ଶେଷ ଉଵାଚ-। ଇତି ସଂଦେଶମାଦାଯ ସୀତାଂ ପ୍ରତି ଜଗତ୍ପତେଃ । ଆହ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଆତ୍ମେଶମାନତଃ ପ୍ରଣଯାଦ୍ଧରୌ
ଶେଷ କହିଲେ—ଏଭଳି ଜଗତ୍ପତିଙ୍କର ସନ୍ଦେଶ ସୀତାଙ୍କ ପାଇଁ ନେଇ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସ୍ନେହରେ ଶିର ନମାଇ ଆତ୍ମନାଥଙ୍କୁ କହିଲେ।
ସୀତାନଯନମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯ ପ୍ରସନ୍ନସ୍ତ୍ଵଂ ଯଦୂଚିଵାନ୍ । କଥଯିଷ୍ଯାମି ତଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ଵିନଯେନ ସମନ୍ଵିତମ୍
ତୁମେ ସ୍ପଷ୍ଟ ମନରେ ସୀତାଙ୍କୁ ଆଣିବା କଥା କହିଛ; ସେଇ କଥାକୁ ମୁଁ ଭକ୍ତି ସହିତ କହିବି।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ପାଦଯୋର୍ନତ୍ଵା ରଘୁନାଥସ୍ଯ ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ । ଜଗାମ ତ୍ଵରିତଃ ସୀତାଂ ରଥେ ତିଷ୍ଠନ୍ମହାଜଵେ
ଏଭଳି କହି, ରଘୁନାଥଙ୍କର ପାଦପଦ୍ମରେ ନମସ୍କାର କରି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତୁରନ୍ତ ତୀବ୍ର ରଥରେ ଚଢ଼ି ସୀତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇଲେ।
ଵାଲ୍ମୀକିଃ ଶ୍ରୀଯୁତୌ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ରାମପୁତ୍ରୌ ମହୌଜସୌ । ଉଵାଚ ସ୍ମିତମାଧାଯ ମୁଖଂ କୃତ୍ଵା ମନୋହରମ୍
ବାଲ୍ମୀକି ଶ୍ରୀରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦୁଇ ରାମପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖି, ମନୋହର ହସ ମୁହଁରେ ଧରି କହିଲେ।
ଯୁଵାଂ ପ୍ରଗାଯତାଂ ପୁତ୍ରୌ ରାମଚାରିତ୍ରମଦ୍ଭୁତମ୍ । ଵୀଣାଂ ପ୍ରଵାଦଯଂତୌ ଚ କଲଗାନେନ ଶୋଭିତମ୍
ଓ ପୁଅମାନେ, ତୁମେ ଦୁଇଜଣ ମିଶି ବୀଣା ବଜାଇ ମଧୁର ସ୍ୱରରେ ରାମଙ୍କର ଅଦ୍ଭୁତ ଚରିତ୍ର ଗାଉଛ।
ଇତ୍ଯକ୍ତୌ ତୌ ସୁତୌ ରାମଚାରିତ୍ରଂ ବହୁପୁଣ୍ଯଦମ୍ । ଅଗାଯତାଂ ମହାଭାଗୌ ସୁଵାକ୍ଯପଦଚିତ୍ରିତମ୍
ଏଭଳି, ସେ ଦୁଇ ମହାଭାଗ ପୁଅ ରାମଙ୍କର ଚରିତ୍ର, ଅନେକ ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥିବା, ସୁନ୍ଦର ଓ ଚିତ୍ରମୟ ଶବ୍ଦରେ ଗାଇଲେ।
ଯସ୍ମିନ୍ଧର୍ମଵିଧିଃ ସାକ୍ଷାତ୍ପାତିଵ୍ରତ୍ଯଂ ତୁ ଯତ୍ସ୍ଥିତମ୍ । ଭ୍ରାତୃସ୍ନେହୋ ମହାନ୍ଯତ୍ର ଗୁରୁଭକ୍ତିସ୍ତଥୈଵ ଚ
ଯେଉଁ ଚରିତ୍ରରେ ଧର୍ମର ନିୟମ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦେଖାଯାଏ, ପତିବ୍ରତା ଧର୍ମ ଅଟୁଟ ରହିଛି, ଭାଇମାନଙ୍କର ସ୍ନେହ ବଡ଼ ଏବଂ ଗୁରୁଭକ୍ତି ମଧ୍ୟ ତାହିଁରେ ଅଛି।
ସ୍ଵାମିସେଵକଯୋର୍ଯତ୍ର ନୀତିର୍ମୂର୍ତିମତୀ କିଲ । ଅଧର୍ମକରଶାସ୍ତିଂ ଵୈ ଯତ୍ର ସାକ୍ଷାଦ୍ରଘୂଦ୍ଵହାତ୍
ଯେଉଁଠାରେ ମାଲିକ ଓ ସେବକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନୀତି ଜୀବନ୍ତ ଅଛି, ଏବଂ ଯେଉଁଠାରେ ଅଧର୍ମ କରୁଥିବାମାନେ ରଘୁବଂଶୀଙ୍କ ହାତରେ ଦଣ୍ଡିତ ହୁଅନ୍ତି।
ତଦ୍ଗାନେନ ଜଗଦ୍ଵ୍ଯାପ୍ତଂ ଦିଵି ଦେଵା ଅପି ସ୍ଥିତାଃ । କିନ୍ନରା ଅପି ଯଦ୍ଗାନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ମୂର୍ଚ୍ଛାମିତାଃ କ୍ଷଣାତ୍
ସେ ଗୀତର ସ୍ୱରେ ସମସ୍ତ ଜଗତ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଗଲା; ସ୍ୱର୍ଗରେ ଥିବା ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଚୁପ୍ଚାପ ଦେଖିଲେ, ଏବଂ କିନ୍ନରମାନେ ସେ ସଙ୍ଗୀତ ଶୁଣି ବେହୋଶ ହୋଇପଡ଼ିଲେ।
ଵୀଣାଯାରଣିତଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତାଲମାନେନ ଶୋଭିତମ୍ । ନିଖିଲା ପରିଷତ୍ତତ୍ର ଶାଲଭଂ ଜୀଵଚିତ୍ରିତା
ବୀଣାର ମଧୁର ଧ୍ୱନି ଏବଂ ତାଳର ମାପ ଶୁଣି ସେଠାରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ମଣ୍ଡଳୀ ମନୋହର ଚିତ୍ର ଭଳି ମନମୁହାଁ ହୋଇଗଲେ।
ହର୍ଷାଦଶ୍ରୂଣିମୁଂଚଂତୋ ରାମାଦ୍ଯା ଭୂମିପାସ୍ତଥା । ତଦ୍ଗାନପଂଚମାଲାପମୋହିତାଶ୍ଚିତ୍ରିତୋପମାଃ
ରାମ ଓ ଅନ୍ୟ ରାଜାମାନେ ଆନନ୍ଦର ଅଶ୍ରୁ ଝରାଇ ଦେଲେ; ସେ ଗୀତ ଓ ପଞ୍ଚମ ସ୍ୱରର ମାଧୁର୍ୟରେ ସେମାନେ ମନୋହର ଉପମାରେ ମନ ହରାଇଗଲେ।
ତତ୍ର ରାମଃ ସୁତୌ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମହାଗାନଵିମୋହକୌ । ଅଦାତ୍ତାଭ୍ଯାଂ ସୁଵର୍ଣସ୍ଯ ଲକ୍ଷଂ ଲକ୍ଷଂ ପୃଥକ୍ପୃଥକ୍
ସେଠି ରାମ, ତାଙ୍କର ଦୁଇ ପୁଅଙ୍କୁ ଏତେ ମହା ଗୀତରେ ମନ ହରାଇଥିବା ଦେଖି, ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କୁ ଏକ ଲକ୍ଷ ସୁନା ଦେଇଲେ।
ତଦା ଦାନପରଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵାଲ୍ମୀକିଂ ମୁନିସତ୍ତମମ୍ । ଅବ୍ରୂତାଂ ପ୍ରହସଂତୌ ତୌ କିଂଚିଦ୍ଵକ୍ରଭ୍ରୁଵୌ ତତଃ
ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଦାନରେ ଲାଗିଥିବା ବେଳେ, ମହାମୁନି ବାଲ୍ମୀକି ହସି ଏବଂ ହଳକା ଭୃକୁଟି ଚାଳି, ସେମାନେ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ କହିଲେ।
ମୁନେ ମହାନଯୋନେନ କ୍ରିଯତେ ଭୂମିପେନ ଵୈ । ଯଦାଵାଭ୍ଯାଂ ସୁଵର୍ଣାନି ଦାତୁମିଚ୍ଛତି ଲୋଭଯନ୍
ମୁନି, ରାଜା ଯଦି ଆମକୁ ଲୋଭ ଦେଇ ସୁନା ଦେବାକୁ ଚାହେ, ତେବେ ଏହାର କୌଣସି ବଡ଼ ଉପକାର କଣ ହେବ?
ପ୍ରତିଗ୍ରହୋ ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ଶସ୍ଯତେ ନେତରେଷୁ ଵୈ । ପ୍ରତିଗ୍ରହପରୋ ରାଜା ନରକାଯୈଵ କଲ୍ପତେ
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଦାନ ନେବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ, ଅନ୍ୟମାନେ ନୁହଁନ୍ତି; ଯେ ରାଜା ଦାନ ନେବାରେ ଲାଗିଥାଏ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ନରକକୁ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ।
ଆଵଯୋଃ କୃପଯା ମୁକ୍ତଂ ରାଜ୍ଯଂ ଭୁଂକ୍ତେ ମହୀପତିଃ । କଥଂ ଦାତୁଂ ସୁଵର୍ଣାନି ଵାଂଛତି ଶ୍ରେଯସାଂଚିତଃ
ଆମର କୃପାରେ ରାଜା ରାଜ୍ୟ ଭୋଗ କରୁଛନ୍ତି; ଏପରି ଶ୍ରେୟସ୍ ସଞ୍ଚୟ କରି, ସେ କିପରି ଆମକୁ ସୁନା ଦେବାକୁ ଚାହେ?
ଇତ୍ଯୁକ୍ତଵଂତୌ ତୌ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵାଲ୍ମୀକିଃ କୃପଯାଯୁତଃ । ଅଶଂସଦ୍ଯୁଷ୍ମତ୍ପିତରଂ ଜାନୀଥାଂ ନୀତିଵିତ୍ତମୌ
ଏପରି କଥା କହୁଥିବା ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ଦେଖି ବାଲ୍ମୀକି ଦୟାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ସେମାନଙ୍କର ବାପାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରି କହିଲେ, 'ତୁମେ ଜାଣ, ତୁମ ବାପା ଧର୍ମରେ ଅତି ଜ୍ଞାନୀ।'
ଇତି ଶ୍ରୁତ୍ଵା ମୁନେର୍ଵାକ୍ଯଂ ବାଲକୌ ନୃପପାଦଯୋଃ । ଲଗ୍ନୌ ଵିନଯସଂଯୁକ୍ତୌ ମାତୃଭକ୍ତ୍ଯାତିନିର୍ମଲୌ
ମୁନିଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ସେ ଦୁଇ ଶିଶୁ ମାଆ ପ୍ରତି ଭକ୍ତିରେ ଶୁଦ୍ଧ ଏବଂ ନମ୍ରତାରେ ରାଜାଙ୍କ ପାଦରେ ମାଥା ଲଗାଇଲେ।
ରାମୋ ବାଲୌ ଦୃଢଂ ସ୍ଵାଂଗେ ପରିରଭ୍ଯ ମୁଦାନ୍ଵିତଃ । ମେନେ ସ୍ତ୍ରିଯାସ୍ତଦା ଧର୍ମୌ ମୂର୍ତିମଂତାଵୁପସ୍ଥିତୌ
ରାମ ଆନନ୍ଦରେ ଦୁଇ ଶିଶୁଙ୍କୁ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ, ଏବଂ ସେମାନେ ମହିଳା ରୂପରେ ଧର୍ମର ଜୀବନ୍ତ ମୂର୍ତ୍ତି ବୋଲି ଭାବିଲେ।
ସଭାପି ରାମସୁତଯୋର୍ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଵକ୍ତ୍ରେ ମନୋରମେ । ଜାନକୀପତିଭକ୍ତିତ୍ଵଂ ସତ୍ଯଂ ମେନେ ମୁନୀଶ୍ଵର
ସଭାରେ ଥିବା ସମସ୍ତେ ମଧ୍ୟ ରାମଙ୍କ ପୁଅମାନଙ୍କର ମନୋହର ମୁହଁ ଦେଖି, ସେମାନେ ଜାନକୀଙ୍କ ପତି ପ୍ରତି ଭକ୍ତିକୁ ସତ୍ୟ ବୋଲି ମନେ କଲେ; ମହାମୁନି ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଭାବିଲେ।
ଇତି ଶେଷମୁଖପ୍ରୋକ୍ତଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵାତ୍ସ୍ଯାଯନୋଽବ୍ରଵୀତ୍ । ରାମାଯଣଂ ଶ୍ରୋତୁମନାଃ ସର୍ଵଧର୍ମସମନ୍ଵିତମ୍
ଏପରି ଶେଷଙ୍କ ମୁଖରୁ କହାଯାଇଥିବା କଥା ଶୁଣି, ବାତ୍ସ୍ୟାୟନ ରାମାୟଣ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି, ସମସ୍ତ ଧର୍ମରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏହି କଥାକୁ ଉପସ୍ଥାପନ କଲେ।
ଵାତ୍ସ୍ଯାଯନ ଉଵାଚ। କସ୍ମିନ୍କାଲେ କୃତଂ ସ୍ଵାମିନ୍ରାମାଯଣମିଦଂ ମହତ୍ । କସ୍ମାଚ୍ଚକାର କିନ୍ତତ୍ର ଵର୍ଣନଂ ତଦ୍ଵଦସ୍ଵ ମେ
ବାତ୍ସ୍ୟାୟନ କହିଲେ: 'ସ୍ୱାମୀ, ଏହି ମହା ରାମାୟଣ କେବେ ରଚିତ ହେଲା? କିଏ ଏହା ରଚିଲେ, ଏବଂ ଏହାର ବିଷୟ କଣ? ମୋତେ ଏହା କୁହନ୍ତୁ।'
ଶେଷ ଉଵାଚ-। ଏକଦା ଗତଵାନ୍ଵିପ୍ରୋ ଵାଲ୍ମୀକିର୍ଵିପିନଂ ମହତ୍ । ଯତ୍ର ତାଲାସ୍ତମାଲାଶ୍ଚ କିଂଶୁକା ଯତ୍ର ପୁଷ୍ପିତାଃ
ଶେଷ କହିଲେ: 'ଏକଥର ବିପ୍ର ବାଲ୍ମୀକି ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଗଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ତାଳ ଓ ତମାଳ ଗଛ ଥିଲା, ଏବଂ ଫୁଲିଥିବା କିମ୍ଶୁକ ଗଛ ମଧ୍ୟ ଥିଲା।'
କେତକୀ ଯତ୍ର ରଜସା କୁର୍ଵତୀ ସୌରଭଂ ଵନମ୍ । ଶଶିପ୍ରଭେଵ ମହତୀ ଦୃଶ୍ଯତେ ଶୁଭ୍ରକର୍ଣଭୃତ୍ । ଚଂପକୋବକୁଲଶ୍ଚାପି କୋଵିଦାରଃ କୁରଂଟକଃ
ସେଠାରେ କେତକୀ ଫୁଲର ରେଣୁ ସମଗ୍ର ଜଙ୍ଗଲକୁ ସୁଗନ୍ଧିତ କରୁଥିଲା; ଶୁଭ୍ର ଫୁଲ ଧରିଥିବା ବଡ଼ ଗଛଗୁଡ଼ିକ ଚାନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଚମକୁଥିଲା, ଏଉଁଠି ଚମ୍ପକ, ବକୁଳ, କୋବିଦାର ଓ କୁରଣ୍ଟକ ଗଛ ମଧ୍ୟ ଥିଲା।
ଅନେକେ ପୁଷ୍ପିତା ଯତ୍ର ପାଦପାଃ ଶୋଭନେ ଵନେ । କୋକିଲାନାଂ ଵିରାଵେଣ ଷଟ୍ପଦାନାଂ ଚ ଶବ୍ଦିତୈଃ
ସେ ଶୋଭାମୟ ଜଙ୍ଗଲରେ ଅନେକ ଫୁଲ ଫୁଟିଥିବା ଗଛ ଥିଲା, କୋଇଲି ଚିତ୍କାର ଓ ମଧୁମକ୍ଷୀର ଗୁଞ୍ଜନରେ ଚାରିପାଖ ଗୁଞ୍ଜରିଥିଲା।
ସଂଘୁଷ୍ଟଂ ସର୍ଵତୋ ରମ୍ଯଂ ମନୋହରଵଯୋନ୍ଵିତମ୍ । ତତ୍ର କ୍ରୌଂଚଯୁଗଂ ରମ୍ଯଂ କାମବାଣପ୍ରପୀଡିତମ୍
ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ମନୋହର ଧ୍ୱନିରେ ଭରିଥିବା ସେ ଆନନ୍ଦମୟ ଜଙ୍ଗଲରେ, ଏଉଁଠି ଏକ କ୍ରଉଞ୍ଚ ଦମ୍ପତି କାମବାଣର ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ ରହୁଥିଲେ।
ପରସ୍ପରଂ ପ୍ରହୃଷିତଂ ରେମେ ସ୍ନିଗ୍ଧତଯା ସ୍ଥିତମ୍ । ତଦା ଵ୍ଯାଧଃ ସମାଗତ୍ଯ ତଯୋରେକଂ ମନୋହରମ୍
ସେମାନେ ଦୁହେଁ ପରସ୍ପର ସହ ଆନନ୍ଦରେ ରହି, ଏକାଠି ମିଳି ମମତାରେ ମଗ୍ନ ଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଏକ ଶିକାରୀ ଆସି, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ ଅତି ସୁନ୍ଦର ପକ୍ଷୀକୁ ଦେଖିଲା।
ଅଵଧୀନ୍ନିର୍ଦଯଃ କଶ୍ଚିନ୍ମାଂସାସ୍ଵାଦନଲୋଲୁପଃ । ତଦା କ୍ରୌଂଚୀ ଵ୍ଯାଧହତଂ ସ୍ଵପତିଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଦୁଃଖିତା
ଏହି ନିର୍ଦୟ ଶିକାରୀ, ମାଂସ ଖାଇବା ଲାଗି ଲୋଭରେ, ଏକ ପକ୍ଷୀକୁ ନିଷ୍ଠୁର ଭାବରେ ମାରିଦେଲା। ତାପରେ, ମହିଳା କ୍ରଉଞ୍ଚୀ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀକୁ ଶିକାରୀ ହାତରେ ମୃତ ଦେଖି ବହୁତ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ।
ଵିଲଲାପ ଭୃଶଂ ଦୁଃଖାନ୍ମୁଂଚଂତୀ ରାଵମୁଚ୍ଚକୈଃ । ତଦା ମୁନିଃ ପ୍ରକୁପିତୋ ନିଷାଦଂ କ୍ରୌଂଚଘାତକମ୍
ସେ ଦୁଃଖରେ ଭରିପୁରି କାନ୍ଦିଲେ, ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ଦୁଃଖର ରବ କରିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ମୁନି, କ୍ରଉଞ୍ଚ ପକ୍ଷୀକୁ ମାରିଥିବା ନିଷାଦକୁ ଦେଖି, ଖୁବ୍ ରୁଷ୍ଟ ହେଲେ।
ଶଶାପ ଵାର୍ଯୁପସ୍ପୃଶ୍ଯ ସରିତଃ ପାଵନଂ ଶୁଭମ୍ । ମା ନିଷାଦ ପ୍ରତିଷ୍ଠାଂ ତ୍ଵମଗମଃ ଶାଶ୍ଵତୀଃ ସମାଃ
ପବିତ୍ର ନଦୀର ଜଳ ଛୁଇଁ, ମୁନି ଶିକାରୀକୁ ଶାପ ଦେଲେ— 'ହେ ନିଷାଦ, ତୁମେ ଅନେକ ଯୁଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କେବେ ମଧ୍ୟ ସ୍ଥାୟୀ ସମ୍ମାନ ପାଇବ ନାହାଁ।'