ଯତ୍କ୍ରୌଂଚପକ୍ଷିଣୋରେକମଵଧୀଃ କାମମୋହିତମ୍ । ତଦା ପ୍ରବଂଧଂ ଶ୍ଲୋକସ୍ଯ ଜାତଂ ମତ୍ଵା ହ୍ଯନୁଦ୍ଵିଜାଃ
ତୁମେ ଯେଉଁଠି ଦୁଇଟି କ୍ରଉଞ୍ଚ ପକ୍ଷୀ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏକୁ କାମ ଓ ମୋହରେ ମାରିଦେଲ, ସେଥିରୁ ଏହି ଶ୍ଲୋକର ଗଠନ ହେଲା ବୋଲି ଅଗ୍ରଜନ ମୁନିମାନେ ବିଚାର କଲେ।
ଊଚୁର୍ମୁନିଂ ପ୍ରହୃଷ୍ଟାସ୍ତେ ଶଂସଂତଃ ସାଧୁସାଧ୍ଵିତି । ସ୍ଵାମିଞ୍ଛାପୋଦିତେ ଵାକ୍ଯେ ଭାରତୀଶ୍ଲୋକମାତନୋତ୍
ସେମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ମୁନିଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ବହୁତ ଭଲ! ବହୁତ ଭଲ!' ଏଭଳି ଶାପ ଦେଇବା ସମୟରେ, ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ମୁଖରୁ ଉଚ୍ଚାରିତ ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ବାଣୀଦେବୀ ଶ୍ଲୋକ ରୂପ ନେଲେ।
ଅତ୍ଯଂତଂ ମୋହନୋ ଜାତଃ ଶ୍ଲୋକୋଽଯଂ ମୁନିସତ୍ତମ । ତଦା ମୁନିଃ ପ୍ରହୃଷ୍ଟାତ୍ମା ବଭୂଵ ଵାଡଵର୍ଷଭ । ତସ୍ମିନ୍କାଲେ ସମାଗତ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମା ପୁତ୍ରୈଃ ସମନ୍ଵିତଃ
ହେ ମହାମୁନି, ଏହି ଶ୍ଲୋକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆକର୍ଷକ ହୋଇଗଲା। ତାପରେ ମୁନି ଆନନ୍ଦରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲେ, ଏକ ଦାହୁଁଥିବା ଅଶ୍ୱ ପରି ଦେଖାଗଲେ। ସେ ସମୟରେ ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କ ପୁଅମାନେ ସହିତ ଆସିଲେ।
ଵଚୋ ଜଗାଦ ଵାଲ୍ମୀକିଂ ଧନ୍ଯୋସି ତ୍ଵଂ ମୁନୀଶ୍ଵର । ଭାରତୀ ତ୍ଵନ୍ମୁଖେ ସ୍ଥିତ୍ଵା ଶ୍ଲୋକତ୍ଵଂ ସମପଦ୍ଯତ
ବ୍ରହ୍ମା ଭାଲ୍ମୀକିଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ ଧନ୍ୟ! ବାଣୀଦେବୀ ତୁମ ମୁଖରେ ବସି, ଏବେ ଶ୍ଲୋକ ରୂପ ନେଇଛନ୍ତି।'
ତସ୍ମାଦ୍ରାମାଯଣଂ ରମ୍ଯଂ କୁରୁଷ୍ଵ ମଧୁରାକ୍ଷରମ୍ । ଯେନ ତେ ଵିମଲା କୀର୍ତିରାକଲ୍ପାଂତଂ ଭଵିଷ୍ଯତି
ସେଥିପାଇଁ, ମଧୁର ଶବ୍ଦରେ ରମ୍ୟ ରାମାୟଣ ରଚନା କର। ଏହା ଦ୍ୱାରା ତୁମର ନିର୍ମଳ କୀର୍ତ୍ତି ଯୁଗାନ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ରହିବ।
ଧନ୍ଯା ସୈଵ ମୁଖେ ଵାଣୀ ରାମନାମ୍ନା ସମନ୍ଵିତା । ଅନ୍ଯା କାମକଥା ନୄଣାଂ ଜନଯତ୍ଯେଵ ପାତକମ୍
ଯେ ବାଣୀ ରାମନାମ ସହିତ ଉଚ୍ଚାରିତ, ସେଇ ବାଣୀ ଧନ୍ୟ। ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ଅନ୍ୟ କାମକଥା କେବଳ ପାପକୁ ବଢ଼ାଏ।
ତସ୍ମାତ୍କୁରୁଷ୍ଵ ରାମସ୍ଯ ଚରିତଂ ଲୋକଵିଶ୍ରୁତମ୍ । ଯେନ ସ୍ଯାତ୍ପାପିନାଂ ପାପହାନିରେଵ ପଦେପଦେ
ତେଣୁ ରାମଙ୍କ ଖ୍ୟାତିପ୍ରାପ୍ତ ଚରିତ୍ର ରଚନା କର, ଯାହା ଶୁଣିଲେ ପ୍ରତି ପଦକୁ ପାପୀମାନଙ୍କର ପାପ ନାଶ ହେବ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵାଂତର୍ଦଧେ ସ୍ରଷ୍ଟା ସର୍ଵଦେଵୈଃ ସମନ୍ଵିତଃ । ତତଃ ସଚିଂତଯାମାସ କଥଂ ରାମାଯଣଂ ଭଵେତ୍
ଏଭଳି କହି ବ୍ରହ୍ମା ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ସହିତ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ। ତାପରେ ସେ ଭାବିଲେ, 'ରାମାୟଣ କିପରି ହେବ?'
ତଦା ଧ୍ଯାନପରୋ ଜାତୋ ନଦୀତୀରେ ମନୋରମେ । ତସ୍ଯ ଚେତସ୍ଯଥୋ ରାମଃ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତୋ ମନୋହରଃ
ତାପରେ ସେ ମନୋହର ନଦୀତୀରେ ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ହେଲେ। ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କ ମନରେ ମନୋହର ରାମଙ୍କ ଦର୍ଶନ ହେଲା।
ନୀଲୋତ୍ପଲଦଲଶ୍ଯାମଂ ରାମଂ ରାଜୀଵଲୋଚନମ୍ । ନିରୀକ୍ଷ୍ଯ ତସ୍ଯ ଚରିତଂ ଭୂତଂଭାଵିଭଵଚ୍ଚ ଯତ୍
ସେ ନୀଳ କମଳ ପତ୍ର ପରି ଶ୍ୟାମ, ପଦ୍ମନୟନ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ତାଙ୍କର ଭୂତ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ଚରିତ୍ର ଦେଖିଲେ।
ତଦାତ୍ଯଂତଂ ମୁଦଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ରାମାଯଣମଥାସୃଜତ୍ । ମନୋରମପଦୈର୍ଯୁକ୍ତଂ ଵୃତ୍ତୈର୍ବହୁଵିଧୈରପି
ତାପରେ ସେ ଅତିଆନନ୍ଦରେ ରାମାୟଣ ରଚନା କଲେ, ମନୋହର ଶବ୍ଦ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଛନ୍ଦରେ ଶୋଭିତ।
ଷଟ୍କାଂଡାନି ସୁରମ୍ଯାଣି ଯତ୍ର ରାମାଯଣେଽନଘ । ବାଲମାରଣ୍ଯକଂ ଚାନ୍ଯତ୍କିଷ୍କିଂଧା ସୁଂଦରଂ ତଥା
ହେ ନିର୍ମଳ ଆତ୍ମା, ରାମାୟଣରେ ଛଅଟି ଅତି ସୁନ୍ଦର କାଣ୍ଡ ଅଛି— ବାଳ, ଆରଣ୍ୟକ, କିଷ୍କିନ୍ଧା, ସୁନ୍ଦର।
ଯୁଦ୍ଧମୁତ୍ତରମନ୍ଯଚ୍ଚ ଷଡେତାନି ମହାମତେ । ଶୃଣୁଯାଦ୍ଯୋ ନରଃ ପୁଣ୍ଯାତ୍ସର୍ଵପାପୈଃ ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ
ଯୁଦ୍ଧ, ଉତ୍ତର ଓ ଅନ୍ୟ ଏହି ଛଅଟି, ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ। ଯେଉଁ ନର ଏହା ଶୁଣେ, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ।
ତତ୍ର ବାଲେ ତୁ ସଂତୁଷ୍ଟଃ ପୁତ୍ରେଷ୍ଟ୍ଯା ଚତୁରସ୍ସୁତାନ୍ । ପ୍ରାପ ପଂକ୍ତିରଥଃ ସାକ୍ଷାଦ୍ଧରିଂ ବ୍ରହ୍ମସନାତନମ୍
ସେଠାରେ ବାଳକାଣ୍ଡରେ, ପୁତ୍ରେଷ୍ଟି ଯଜ୍ଞ ଓ ଚାରିପୁଅ ଦ୍ୱାରା ରାଜା ସହ ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ପରିବାର ସାକ୍ଷାତ୍ ହରି, ନିତ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମାନ୍ଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ।
ସ କୌଶିକମଖଂ ଗତ୍ଵା ସୀତାମୁଦ୍ଵାହ୍ଯ ଭାର୍ଗଵମ୍ । ଆଗତ୍ଯ ପୁରମୁତ୍କୃଷ୍ଟୋ ଯୌଵରାଜ୍ଯପ୍ରକଲ୍ପନମ୍
ସେ କୌଶିକଙ୍କ ଯଜ୍ଞକୁ ଯାଇ, ସୀତାଙ୍କୁ ବିବାହ କରି, ଭାର୍ଗବଙ୍କ ସହିତ ଫେରିଲେ । ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାବରେ ନଗରକୁ ଆସି, ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତି ଆରମ୍ଭ କଲେ ।
ମାତୃଵାକ୍ଯାଦ୍ଵନଂ ପ୍ରାଗାଦ୍ଗଂଗାମୁତ୍ତୀର୍ଯ ପର୍ଵତମ୍ । ଚିତ୍ରକୂଟଂ ମହିଲଯା ଲକ୍ଷ୍ମଣେନ ସମନ୍ଵିତଃ
ମାଆଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ, ସେ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯାଇ, ଗଙ୍ଗା ଓ ପାହାଡ଼ ଅତିକ୍ରମ କରି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ଜନନୀ ସହିତ ଚିତ୍ରକୂଟକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ ।
ଭରତସ୍ତଂ ଵନେ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଜଗାମ ଭ୍ରାତରଂ ନଯୀ । ତମପ୍ରାପ୍ଯ ସ୍ଵଯଂ ନଂଦିଗ୍ରାମେ ଵାସମଚୀକରତ୍
ଭରତ ଜଙ୍ଗଲରେ ଭାଇଙ୍କ ବିଷୟରେ ଶୁଣି, ଉତ୍ତମ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଗଲେ । ତାଙ୍କୁ ନପାଇ, ସେ ନନ୍ଦିଗ୍ରାମରେ ନିଜେ ରହିଲେ ।
ବାଲମେତଚ୍ଛୃଣୁଷ୍ଵାନ୍ଯଦାରଣ୍ଯକସମୁଦ୍ଭଵମ୍ । ମୁନୀନାମାଶ୍ରମେ ଵାସସ୍ତତ୍ର ତତ୍ରୋପଵର୍ଣନମ୍
ବାଳକ, ଆଉ ଏକ ଜଙ୍ଗଲ ଉପଖ୍ୟାନ ଶୁଣ । ମୁନିମାନଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ବାସ ଓ ସେଠାରେ ଘଟିଥିବା ଘଟଣାର ବିବରଣୀ ।
ନାସାଚ୍ଛେଦଃ ଶୂର୍ପଣଖ୍ଯାଃ ଖରଦୂଷଣନାଶନମ୍ । ମାଯାମାରୀଚହନନଂ ଦୈତ୍ଯାଦ୍ରାମାପହାରଣମ୍
ଶୂର୍ପଣଖାଙ୍କ ନାକ କାଟିବା, ଖର ଓ ଦୂଷଣଙ୍କ ନାଶ, ମାୟା ମାରୀଚଙ୍କ ହତ୍ୟା, ଦେମନ୍ ଦ୍ୱାରା ସୀତାଙ୍କ ଅପହରଣ ଘଟିଲା ।
ଵନେ ଵିରହିଣା ଭ୍ରାଂତଂ ମନୁଷ୍ଯଚରିତଂ ଭୃତମ୍ । କବଂଧପ୍ରେକ୍ଷଣଂ ତତ୍ର ପମ୍ପାଯାଂ ଗମନଂ ତଥା
ଜଙ୍ଗଲରେ ବିରହରେ ଭ୍ରମଣ, ମାନବ ଚରିତ୍ର ଅନୁଭବ କରି, କବନ୍ଧ ସହିତ ଦେଖା ଓ ପମ୍ପା ନଦୀକୁ ଯାଇଥିଲେ ।
ହନୂମତା ସଂଗମନମିତ୍ଯେତଦ୍ଵନସଂଜ୍ଞିତମ୍ । ଅପରଂ ଚ ଶୃଣୁ ମୁନେ ସଂକ୍ଷିପ୍ଯ କଥଯାମ୍ଯହମ୍
ହନୁମାନ ସହିତ ମିଳନ ହେଲା; ଏହି ଘଟଣାକୁ ଜଙ୍ଗଲ ଉପଖ୍ୟାନ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ । ଏବେ ମୁନି, ଆଉ ଏକ ଉପଖ୍ୟାନ ସଂକ୍ଷେପରେ ଶୁଣ ।
ସପ୍ତତାଲପ୍ରଭେଦଶ୍ଚ ଵାଲେର୍ମାରଣମଦ୍ଭୁତମ୍ । ସୁଗ୍ରୀଵେ ରାଜ୍ଯଦାନଂ ଚ ନଗଵର୍ଣନମିତ୍ଯୁତ
ସାତ ତାଳ ଗଛ ଭାଙ୍ଗିବା, ବାଲିଙ୍କ ଅଦ୍ଭୁତ ବଧ, ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଦେବା ଓ ନଗରର ବିବରଣୀ ।
ଲକ୍ଷ୍ମଣାତ୍କର୍ମସଂଦେଶଃ ସୁଗ୍ରୀଵସ୍ଯ ଵିଵାସନମ୍ । ତଥା ସୈନ୍ଯସମୁଦ୍ଦେଶଃ ସୀତାନ୍ଵେଷଣମପ୍ଯୁତ
ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କାର୍ଯ୍ୟ ସନ୍ଦେଶ, ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ନିଷ୍କାସନ, ସେନା ଗଠନ ଓ ସୀତାଙ୍କ ଖୋଜ ।
ସଂପାତିପ୍ରେକ୍ଷଣଂ ତତ୍ର ଵାରିଧେର୍ଲଂଘନଂ ତଥା । ପରତୀରେ କପିପ୍ରାପ୍ତିଃ କୈଷ୍କିଂଧଂ କାଂଡମଦ୍ଭୁତମ୍
ସମ୍ପାତିଙ୍କ ଦେଖା, ସାଗର ଅତିକ୍ରମ, ପାର ତୀରେ ବାନରମାନେ ପହଞ୍ଚିବା, ଏବଂ କୈଷ୍କିନ୍ଧ ଉପଖ୍ୟାନର ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣା ।
ସୁଂଦରଂ ଶୃଣୁ କାଂଡଂ ଵୈ ଯତ୍ର ରାମକଥାଦ୍ଭୁତା । ପ୍ରତିଗେହେ ପ୍ରତି ଭ୍ରାଂତିଃ କପେଶ୍ଚିତ୍ରସ୍ଯ ଦର୍ଶନମ୍
ସୁନ୍ଦର ଉପଖ୍ୟାନ ଶୁଣ, ଯେଉଁଠାରେ ରାମଙ୍କ ଅଦ୍ଭୁତ କଥା ଘଟେ; ଘରେ ଘରେ ଭ୍ରମଣ ଓ ବିଶିଷ୍ଟ ବାନରଙ୍କ ଦେଖା ।
ସୀତାସଂଦର୍ଶନଂ ତତ୍ର ଜାନକ୍ଯାଭାଷଣଂ ତଥା । ଵନଭଂଗଃ ପ୍ରକୁପିତୈର୍ବଂଧନଂ ଵାନରସ୍ଯ ଚ
ସୀତାଙ୍କ ଦେଖା, ଜାନକୀଙ୍କ କଥା, କ୍ରୋଧିତ ଦ୍ୱାରା ଉଦ୍ୟାନ ଭଙ୍ଗ ଓ ବାନରଙ୍କ ବାନ୍ଧ ।
ତତୋ ଲଂକାପ୍ରଜ୍ଵଲନଂ ଵାନରୈଃ ସଂଗତିସ୍ତତଃ । ରାମାଭିଜ୍ଞାନଦାନଂ ଚ ସୈନ୍ଯପ୍ରସ୍ଥାନମେଵ ଚ
ତାପରେ ବାନରମାନେ ଲଙ୍କାକୁ ଜଳାଇଲେ, ସେମାନେ ପୁନର୍ମିଳନ କଲେ, ରାମଙ୍କ ଚିହ୍ନ ଦେଲେ ଓ ସେନା ଯାତ୍ରା ଆରମ୍ଭ ହେଲା ।
ସମୁଦ୍ରେ ସେତୁକରଣଂ ଶୁକସାରଣସଂଗତିଃ । ଇତି ସୁଂଦରମାଖ୍ଯାତଂ ଯୁଦ୍ଧେ ସୀତାସମାଗମଃ
ସାଗର ଉପରେ ସେତୁ ତିଆରି, ଶୁକ ଓ ସାରଣଙ୍କ ସହିତ ମିଳନ; ଏହି ସୁନ୍ଦର ଉପଖ୍ୟାନ କହାଯାଇଛି, ଯୁଦ୍ଧରେ ସୀତାଙ୍କ ସମ୍ମିଳନ ।
ଉତ୍ତରେ ଋଷିସଂଵାଦୋ ଯଜ୍ଞପ୍ରାରଂଭ ଏଵ ଚ । ତତ୍ରାନେକା ରାମକଥାଃ ଶୃଣ୍ଵତାଂ ପାପନାଶକାଃ
ଉତ୍ତର କାଣ୍ଡରେ ଋଷିମାନେ ସହିତ ସଂବାଦ ଓ ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି; ସେଠାରେ ଅନେକ ରାମ କଥା ଶୁଣିବାକୁ ମିଳେ, ଯାହା ପାପ ନଶ୍ୱ କରେ ।
ଇତି ଷଟ୍କାଂଡମାଖ୍ଯାତଂ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯାପନୋଦନମ୍ । ସଂକ୍ଷେପତୋ ମଯା ତୁଭ୍ଯମାଖ୍ଯାତଂ ସୁମନୋହରମ୍
ଏଭଳି ଛଅ କାଣ୍ଡ କଥା ହେଲା, ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟାର ପାପ ଦୂର କରେ; ମୁଁ ତୁମକୁ ସଂକ୍ଷେପରେ ଏହି ସୁମନୋହର କଥା କହିଛି ।