତ୍ର ରାମାଯଣେଽନଘ । ବାଲମାରଣ୍ଯକଂ ଚାନ୍ଯତ୍କିଷ୍କିଂଧା ସୁଂଦରଂ ତଥା
ହେ ନିର୍ମଳ ଆତ୍ମା, ରାମାୟଣରେ ଛଅଟି ଅତି ସୁନ୍ଦର କାଣ୍ଡ ଅଛି— ବାଳ, ଆରଣ୍ୟକ, କିଷ୍କିନ୍ଧା, ସୁନ୍ଦର।
ଯୁଦ୍ଧମୁତ୍ତରମନ୍ଯଚ୍ଚ ଷଡେତାନି ମହାମତେ । ଶୃଣୁଯାଦ୍ଯୋ ନରଃ ପୁଣ୍ଯାତ୍ସର୍ଵପାପୈଃ ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ
ଯୁଦ୍ଧ, ଉତ୍ତର ଓ ଅନ୍ୟ ଏହି ଛଅଟି, ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ। ଯେଉଁ ନର ଏହା ଶୁଣେ, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ।
ତତ୍ର ବାଲେ ତୁ ସଂତୁଷ୍ଟଃ ପୁତ୍ରେଷ୍ଟ୍ଯା ଚତୁରସ୍ସୁତାନ୍ । ପ୍ରାପ ପଂକ୍ତିରଥଃ ସାକ୍ଷାଦ୍ଧରିଂ ବ୍ରହ୍ମସନାତନମ୍
ସେଠାରେ ବାଳକାଣ୍ଡରେ, ପୁତ୍ରେଷ୍ଟି ଯଜ୍ଞ ଓ ଚାରିପୁଅ ଦ୍ୱାରା ରାଜା ସହ ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ପରିବାର ସାକ୍ଷାତ୍ ହରି, ନିତ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମାନ୍ଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ।
ସ କୌଶିକମଖଂ ଗତ୍ଵା ସୀତାମୁଦ୍ଵାହ୍ଯ ଭାର୍ଗଵମ୍ । ଆଗତ୍ଯ ପୁରମୁତ୍କୃଷ୍ଟୋ ଯୌଵରାଜ୍ଯପ୍ରକଲ୍ପନମ୍
ସେ କୌଶିକଙ୍କ ଯଜ୍ଞକୁ ଯାଇ, ସୀତାଙ୍କୁ ବିବାହ କରି, ଭାର୍ଗବଙ୍କ ସହିତ ଫେରିଲେ । ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାବରେ ନଗରକୁ ଆସି, ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତି ଆରମ୍ଭ କଲେ ।
ମାତୃଵାକ୍ଯାଦ୍ଵନଂ ପ୍ରାଗାଦ୍ଗଂଗାମୁତ୍ତୀର୍ଯ ପର୍ଵତମ୍ । ଚିତ୍ରକୂଟଂ ମହିଲଯା ଲକ୍ଷ୍ମଣେନ ସମନ୍ଵିତଃ
ମାଆଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ, ସେ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯାଇ, ଗଙ୍ଗା ଓ ପାହାଡ଼ ଅତିକ୍ରମ କରି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ଜନନୀ ସହିତ ଚିତ୍ରକୂଟକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ ।
ଭରତସ୍ତଂ ଵନେ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଜଗାମ ଭ୍ରାତରଂ ନଯୀ । ତମପ୍ରାପ୍ଯ ସ୍ଵଯଂ ନଂଦିଗ୍ରାମେ ଵାସମଚୀକରତ୍
ଭରତ ଜଙ୍ଗଲରେ ଭାଇଙ୍କ ବିଷୟରେ ଶୁଣି, ଉତ୍ତମ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଗଲେ । ତାଙ୍କୁ ନପାଇ, ସେ ନନ୍ଦିଗ୍ରାମରେ ନିଜେ ରହିଲେ ।
ବାଲମେତଚ୍ଛୃଣୁଷ୍ଵାନ୍ଯଦାରଣ୍ଯକସମୁଦ୍ଭଵମ୍ । ମୁନୀନାମାଶ୍ରମେ ଵାସସ୍ତତ୍ର ତତ୍ରୋପଵର୍ଣନମ୍
ବାଳକ, ଆଉ ଏକ ଜଙ୍ଗଲ ଉପଖ୍ୟାନ ଶୁଣ । ମୁନିମାନଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ବାସ ଓ ସେଠାରେ ଘଟିଥିବା ଘଟଣାର ବିବରଣୀ ।
ନାସାଚ୍ଛେଦଃ ଶୂର୍ପଣଖ୍ଯାଃ ଖରଦୂଷଣନାଶନମ୍ । ମାଯାମାରୀଚହନନଂ ଦୈତ୍ଯାଦ୍ରାମାପହାରଣମ୍
ଶୂର୍ପଣଖାଙ୍କ ନାକ କାଟିବା, ଖର ଓ ଦୂଷଣଙ୍କ ନାଶ, ମାୟା ମାରୀଚଙ୍କ ହତ୍ୟା, ଦେମନ୍ ଦ୍ୱାରା ସୀତାଙ୍କ ଅପହରଣ ଘଟିଲା ।
ଵନେ ଵିରହିଣା ଭ୍ରାଂତଂ ମନୁଷ୍ଯଚରିତଂ ଭୃତମ୍ । କବଂଧପ୍ରେକ୍ଷଣଂ ତତ୍ର ପମ୍ପାଯାଂ ଗମନଂ ତଥା
ଜଙ୍ଗଲରେ ବିରହରେ ଭ୍ରମଣ, ମାନବ ଚରିତ୍ର ଅନୁଭବ କରି, କବନ୍ଧ ସହିତ ଦେଖା ଓ ପମ୍ପା ନଦୀକୁ ଯାଇଥିଲେ ।
ହନୂମତା ସଂଗମନମିତ୍ଯେତଦ୍ଵନସଂଜ୍ଞିତମ୍ । ଅପରଂ ଚ ଶୃଣୁ ମୁନେ ସଂକ୍ଷିପ୍ଯ କଥଯାମ୍ଯହମ୍
ହନୁମାନ ସହିତ ମିଳନ ହେଲା; ଏହି ଘଟଣାକୁ ଜଙ୍ଗଲ ଉପଖ୍ୟାନ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ । ଏବେ ମୁନି, ଆଉ ଏକ ଉପଖ୍ୟାନ ସଂକ୍ଷେପରେ ଶୁଣ ।
ସପ୍ତତାଲପ୍ରଭେଦଶ୍ଚ ଵାଲେର୍ମାରଣମଦ୍ଭୁତମ୍ । ସୁଗ୍ରୀଵେ ରାଜ୍ଯଦାନଂ ଚ ନଗଵର୍ଣନମିତ୍ଯୁତ
ସାତ ତାଳ ଗଛ ଭାଙ୍ଗିବା, ବାଲିଙ୍କ ଅଦ୍ଭୁତ ବଧ, ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଦେବା ଓ ନଗରର ବିବରଣୀ ।
ଲକ୍ଷ୍ମଣାତ୍କର୍ମସଂଦେଶଃ ସୁଗ୍ରୀଵସ୍ଯ ଵିଵାସନମ୍ । ତଥା ସୈନ୍ଯସମୁଦ୍ଦେଶଃ ସୀତାନ୍ଵେଷଣମପ୍ଯୁତ
ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କାର୍ଯ୍ୟ ସନ୍ଦେଶ, ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ନିଷ୍କାସନ, ସେନା ଗଠନ ଓ ସୀତାଙ୍କ ଖୋଜ ।
ସଂପାତିପ୍ରେକ୍ଷଣଂ ତତ୍ର ଵାରିଧେର୍ଲଂଘନଂ ତଥା । ପରତୀରେ କପିପ୍ରାପ୍ତିଃ କୈଷ୍କିଂଧଂ କାଂଡମଦ୍ଭୁତମ୍
ସମ୍ପାତିଙ୍କ ଦେଖା, ସାଗର ଅତିକ୍ରମ, ପାର ତୀରେ ବାନରମାନେ ପହଞ୍ଚିବା, ଏବଂ କୈଷ୍କିନ୍ଧ ଉପଖ୍ୟାନର ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣା ।
ସୁଂଦରଂ ଶୃଣୁ କାଂଡଂ ଵୈ ଯତ୍ର ରାମକଥାଦ୍ଭୁତା । ପ୍ରତିଗେହେ ପ୍ରତି ଭ୍ରାଂତିଃ କପେଶ୍ଚିତ୍ରସ୍ଯ ଦର୍ଶନମ୍
ସୁନ୍ଦର ଉପଖ୍ୟାନ ଶୁଣ, ଯେଉଁଠାରେ ରାମଙ୍କ ଅଦ୍ଭୁତ କଥା ଘଟେ; ଘରେ ଘରେ ଭ୍ରମଣ ଓ ବିଶିଷ୍ଟ ବାନରଙ୍କ ଦେଖା ।
ସୀତାସଂଦର୍ଶନଂ ତତ୍ର ଜାନକ୍ଯାଭାଷଣଂ ତଥା । ଵନଭଂଗଃ ପ୍ରକୁପିତୈର୍ବଂଧନଂ ଵାନରସ୍ଯ ଚ
ସୀତାଙ୍କ ଦେଖା, ଜାନକୀଙ୍କ କଥା, କ୍ରୋଧିତ ଦ୍ୱାରା ଉଦ୍ୟାନ ଭଙ୍ଗ ଓ ବାନରଙ୍କ ବାନ୍ଧ ।
ତତୋ ଲଂକାପ୍ରଜ୍ଵଲନଂ ଵାନରୈଃ ସଂଗତିସ୍ତତଃ । ରାମାଭିଜ୍ଞାନଦାନଂ ଚ ସୈନ୍ଯପ୍ରସ୍ଥାନମେଵ ଚ
ତାପରେ ବାନରମାନେ ଲଙ୍କାକୁ ଜଳାଇଲେ, ସେମାନେ ପୁନର୍ମିଳନ କଲେ, ରାମଙ୍କ ଚିହ୍ନ ଦେଲେ ଓ ସେନା ଯାତ୍ରା ଆରମ୍ଭ ହେଲା ।
ସମୁଦ୍ରେ ସେତୁକରଣଂ ଶୁକସାରଣସଂଗତିଃ । ଇତି ସୁଂଦରମାଖ୍ଯାତଂ ଯୁଦ୍ଧେ ସୀତାସମାଗମଃ
ସାଗର ଉପରେ ସେତୁ ତିଆରି, ଶୁକ ଓ ସାରଣଙ୍କ ସହିତ ମିଳନ; ଏହି ସୁନ୍ଦର ଉପଖ୍ୟାନ କହାଯାଇଛି, ଯୁଦ୍ଧରେ ସୀତାଙ୍କ ସମ୍ମିଳନ ।
ଉତ୍ତରେ ଋଷିସଂଵାଦୋ ଯଜ୍ଞପ୍ରାରଂଭ ଏଵ ଚ । ତତ୍ରାନେକା ରାମକଥାଃ ଶୃଣ୍ଵତାଂ ପାପନାଶକାଃ
ଉତ୍ତର କାଣ୍ଡରେ ଋଷିମାନେ ସହିତ ସଂବାଦ ଓ ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି; ସେଠାରେ ଅନେକ ରାମ କଥା ଶୁଣିବାକୁ ମିଳେ, ଯାହା ପାପ ନଶ୍ୱ କରେ ।
ଇତି ଷଟ୍କାଂଡମାଖ୍ଯାତଂ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯାପନୋଦନମ୍ । ସଂକ୍ଷେପତୋ ମଯା ତୁଭ୍ଯମାଖ୍ଯାତଂ ସୁମନୋହରମ୍
ଏଭଳି ଛଅ କାଣ୍ଡ କଥା ହେଲା, ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟାର ପାପ ଦୂର କରେ; ମୁଁ ତୁମକୁ ସଂକ୍ଷେପରେ ଏହି ସୁମନୋହର କଥା କହିଛି ।
ଚତୁର୍ଵିଂଶତିସାହସ୍ରଂ ଷଟ୍କାଂଡପରିଚିହ୍ନିତମ୍ । ତଦ୍ଵୈ ରାମାଯଣଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ମହାପାତକନାଶନମ୍
ଛଅ କାଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ, ଚବିଶ ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ଥିବା, ଏହି ହେଉଛି ରାମାୟଣ, ଯାହା ମହାପାପ ନଶ୍ୱ କରେ ।
ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ରାଘଵଃ ପ୍ରୀତଃ ପୁତ୍ରାଵାଧାଯ ଚାସନେ । ଦୃଢଂ ତୌ ପରିରଭ୍ଯାଥ ସୀତାଂ ସସ୍ମାର ଵଲ୍ଲଭାମ୍
ଏହି କଥା ଶୁଣି ରାଘବ ଖୁସି ହେଲେ, ପୁଅମାନେକୁ ଆସନରେ ବସାଇ, ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ନିଜ ପ୍ରିୟ ସୀତାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କଲେ ।
ସପ୍ତଷଷ୍ଟିତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ 5.67 ଶେଷ ଉଵାଚ। ଅଥ ସୌମିତ୍ରିରାଗତ୍ଯ ଜାନକୀଂ ନତଵାନ୍ମୁହୁଃ । ପ୍ରେମଗଦ୍ଗଦଯା ଶଂସନ୍ଵାଚଂ ରାମପ୍ରଣୋଦିତାମ୍
ତେବେ ଶେଷ କହିଲେ—ଏହି ସମୟରେ ସୌମିତ୍ରି ଆସି ଜାନକୀଙ୍କୁ ବାରମ୍ବାର ନମସ୍କାର କଲେ । ରାମଙ୍କ ଉପଦେଶ ଦେଇଥିବା କଥା, ପ୍ରେମରେ ଭରି ଗଳା ଭାବରେ, ଜାନକୀଙ୍କୁ କହିଲେ ।
ସୀତା ସମାଗତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ଵିନଯାନ୍ଵିତମ୍ । ତନ୍ମୁଖାଦ୍ରାମସଂଦେଶଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵୋଵାଚ ଵିଲଜ୍ଜିତା
ସୀତା ଦେଖିଲେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବିନୟରେ ଭରି ଆସିଛନ୍ତି । ତାଙ୍କ ମୁଖରୁ ରାମଙ୍କ ସନ୍ଦେଶ ଶୁଣି, ସୀତା ଲଜ୍ଜାରେ ଭରି କଥା କହିଲେ ।
ସୌମିତ୍ରେ କଥମାଗଚ୍ଛେ ରାମତ୍ଯକ୍ତା ମହାଵନେ । ତିଷ୍ଠାମି ରାମଂ ସ୍ମରନ୍ତୀ ଵାଲ୍ମୀକେରାଶ୍ରମେ ତ୍ଵହମ୍
ସୌମିତ୍ରି, ରାମ ମୋତେ ବନରେ ଛାଡି ଦେଇଛନ୍ତି, ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ କିପରି ମୁଁ ଫେରିବି? ମୁଁ ଏଠାରେ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ରାମକୁ ସ୍ମରଣ କରି ରହିବି ।
ତସ୍ଯା ମୁଖୋଦିତଂ ଵାକ୍ଯଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସୌମିତ୍ରିରବ୍ରଵୀତ୍ । ମାତଃ ପତିଵ୍ରତେ ରାମସ୍ତ୍ଵାମାକାରଯତେ ମୁହୁଃ
ତାଙ୍କ ମୁଖରୁ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସୌମିତ୍ରି କହିଲେ—ମା, ପତିବ୍ରତା ତୁମକୁ ରାମ ବାରମ୍ବାର ଡାକୁଛନ୍ତି ।
ପତିଵ୍ରତା ପତିକୃତଂ ଦୋଷଂ ନାନଯତେ ହୃଦି । ତସ୍ମାଦାଗଚ୍ଛ ହି ମଯା ସ୍ଥିତ୍ଵା ସ୍ଯଂଦନ ଉତ୍ତମେ
ପତିବ୍ରତା ଜଣେ ନାରୀ ପତିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କରାଯାଇଥିବା ଦୋଷକୁ ମନରେ ଧରିନାହାନ୍ତି । ତେଣୁ, ମୋ ସହିତ ଆସ, ଉତ୍ତମ ରଥରେ ବସ ।
ଇତ୍ଯାଦି ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଜାନକୀ ପତିଦେଵତା । ମନୋରୋଷଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ତସ୍ଥୌ ସୌମିତ୍ରିଣା ରଥେ
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ପତିଦେବତା ଜାନକୀ ମନର ରୋଷକୁ ଛାଡି, ସୌମିତ୍ରିଙ୍କ ସହିତ ରଥରେ ଦଣ୍ଡାଇଲେ ।
ତାପସୀଃ ସକଲା ନତ୍ଵା ମୁନୀଂଶ୍ଚ ନିଗମୋଜ୍ଜ୍ଵଲାନ୍ । ରାମଂ ସ୍ମରଂତୀ ମନସା ରଥେ ସ୍ଥିତ୍ଵାଗମତ୍ପୁରୀମ୍
ସମସ୍ତ ତାପସୀ ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ମୁନିମାନେଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ଜାନକୀ ରଥରେ ଦଣ୍ଡାଇ ମନରେ ରାମକୁ ସ୍ମରଣ କରି, ସହର ଦିଗରେ ଯାତ୍ରା କଲେ ।
କ୍ରମେଣ ନଗରୀଂ ପ୍ରାପ୍ତା ମହାର୍ହାଭରଣାନ୍ଵିତା । ସରଯୂଂ ସରିତଂ ପ୍ରାପ ଯତ୍ର ରାମଃ ସ୍ଵଯଂ ସ୍ଥିତଃ
କ୍ରମେ ସହରକୁ ପହଞ୍ଚି, ମହାମୂଲ୍ୟ ଭୂଷଣରେ ସଜି, ସରୟୂ ନଦୀକୁ ଆସିଲେ, ଯେଉଁଠି ରାମ ସ୍ୱୟଂ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ ।