ଇତି ଶେଷମୁଖପ୍ରୋକ୍ତଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵାତ୍ସ୍ଯାଯନୋଽବ୍ରଵୀତ୍ । ରାମାଯଣଂ ଶ୍ରୋତୁମନାଃ ସର୍ଵଧର୍ମସମନ୍ଵିତମ୍
ଏପରି ଶେଷଙ୍କ ମୁଖରୁ କହାଯାଇଥିବା କଥା ଶୁଣି, ବାତ୍ସ୍ୟାୟନ ରାମାୟଣ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି, ସମସ୍ତ ଧର୍ମରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏହି କଥାକୁ ଉପସ୍ଥାପନ କଲେ।
ଵାତ୍ସ୍ଯାଯନ ଉଵାଚ। କସ୍ମିନ୍କାଲେ କୃତଂ ସ୍ଵାମିନ୍ରାମାଯଣମିଦଂ ମହତ୍ । କସ୍ମାଚ୍ଚକାର କିନ୍ତତ୍ର ଵର୍ଣନଂ ତଦ୍ଵଦସ୍ଵ ମେ
ବାତ୍ସ୍ୟାୟନ କହିଲେ: 'ସ୍ୱାମୀ, ଏହି ମହା ରାମାୟଣ କେବେ ରଚିତ ହେଲା? କିଏ ଏହା ରଚିଲେ, ଏବଂ ଏହାର ବିଷୟ କଣ? ମୋତେ ଏହା କୁହନ୍ତୁ।'
ଶେଷ ଉଵାଚ-। ଏକଦା ଗତଵାନ୍ଵିପ୍ରୋ ଵାଲ୍ମୀକିର୍ଵିପିନଂ ମହତ୍ । ଯତ୍ର ତାଲାସ୍ତମାଲାଶ୍ଚ କିଂଶୁକା ଯତ୍ର ପୁଷ୍ପିତାଃ
ଶେଷ କହିଲେ: 'ଏକଥର ବିପ୍ର ବାଲ୍ମୀକି ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଗଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ତାଳ ଓ ତମାଳ ଗଛ ଥିଲା, ଏବଂ ଫୁଲିଥିବା କିମ୍ଶୁକ ଗଛ ମଧ୍ୟ ଥିଲା।'
କେତକୀ ଯତ୍ର ରଜସା କୁର୍ଵତୀ ସୌରଭଂ ଵନମ୍ । ଶଶିପ୍ରଭେଵ ମହତୀ ଦୃଶ୍ଯତେ ଶୁଭ୍ରକର୍ଣଭୃତ୍ । ଚଂପକୋବକୁଲଶ୍ଚାପି କୋଵିଦାରଃ କୁରଂଟକଃ
ସେଠାରେ କେତକୀ ଫୁଲର ରେଣୁ ସମଗ୍ର ଜଙ୍ଗଲକୁ ସୁଗନ୍ଧିତ କରୁଥିଲା; ଶୁଭ୍ର ଫୁଲ ଧରିଥିବା ବଡ଼ ଗଛଗୁଡ଼ିକ ଚାନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଚମକୁଥିଲା, ଏଉଁଠି ଚମ୍ପକ, ବକୁଳ, କୋବିଦାର ଓ କୁରଣ୍ଟକ ଗଛ ମଧ୍ୟ ଥିଲା।
ଅନେକେ ପୁଷ୍ପିତା ଯତ୍ର ପାଦପାଃ ଶୋଭନେ ଵନେ । କୋକିଲାନାଂ ଵିରାଵେଣ ଷଟ୍ପଦାନାଂ ଚ ଶବ୍ଦିତୈଃ
ସେ ଶୋଭାମୟ ଜଙ୍ଗଲରେ ଅନେକ ଫୁଲ ଫୁଟିଥିବା ଗଛ ଥିଲା, କୋଇଲି ଚିତ୍କାର ଓ ମଧୁମକ୍ଷୀର ଗୁଞ୍ଜନରେ ଚାରିପାଖ ଗୁଞ୍ଜରିଥିଲା।
ସଂଘୁଷ୍ଟଂ ସର୍ଵତୋ ରମ୍ଯଂ ମନୋହରଵଯୋନ୍ଵିତମ୍ । ତତ୍ର କ୍ରୌଂଚଯୁଗଂ ରମ୍ଯଂ କାମବାଣପ୍ରପୀଡିତମ୍
ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ମନୋହର ଧ୍ୱନିରେ ଭରିଥିବା ସେ ଆନନ୍ଦମୟ ଜଙ୍ଗଲରେ, ଏଉଁଠି ଏକ କ୍ରଉଞ୍ଚ ଦମ୍ପତି କାମବାଣର ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ ରହୁଥିଲେ।
ପରସ୍ପରଂ ପ୍ରହୃଷିତଂ ରେମେ ସ୍ନିଗ୍ଧତଯା ସ୍ଥିତମ୍ । ତଦା ଵ୍ଯାଧଃ ସମାଗତ୍ଯ ତଯୋରେକଂ ମନୋହରମ୍
ସେମାନେ ଦୁହେଁ ପରସ୍ପର ସହ ଆନନ୍ଦରେ ରହି, ଏକାଠି ମିଳି ମମତାରେ ମଗ୍ନ ଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଏକ ଶିକାରୀ ଆସି, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ ଅତି ସୁନ୍ଦର ପକ୍ଷୀକୁ ଦେଖିଲା।
ଅଵଧୀନ୍ନିର୍ଦଯଃ କଶ୍ଚିନ୍ମାଂସାସ୍ଵାଦନଲୋଲୁପଃ । ତଦା କ୍ରୌଂଚୀ ଵ୍ଯାଧହତଂ ସ୍ଵପତିଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଦୁଃଖିତା
ଏହି ନିର୍ଦୟ ଶିକାରୀ, ମାଂସ ଖାଇବା ଲାଗି ଲୋଭରେ, ଏକ ପକ୍ଷୀକୁ ନିଷ୍ଠୁର ଭାବରେ ମାରିଦେଲା। ତାପରେ, ମହିଳା କ୍ରଉଞ୍ଚୀ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀକୁ ଶିକାରୀ ହାତରେ ମୃତ ଦେଖି ବହୁତ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ।
ଵିଲଲାପ ଭୃଶଂ ଦୁଃଖାନ୍ମୁଂଚଂତୀ ରାଵମୁଚ୍ଚକୈଃ । ତଦା ମୁନିଃ ପ୍ରକୁପିତୋ ନିଷାଦଂ କ୍ରୌଂଚଘାତକମ୍
ସେ ଦୁଃଖରେ ଭରିପୁରି କାନ୍ଦିଲେ, ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ଦୁଃଖର ରବ କରିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ମୁନି, କ୍ରଉଞ୍ଚ ପକ୍ଷୀକୁ ମାରିଥିବା ନିଷାଦକୁ ଦେଖି, ଖୁବ୍ ରୁଷ୍ଟ ହେଲେ।
ଶଶାପ ଵାର୍ଯୁପସ୍ପୃଶ୍ଯ ସରିତଃ ପାଵନଂ ଶୁଭମ୍ । ମା ନିଷାଦ ପ୍ରତିଷ୍ଠାଂ ତ୍ଵମଗମଃ ଶାଶ୍ଵତୀଃ ସମାଃ
ପବିତ୍ର ନଦୀର ଜଳ ଛୁଇଁ, ମୁନି ଶିକାରୀକୁ ଶାପ ଦେଲେ— 'ହେ ନିଷାଦ, ତୁମେ ଅନେକ ଯୁଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କେବେ ମଧ୍ୟ ସ୍ଥାୟୀ ସମ୍ମାନ ପାଇବ ନାହାଁ।'
ଯତ୍କ୍ରୌଂଚପକ୍ଷିଣୋରେକମଵଧୀଃ କାମମୋହିତମ୍ । ତଦା ପ୍ରବଂଧଂ ଶ୍ଲୋକସ୍ଯ ଜାତଂ ମତ୍ଵା ହ୍ଯନୁଦ୍ଵିଜାଃ
ତୁମେ ଯେଉଁଠି ଦୁଇଟି କ୍ରଉଞ୍ଚ ପକ୍ଷୀ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏକୁ କାମ ଓ ମୋହରେ ମାରିଦେଲ, ସେଥିରୁ ଏହି ଶ୍ଲୋକର ଗଠନ ହେଲା ବୋଲି ଅଗ୍ରଜନ ମୁନିମାନେ ବିଚାର କଲେ।
ଊଚୁର୍ମୁନିଂ ପ୍ରହୃଷ୍ଟାସ୍ତେ ଶଂସଂତଃ ସାଧୁସାଧ୍ଵିତି । ସ୍ଵାମିଞ୍ଛାପୋଦିତେ ଵାକ୍ଯେ ଭାରତୀଶ୍ଲୋକମାତନୋତ୍
ସେମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ମୁନିଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ବହୁତ ଭଲ! ବହୁତ ଭଲ!' ଏଭଳି ଶାପ ଦେଇବା ସମୟରେ, ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ମୁଖରୁ ଉଚ୍ଚାରିତ ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ବାଣୀଦେବୀ ଶ୍ଲୋକ ରୂପ ନେଲେ।
ଅତ୍ଯଂତଂ ମୋହନୋ ଜାତଃ ଶ୍ଲୋକୋଽଯଂ ମୁନିସତ୍ତମ । ତଦା ମୁନିଃ ପ୍ରହୃଷ୍ଟାତ୍ମା ବଭୂଵ ଵାଡଵର୍ଷଭ । ତସ୍ମିନ୍କାଲେ ସମାଗତ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମା ପୁତ୍ରୈଃ ସମନ୍ଵିତଃ
ହେ ମହାମୁନି, ଏହି ଶ୍ଲୋକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆକର୍ଷକ ହୋଇଗଲା। ତାପରେ ମୁନି ଆନନ୍ଦରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲେ, ଏକ ଦାହୁଁଥିବା ଅଶ୍ୱ ପରି ଦେଖାଗଲେ। ସେ ସମୟରେ ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କ ପୁଅମାନେ ସହିତ ଆସିଲେ।
ଵଚୋ ଜଗାଦ ଵାଲ୍ମୀକିଂ ଧନ୍ଯୋସି ତ୍ଵଂ ମୁନୀଶ୍ଵର । ଭାରତୀ ତ୍ଵନ୍ମୁଖେ ସ୍ଥିତ୍ଵା ଶ୍ଲୋକତ୍ଵଂ ସମପଦ୍ଯତ
ବ୍ରହ୍ମା ଭାଲ୍ମୀକିଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ ଧନ୍ୟ! ବାଣୀଦେବୀ ତୁମ ମୁଖରେ ବସି, ଏବେ ଶ୍ଲୋକ ରୂପ ନେଇଛନ୍ତି।'
ତସ୍ମାଦ୍ରାମାଯଣଂ ରମ୍ଯଂ କୁରୁଷ୍ଵ ମଧୁରାକ୍ଷରମ୍ । ଯେନ ତେ ଵିମଲା କୀର୍ତିରାକଲ୍ପାଂତଂ ଭଵିଷ୍ଯତି
ସେଥିପାଇଁ, ମଧୁର ଶବ୍ଦରେ ରମ୍ୟ ରାମାୟଣ ରଚନା କର। ଏହା ଦ୍ୱାରା ତୁମର ନିର୍ମଳ କୀର୍ତ୍ତି ଯୁଗାନ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ରହିବ।
ଧନ୍ଯା ସୈଵ ମୁଖେ ଵାଣୀ ରାମନାମ୍ନା ସମନ୍ଵିତା । ଅନ୍ଯା କାମକଥା ନୄଣାଂ ଜନଯତ୍ଯେଵ ପାତକମ୍
ଯେ ବାଣୀ ରାମନାମ ସହିତ ଉଚ୍ଚାରିତ, ସେଇ ବାଣୀ ଧନ୍ୟ। ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ଅନ୍ୟ କାମକଥା କେବଳ ପାପକୁ ବଢ଼ାଏ।
ତସ୍ମାତ୍କୁରୁଷ୍ଵ ରାମସ୍ଯ ଚରିତଂ ଲୋକଵିଶ୍ରୁତମ୍ । ଯେନ ସ୍ଯାତ୍ପାପିନାଂ ପାପହାନିରେଵ ପଦେପଦେ
ତେଣୁ ରାମଙ୍କ ଖ୍ୟାତିପ୍ରାପ୍ତ ଚରିତ୍ର ରଚନା କର, ଯାହା ଶୁଣିଲେ ପ୍ରତି ପଦକୁ ପାପୀମାନଙ୍କର ପାପ ନାଶ ହେବ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵାଂତର୍ଦଧେ ସ୍ରଷ୍ଟା ସର୍ଵଦେଵୈଃ ସମନ୍ଵିତଃ । ତତଃ ସଚିଂତଯାମାସ କଥଂ ରାମାଯଣଂ ଭଵେତ୍
ଏଭଳି କହି ବ୍ରହ୍ମା ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ସହିତ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ। ତାପରେ ସେ ଭାବିଲେ, 'ରାମାୟଣ କିପରି ହେବ?'
ତଦା ଧ୍ଯାନପରୋ ଜାତୋ ନଦୀତୀରେ ମନୋରମେ । ତସ୍ଯ ଚେତସ୍ଯଥୋ ରାମଃ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତୋ ମନୋହରଃ
ତାପରେ ସେ ମନୋହର ନଦୀତୀରେ ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ହେଲେ। ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କ ମନରେ ମନୋହର ରାମଙ୍କ ଦର୍ଶନ ହେଲା।
ନୀଲୋତ୍ପଲଦଲଶ୍ଯାମଂ ରାମଂ ରାଜୀଵଲୋଚନମ୍ । ନିରୀକ୍ଷ୍ଯ ତସ୍ଯ ଚରିତଂ ଭୂତଂଭାଵିଭଵଚ୍ଚ ଯତ୍
ସେ ନୀଳ କମଳ ପତ୍ର ପରି ଶ୍ୟାମ, ପଦ୍ମନୟନ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ତାଙ୍କର ଭୂତ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ଚରିତ୍ର ଦେଖିଲେ।
ତଦାତ୍ଯଂତଂ ମୁଦଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ରାମାଯଣମଥାସୃଜତ୍ । ମନୋରମପଦୈର୍ଯୁକ୍ତଂ ଵୃତ୍ତୈର୍ବହୁଵିଧୈରପି
ତାପରେ ସେ ଅତିଆନନ୍ଦରେ ରାମାୟଣ ରଚନା କଲେ, ମନୋହର ଶବ୍ଦ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଛନ୍ଦରେ ଶୋଭିତ।
ଷଟ୍କାଂଡାନି ସୁରମ୍ଯାଣି ଯତ୍ର ରାମାଯଣେଽନଘ । ବାଲମାରଣ୍ଯକଂ ଚାନ୍ଯତ୍କିଷ୍କିଂଧା ସୁଂଦରଂ ତଥା
ହେ ନିର୍ମଳ ଆତ୍ମା, ରାମାୟଣରେ ଛଅଟି ଅତି ସୁନ୍ଦର କାଣ୍ଡ ଅଛି— ବାଳ, ଆରଣ୍ୟକ, କିଷ୍କିନ୍ଧା, ସୁନ୍ଦର।
ଯୁଦ୍ଧମୁତ୍ତରମନ୍ଯଚ୍ଚ ଷଡେତାନି ମହାମତେ । ଶୃଣୁଯାଦ୍ଯୋ ନରଃ ପୁଣ୍ଯାତ୍ସର୍ଵପାପୈଃ ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ
ଯୁଦ୍ଧ, ଉତ୍ତର ଓ ଅନ୍ୟ ଏହି ଛଅଟି, ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ। ଯେଉଁ ନର ଏହା ଶୁଣେ, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ।
ତତ୍ର ବାଲେ ତୁ ସଂତୁଷ୍ଟଃ ପୁତ୍ରେଷ୍ଟ୍ଯା ଚତୁରସ୍ସୁତାନ୍ । ପ୍ରାପ ପଂକ୍ତିରଥଃ ସାକ୍ଷାଦ୍ଧରିଂ ବ୍ରହ୍ମସନାତନମ୍
ସେଠାରେ ବାଳକାଣ୍ଡରେ, ପୁତ୍ରେଷ୍ଟି ଯଜ୍ଞ ଓ ଚାରିପୁଅ ଦ୍ୱାରା ରାଜା ସହ ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ପରିବାର ସାକ୍ଷାତ୍ ହରି, ନିତ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମାନ୍ଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ।
ସ କୌଶିକମଖଂ ଗତ୍ଵା ସୀତାମୁଦ୍ଵାହ୍ଯ ଭାର୍ଗଵମ୍ । ଆଗତ୍ଯ ପୁରମୁତ୍କୃଷ୍ଟୋ ଯୌଵରାଜ୍ଯପ୍ରକଲ୍ପନମ୍
ସେ କୌଶିକଙ୍କ ଯଜ୍ଞକୁ ଯାଇ, ସୀତାଙ୍କୁ ବିବାହ କରି, ଭାର୍ଗବଙ୍କ ସହିତ ଫେରିଲେ । ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାବରେ ନଗରକୁ ଆସି, ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତି ଆରମ୍ଭ କଲେ ।
ମାତୃଵାକ୍ଯାଦ୍ଵନଂ ପ୍ରାଗାଦ୍ଗଂଗାମୁତ୍ତୀର୍ଯ ପର୍ଵତମ୍ । ଚିତ୍ରକୂଟଂ ମହିଲଯା ଲକ୍ଷ୍ମଣେନ ସମନ୍ଵିତଃ
ମାଆଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ, ସେ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯାଇ, ଗଙ୍ଗା ଓ ପାହାଡ଼ ଅତିକ୍ରମ କରି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ଜନନୀ ସହିତ ଚିତ୍ରକୂଟକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ ।
ଭରତସ୍ତଂ ଵନେ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଜଗାମ ଭ୍ରାତରଂ ନଯୀ । ତମପ୍ରାପ୍ଯ ସ୍ଵଯଂ ନଂଦିଗ୍ରାମେ ଵାସମଚୀକରତ୍
ଭରତ ଜଙ୍ଗଲରେ ଭାଇଙ୍କ ବିଷୟରେ ଶୁଣି, ଉତ୍ତମ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଗଲେ । ତାଙ୍କୁ ନପାଇ, ସେ ନନ୍ଦିଗ୍ରାମରେ ନିଜେ ରହିଲେ ।
ବାଲମେତଚ୍ଛୃଣୁଷ୍ଵାନ୍ଯଦାରଣ୍ଯକସମୁଦ୍ଭଵମ୍ । ମୁନୀନାମାଶ୍ରମେ ଵାସସ୍ତତ୍ର ତତ୍ରୋପଵର୍ଣନମ୍
ବାଳକ, ଆଉ ଏକ ଜଙ୍ଗଲ ଉପଖ୍ୟାନ ଶୁଣ । ମୁନିମାନଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ବାସ ଓ ସେଠାରେ ଘଟିଥିବା ଘଟଣାର ବିବରଣୀ ।
ନାସାଚ୍ଛେଦଃ ଶୂର୍ପଣଖ୍ଯାଃ ଖରଦୂଷଣନାଶନମ୍ । ମାଯାମାରୀଚହନନଂ ଦୈତ୍ଯାଦ୍ରାମାପହାରଣମ୍
ଶୂର୍ପଣଖାଙ୍କ ନାକ କାଟିବା, ଖର ଓ ଦୂଷଣଙ୍କ ନାଶ, ମାୟା ମାରୀଚଙ୍କ ହତ୍ୟା, ଦେମନ୍ ଦ୍ୱାରା ସୀତାଙ୍କ ଅପହରଣ ଘଟିଲା ।
ଵନେ ଵିରହିଣା ଭ୍ରାଂତଂ ମନୁଷ୍ଯଚରିତଂ ଭୃତମ୍ । କବଂଧପ୍ରେକ୍ଷଣଂ ତତ୍ର ପମ୍ପାଯାଂ ଗମନଂ ତଥା
ଜଙ୍ଗଲରେ ବିରହରେ ଭ୍ରମଣ, ମାନବ ଚରିତ୍ର ଅନୁଭବ କରି, କବନ୍ଧ ସହିତ ଦେଖା ଓ ପମ୍ପା ନଦୀକୁ ଯାଇଥିଲେ ।