ହର୍ଷାଦଶ୍ରୂଣିମୁଂଚଂତୋ ରାମାଦ୍ଯା ଭୂମିପାସ୍ତଥା । ତଦ୍ଗାନପଂଚମାଲାପମୋହିତାଶ୍ଚିତ୍ରିତୋପମାଃ
ରାମ ଓ ଅନ୍ୟ ରାଜାମାନେ ଆନନ୍ଦର ଅଶ୍ରୁ ଝରାଇ ଦେଲେ; ସେ ଗୀତ ଓ ପଞ୍ଚମ ସ୍ୱରର ମାଧୁର୍ୟରେ ସେମାନେ ମନୋହର ଉପମାରେ ମନ ହରାଇଗଲେ।
ତତ୍ର ରାମଃ ସୁତୌ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମହାଗାନଵିମୋହକୌ । ଅଦାତ୍ତାଭ୍ଯାଂ ସୁଵର୍ଣସ୍ଯ ଲକ୍ଷଂ ଲକ୍ଷଂ ପୃଥକ୍ପୃଥକ୍
ସେଠି ରାମ, ତାଙ୍କର ଦୁଇ ପୁଅଙ୍କୁ ଏତେ ମହା ଗୀତରେ ମନ ହରାଇଥିବା ଦେଖି, ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କୁ ଏକ ଲକ୍ଷ ସୁନା ଦେଇଲେ।
ତଦା ଦାନପରଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵାଲ୍ମୀକିଂ ମୁନିସତ୍ତମମ୍ । ଅବ୍ରୂତାଂ ପ୍ରହସଂତୌ ତୌ କିଂଚିଦ୍ଵକ୍ରଭ୍ରୁଵୌ ତତଃ
ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଦାନରେ ଲାଗିଥିବା ବେଳେ, ମହାମୁନି ବାଲ୍ମୀକି ହସି ଏବଂ ହଳକା ଭୃକୁଟି ଚାଳି, ସେମାନେ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ କହିଲେ।
ମୁନେ ମହାନଯୋନେନ କ୍ରିଯତେ ଭୂମିପେନ ଵୈ । ଯଦାଵାଭ୍ଯାଂ ସୁଵର୍ଣାନି ଦାତୁମିଚ୍ଛତି ଲୋଭଯନ୍
ମୁନି, ରାଜା ଯଦି ଆମକୁ ଲୋଭ ଦେଇ ସୁନା ଦେବାକୁ ଚାହେ, ତେବେ ଏହାର କୌଣସି ବଡ଼ ଉପକାର କଣ ହେବ?
ପ୍ରତିଗ୍ରହୋ ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ଶସ୍ଯତେ ନେତରେଷୁ ଵୈ । ପ୍ରତିଗ୍ରହପରୋ ରାଜା ନରକାଯୈଵ କଲ୍ପତେ
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଦାନ ନେବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ, ଅନ୍ୟମାନେ ନୁହଁନ୍ତି; ଯେ ରାଜା ଦାନ ନେବାରେ ଲାଗିଥାଏ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ନରକକୁ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ।
ଆଵଯୋଃ କୃପଯା ମୁକ୍ତଂ ରାଜ୍ଯଂ ଭୁଂକ୍ତେ ମହୀପତିଃ । କଥଂ ଦାତୁଂ ସୁଵର୍ଣାନି ଵାଂଛତି ଶ୍ରେଯସାଂଚିତଃ
ଆମର କୃପାରେ ରାଜା ରାଜ୍ୟ ଭୋଗ କରୁଛନ୍ତି; ଏପରି ଶ୍ରେୟସ୍ ସଞ୍ଚୟ କରି, ସେ କିପରି ଆମକୁ ସୁନା ଦେବାକୁ ଚାହେ?
ଇତ୍ଯୁକ୍ତଵଂତୌ ତୌ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵାଲ୍ମୀକିଃ କୃପଯାଯୁତଃ । ଅଶଂସଦ୍ଯୁଷ୍ମତ୍ପିତରଂ ଜାନୀଥାଂ ନୀତିଵିତ୍ତମୌ
ଏପରି କଥା କହୁଥିବା ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ଦେଖି ବାଲ୍ମୀକି ଦୟାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ସେମାନଙ୍କର ବାପାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରି କହିଲେ, 'ତୁମେ ଜାଣ, ତୁମ ବାପା ଧର୍ମରେ ଅତି ଜ୍ଞାନୀ।'
ଇତି ଶ୍ରୁତ୍ଵା ମୁନେର୍ଵାକ୍ଯଂ ବାଲକୌ ନୃପପାଦଯୋଃ । ଲଗ୍ନୌ ଵିନଯସଂଯୁକ୍ତୌ ମାତୃଭକ୍ତ୍ଯାତିନିର୍ମଲୌ
ମୁନିଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ସେ ଦୁଇ ଶିଶୁ ମାଆ ପ୍ରତି ଭକ୍ତିରେ ଶୁଦ୍ଧ ଏବଂ ନମ୍ରତାରେ ରାଜାଙ୍କ ପାଦରେ ମାଥା ଲଗାଇଲେ।
ରାମୋ ବାଲୌ ଦୃଢଂ ସ୍ଵାଂଗେ ପରିରଭ୍ଯ ମୁଦାନ୍ଵିତଃ । ମେନେ ସ୍ତ୍ରିଯାସ୍ତଦା ଧର୍ମୌ ମୂର୍ତିମଂତାଵୁପସ୍ଥିତୌ
ରାମ ଆନନ୍ଦରେ ଦୁଇ ଶିଶୁଙ୍କୁ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ, ଏବଂ ସେମାନେ ମହିଳା ରୂପରେ ଧର୍ମର ଜୀବନ୍ତ ମୂର୍ତ୍ତି ବୋଲି ଭାବିଲେ।
ସଭାପି ରାମସୁତଯୋର୍ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଵକ୍ତ୍ରେ ମନୋରମେ । ଜାନକୀପତିଭକ୍ତିତ୍ଵଂ ସତ୍ଯଂ ମେନେ ମୁନୀଶ୍ଵର
ସଭାରେ ଥିବା ସମସ୍ତେ ମଧ୍ୟ ରାମଙ୍କ ପୁଅମାନଙ୍କର ମନୋହର ମୁହଁ ଦେଖି, ସେମାନେ ଜାନକୀଙ୍କ ପତି ପ୍ରତି ଭକ୍ତିକୁ ସତ୍ୟ ବୋଲି ମନେ କଲେ; ମହାମୁନି ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଭାବିଲେ।
ଇତି ଶେଷମୁଖପ୍ରୋକ୍ତଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵାତ୍ସ୍ଯାଯନୋଽବ୍ରଵୀତ୍ । ରାମାଯଣଂ ଶ୍ରୋତୁମନାଃ ସର୍ଵଧର୍ମସମନ୍ଵିତମ୍
ଏପରି ଶେଷଙ୍କ ମୁଖରୁ କହାଯାଇଥିବା କଥା ଶୁଣି, ବାତ୍ସ୍ୟାୟନ ରାମାୟଣ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି, ସମସ୍ତ ଧର୍ମରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏହି କଥାକୁ ଉପସ୍ଥାପନ କଲେ।
ଵାତ୍ସ୍ଯାଯନ ଉଵାଚ। କସ୍ମିନ୍କାଲେ କୃତଂ ସ୍ଵାମିନ୍ରାମାଯଣମିଦଂ ମହତ୍ । କସ୍ମାଚ୍ଚକାର କିନ୍ତତ୍ର ଵର୍ଣନଂ ତଦ୍ଵଦସ୍ଵ ମେ
ବାତ୍ସ୍ୟାୟନ କହିଲେ: 'ସ୍ୱାମୀ, ଏହି ମହା ରାମାୟଣ କେବେ ରଚିତ ହେଲା? କିଏ ଏହା ରଚିଲେ, ଏବଂ ଏହାର ବିଷୟ କଣ? ମୋତେ ଏହା କୁହନ୍ତୁ।'
ଶେଷ ଉଵାଚ-। ଏକଦା ଗତଵାନ୍ଵିପ୍ରୋ ଵାଲ୍ମୀକିର୍ଵିପିନଂ ମହତ୍ । ଯତ୍ର ତାଲାସ୍ତମାଲାଶ୍ଚ କିଂଶୁକା ଯତ୍ର ପୁଷ୍ପିତାଃ
ଶେଷ କହିଲେ: 'ଏକଥର ବିପ୍ର ବାଲ୍ମୀକି ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଗଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ତାଳ ଓ ତମାଳ ଗଛ ଥିଲା, ଏବଂ ଫୁଲିଥିବା କିମ୍ଶୁକ ଗଛ ମଧ୍ୟ ଥିଲା।'
କେତକୀ ଯତ୍ର ରଜସା କୁର୍ଵତୀ ସୌରଭଂ ଵନମ୍ । ଶଶିପ୍ରଭେଵ ମହତୀ ଦୃଶ୍ଯତେ ଶୁଭ୍ରକର୍ଣଭୃତ୍ । ଚଂପକୋବକୁଲଶ୍ଚାପି କୋଵିଦାରଃ କୁରଂଟକଃ
ସେଠାରେ କେତକୀ ଫୁଲର ରେଣୁ ସମଗ୍ର ଜଙ୍ଗଲକୁ ସୁଗନ୍ଧିତ କରୁଥିଲା; ଶୁଭ୍ର ଫୁଲ ଧରିଥିବା ବଡ଼ ଗଛଗୁଡ଼ିକ ଚାନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଚମକୁଥିଲା, ଏଉଁଠି ଚମ୍ପକ, ବକୁଳ, କୋବିଦାର ଓ କୁରଣ୍ଟକ ଗଛ ମଧ୍ୟ ଥିଲା।
ଅନେକେ ପୁଷ୍ପିତା ଯତ୍ର ପାଦପାଃ ଶୋଭନେ ଵନେ । କୋକିଲାନାଂ ଵିରାଵେଣ ଷଟ୍ପଦାନାଂ ଚ ଶବ୍ଦିତୈଃ
ସେ ଶୋଭାମୟ ଜଙ୍ଗଲରେ ଅନେକ ଫୁଲ ଫୁଟିଥିବା ଗଛ ଥିଲା, କୋଇଲି ଚିତ୍କାର ଓ ମଧୁମକ୍ଷୀର ଗୁଞ୍ଜନରେ ଚାରିପାଖ ଗୁଞ୍ଜରିଥିଲା।
ସଂଘୁଷ୍ଟଂ ସର୍ଵତୋ ରମ୍ଯଂ ମନୋହରଵଯୋନ୍ଵିତମ୍ । ତତ୍ର କ୍ରୌଂଚଯୁଗଂ ରମ୍ଯଂ କାମବାଣପ୍ରପୀଡିତମ୍
ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ମନୋହର ଧ୍ୱନିରେ ଭରିଥିବା ସେ ଆନନ୍ଦମୟ ଜଙ୍ଗଲରେ, ଏଉଁଠି ଏକ କ୍ରଉଞ୍ଚ ଦମ୍ପତି କାମବାଣର ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ ରହୁଥିଲେ।
ପରସ୍ପରଂ ପ୍ରହୃଷିତଂ ରେମେ ସ୍ନିଗ୍ଧତଯା ସ୍ଥିତମ୍ । ତଦା ଵ୍ଯାଧଃ ସମାଗତ୍ଯ ତଯୋରେକଂ ମନୋହରମ୍
ସେମାନେ ଦୁହେଁ ପରସ୍ପର ସହ ଆନନ୍ଦରେ ରହି, ଏକାଠି ମିଳି ମମତାରେ ମଗ୍ନ ଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଏକ ଶିକାରୀ ଆସି, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ ଅତି ସୁନ୍ଦର ପକ୍ଷୀକୁ ଦେଖିଲା।
ଅଵଧୀନ୍ନିର୍ଦଯଃ କଶ୍ଚିନ୍ମାଂସାସ୍ଵାଦନଲୋଲୁପଃ । ତଦା କ୍ରୌଂଚୀ ଵ୍ଯାଧହତଂ ସ୍ଵପତିଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଦୁଃଖିତା
ଏହି ନିର୍ଦୟ ଶିକାରୀ, ମାଂସ ଖାଇବା ଲାଗି ଲୋଭରେ, ଏକ ପକ୍ଷୀକୁ ନିଷ୍ଠୁର ଭାବରେ ମାରିଦେଲା। ତାପରେ, ମହିଳା କ୍ରଉଞ୍ଚୀ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀକୁ ଶିକାରୀ ହାତରେ ମୃତ ଦେଖି ବହୁତ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ।
ଵିଲଲାପ ଭୃଶଂ ଦୁଃଖାନ୍ମୁଂଚଂତୀ ରାଵମୁଚ୍ଚକୈଃ । ତଦା ମୁନିଃ ପ୍ରକୁପିତୋ ନିଷାଦଂ କ୍ରୌଂଚଘାତକମ୍
ସେ ଦୁଃଖରେ ଭରିପୁରି କାନ୍ଦିଲେ, ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ଦୁଃଖର ରବ କରିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ମୁନି, କ୍ରଉଞ୍ଚ ପକ୍ଷୀକୁ ମାରିଥିବା ନିଷାଦକୁ ଦେଖି, ଖୁବ୍ ରୁଷ୍ଟ ହେଲେ।
ଶଶାପ ଵାର୍ଯୁପସ୍ପୃଶ୍ଯ ସରିତଃ ପାଵନଂ ଶୁଭମ୍ । ମା ନିଷାଦ ପ୍ରତିଷ୍ଠାଂ ତ୍ଵମଗମଃ ଶାଶ୍ଵତୀଃ ସମାଃ
ପବିତ୍ର ନଦୀର ଜଳ ଛୁଇଁ, ମୁନି ଶିକାରୀକୁ ଶାପ ଦେଲେ— 'ହେ ନିଷାଦ, ତୁମେ ଅନେକ ଯୁଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କେବେ ମଧ୍ୟ ସ୍ଥାୟୀ ସମ୍ମାନ ପାଇବ ନାହାଁ।'
ଯତ୍କ୍ରୌଂଚପକ୍ଷିଣୋରେକମଵଧୀଃ କାମମୋହିତମ୍ । ତଦା ପ୍ରବଂଧଂ ଶ୍ଲୋକସ୍ଯ ଜାତଂ ମତ୍ଵା ହ୍ଯନୁଦ୍ଵିଜାଃ
ତୁମେ ଯେଉଁଠି ଦୁଇଟି କ୍ରଉଞ୍ଚ ପକ୍ଷୀ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏକୁ କାମ ଓ ମୋହରେ ମାରିଦେଲ, ସେଥିରୁ ଏହି ଶ୍ଲୋକର ଗଠନ ହେଲା ବୋଲି ଅଗ୍ରଜନ ମୁନିମାନେ ବିଚାର କଲେ।
ଊଚୁର୍ମୁନିଂ ପ୍ରହୃଷ୍ଟାସ୍ତେ ଶଂସଂତଃ ସାଧୁସାଧ୍ଵିତି । ସ୍ଵାମିଞ୍ଛାପୋଦିତେ ଵାକ୍ଯେ ଭାରତୀଶ୍ଲୋକମାତନୋତ୍
ସେମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ମୁନିଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ବହୁତ ଭଲ! ବହୁତ ଭଲ!' ଏଭଳି ଶାପ ଦେଇବା ସମୟରେ, ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ମୁଖରୁ ଉଚ୍ଚାରିତ ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ବାଣୀଦେବୀ ଶ୍ଲୋକ ରୂପ ନେଲେ।
ଅତ୍ଯଂତଂ ମୋହନୋ ଜାତଃ ଶ୍ଲୋକୋଽଯଂ ମୁନିସତ୍ତମ । ତଦା ମୁନିଃ ପ୍ରହୃଷ୍ଟାତ୍ମା ବଭୂଵ ଵାଡଵର୍ଷଭ । ତସ୍ମିନ୍କାଲେ ସମାଗତ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମା ପୁତ୍ରୈଃ ସମନ୍ଵିତଃ
ହେ ମହାମୁନି, ଏହି ଶ୍ଲୋକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆକର୍ଷକ ହୋଇଗଲା। ତାପରେ ମୁନି ଆନନ୍ଦରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲେ, ଏକ ଦାହୁଁଥିବା ଅଶ୍ୱ ପରି ଦେଖାଗଲେ। ସେ ସମୟରେ ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କ ପୁଅମାନେ ସହିତ ଆସିଲେ।
ଵଚୋ ଜଗାଦ ଵାଲ୍ମୀକିଂ ଧନ୍ଯୋସି ତ୍ଵଂ ମୁନୀଶ୍ଵର । ଭାରତୀ ତ୍ଵନ୍ମୁଖେ ସ୍ଥିତ୍ଵା ଶ୍ଲୋକତ୍ଵଂ ସମପଦ୍ଯତ
ବ୍ରହ୍ମା ଭାଲ୍ମୀକିଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ ଧନ୍ୟ! ବାଣୀଦେବୀ ତୁମ ମୁଖରେ ବସି, ଏବେ ଶ୍ଲୋକ ରୂପ ନେଇଛନ୍ତି।'
ତସ୍ମାଦ୍ରାମାଯଣଂ ରମ୍ଯଂ କୁରୁଷ୍ଵ ମଧୁରାକ୍ଷରମ୍ । ଯେନ ତେ ଵିମଲା କୀର୍ତିରାକଲ୍ପାଂତଂ ଭଵିଷ୍ଯତି
ସେଥିପାଇଁ, ମଧୁର ଶବ୍ଦରେ ରମ୍ୟ ରାମାୟଣ ରଚନା କର। ଏହା ଦ୍ୱାରା ତୁମର ନିର୍ମଳ କୀର୍ତ୍ତି ଯୁଗାନ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ରହିବ।
ଧନ୍ଯା ସୈଵ ମୁଖେ ଵାଣୀ ରାମନାମ୍ନା ସମନ୍ଵିତା । ଅନ୍ଯା କାମକଥା ନୄଣାଂ ଜନଯତ୍ଯେଵ ପାତକମ୍
ଯେ ବାଣୀ ରାମନାମ ସହିତ ଉଚ୍ଚାରିତ, ସେଇ ବାଣୀ ଧନ୍ୟ। ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ଅନ୍ୟ କାମକଥା କେବଳ ପାପକୁ ବଢ଼ାଏ।
ତସ୍ମାତ୍କୁରୁଷ୍ଵ ରାମସ୍ଯ ଚରିତଂ ଲୋକଵିଶ୍ରୁତମ୍ । ଯେନ ସ୍ଯାତ୍ପାପିନାଂ ପାପହାନିରେଵ ପଦେପଦେ
ତେଣୁ ରାମଙ୍କ ଖ୍ୟାତିପ୍ରାପ୍ତ ଚରିତ୍ର ରଚନା କର, ଯାହା ଶୁଣିଲେ ପ୍ରତି ପଦକୁ ପାପୀମାନଙ୍କର ପାପ ନାଶ ହେବ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵାଂତର୍ଦଧେ ସ୍ରଷ୍ଟା ସର୍ଵଦେଵୈଃ ସମନ୍ଵିତଃ । ତତଃ ସଚିଂତଯାମାସ କଥଂ ରାମାଯଣଂ ଭଵେତ୍
ଏଭଳି କହି ବ୍ରହ୍ମା ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ସହିତ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ। ତାପରେ ସେ ଭାବିଲେ, 'ରାମାୟଣ କିପରି ହେବ?'
ତଦା ଧ୍ଯାନପରୋ ଜାତୋ ନଦୀତୀରେ ମନୋରମେ । ତସ୍ଯ ଚେତସ୍ଯଥୋ ରାମଃ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତୋ ମନୋହରଃ
ତାପରେ ସେ ମନୋହର ନଦୀତୀରେ ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ହେଲେ। ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କ ମନରେ ମନୋହର ରାମଙ୍କ ଦର୍ଶନ ହେଲା।
ନୀଲୋତ୍ପଲଦଲଶ୍ଯାମଂ ରାମଂ ରାଜୀଵଲୋଚନମ୍ । ନିରୀକ୍ଷ୍ଯ ତସ୍ଯ ଚରିତଂ ଭୂତଂଭାଵିଭଵଚ୍ଚ ଯତ୍
ସେ ନୀଳ କମଳ ପତ୍ର ପରି ଶ୍ୟାମ, ପଦ୍ମନୟନ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ତାଙ୍କର ଭୂତ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ଚରିତ୍ର ଦେଖିଲେ।