ଶେଷ ଉଵାଚ-। ଇତିଵିଜ୍ଞାପନାଂ ଦେଵୀ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସୀତା ତମାହ ସା । ନାହଂ କୀର୍ତିକରୀ ରାଜ୍ଞୋ ହ୍ଯପକୀର୍ତିଃ ସ୍ଵଯଂ ତ୍ଵହମ୍
ଶେଷ କହିଲେ— ଏଭଳି ଅନୁରୋଧ ଶୁଣି ସୀତା କହିଲେ, 'ମୁଁ ରାଜାଙ୍କର କୀର୍ତ୍ତି ବଢ଼ାଏ ନାହିଁ; ବରଂ ମୁଁ ନିଜେ ତାଙ୍କର ଅପକୀର୍ତ୍ତି।'
କିଂ ମଯା ତସ୍ଯ ସାଧ୍ଯଂ ସ୍ଯାଦ୍ଧର୍ମକାମାର୍ଥଶୂନ୍ଯଯା । ସତ୍ଯେଵଂ ଭଵତାଂ ଭୂପେ କୋ ଵିଶ୍ଵାସୋ ନିରଂକୁଶେ
'ଧର୍ମ, କାମ ଓ ଅର୍ଥ ଶୂନ୍ୟ ମୋ ପାଖରେ ସେଠାରେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ କଣ କରିପାରିବି? ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ, ହେ ରାଜା, ମୋପରେ କିପରି ନିର୍ବାଧ ବିଶ୍ୱାସ ରହିପାରିବ?'
ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷା ଵା ପରୋକ୍ଷା ଵା ଭର୍ତୁର୍ଦୋଷା ମନଃସ୍ଥିତାଃ । ନ ଵାଚ୍ଯା ଜାତୁ ମାଦୃଶ୍ଯା କଲ୍ଯାଣକୁଲଜାତଯା
'ସ୍ୱାମୀଙ୍କର ଦୋଷ ଦୃଶ୍ୟ ହେଉ କି ଗୁପ୍ତ, ଏହା କେବେ ମଧ୍ୟ ମୋ ପରି ଉତ୍ତମ କୁଳର ଜନମିଥିବା ଜଣେ ଜନନୀ କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।'
ପାଣିଗ୍ରହଣକାଲେ ମେ ଯଦ୍ରୂପୋ ହୃଦଯେ ସ୍ଥିତଃ । ତଦ୍ରୂପୋ ହୃଦଯାନ୍ନାସୌ କଦାଚିଦପସର୍ପତି
'ବିବାହ ସମୟରେ ମୋ ହୃଦୟରେ ଯେ ରୂପ ଅଙ୍କିତ ହୋଇଥିଲା, ସେଇ ରୂପ କେବେ ମଧ୍ୟ ମୋ ହୃଦୟରୁ ବିଲିନ ହୁଏ ନାହିଁ।'
ଲକ୍ଷ୍ମଣେମୌ କୁମାରୌ ମେ ତତ୍ତେଜୋଂଶସମୁଦ୍ଭଵୌ । ଵଂଶାଂକୁରୌ ମହାଶୂରୌ ଧନୁର୍ଵିଦ୍ଯାଵିଶାରଦୌ
'ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏହି ଦୁଇ ପୁଅ ମୋର, ସେ ତାଙ୍କର ତେଜର ଅଂଶରୁ ଜନ୍ମିଛନ୍ତି; ସେମାନେ ବଂଶର ଅଙ୍କୁର, ବଡ଼ ସୂର, ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ।'
ନୀତ୍ଵା ପିତୁଃ ସମୀପଂ ତୁ ଲାଲନୀଯୌ ପ୍ରଯତ୍ନତଃ । ତପସାରାଧଯିଷ୍ଯାମି ରାମଂ କାମମିହ ସ୍ଥିତା
'ସେମାନେ ପିତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ନେଇ ଯାଇ, ଯତ୍ନରେ ଲାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ; ମୁଁ ଏଠି ରହି ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ରାମଙ୍କୁ ପୂଜିବି।'
ଵାଚ୍ଯଂ ତ୍ଵଯା ମହାଭାଗ ପୂଜ୍ଯପାଦାଭିଵଂଦନମ୍ । ସର୍ଵେଭ୍ଯଃ କୁଶଲଂ ଚାପି ଗତ୍ଵେତୋ ମଦପେକ୍ଷଯା
'ହେ ମହାଭାଗ୍ୟବାନ, ତୁମେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମୋର ପ୍ରଣାମ ଓ ପାଦାଭିବନ୍ଦନ କହିଦେବା; ଯେତେବେଳେ ଯିବ, ମୋ ପକ୍ଷରୁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମୋର ମଙ୍ଗଳ କାମନା ମଧ୍ୟ ଦେବା।'
ପୁତ୍ରୌ ସମାଦିଶତ୍ସୀତା ଗଚ୍ଛତଂ ପିତୁରଂତିକମ୍ । ଶୁଶ୍ରୂଷଣୀଯ ଏଵାସୌ ଭଵଦ୍ଭ୍ଯାଂ ସ୍ଵପଦପ୍ରଦଃ
ସୀତା ତାଙ୍କ ପୁଅମାନେଙ୍କୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଲେ— 'ତୁମେ ତୁମ ପିତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଅ; ସେଠି ସେ ଦୁଇଁଜଣଙ୍କୁ ସେବା କରିବା ଉଚିତ, କାରଣ ସେ ନିଜ ସ୍ଥାନ ଦେଇଥାନ୍ତି।'
ଆଜ୍ଞପ୍ତାଵପ୍ଯନିଚ୍ଛଂତୌ ତୌ କୁମାରୌ କୁଶୀଲଵୌ । ଵାଲ୍ମୀକିଵଚନାତ୍ତତ୍ର ଜଗ୍ମତୁଶ୍ଚ ସଲକ୍ଷ୍ମଣୌ
ଆଜ୍ଞା ଦେଲେ ବେଳେ ମଧ୍ୟ, କୁଶ ଓ ଲବ ଏହି ଦୁଇ ରାଜପୁତ୍ର ଯିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁନଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଉପଦେଶରେ ସେମାନେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ସେଠାକୁ ଗଲେ।
ଵାଲ୍ମୀକେରେଵ ପାଦାବ୍ଜସମୀପଂ ତତ୍ସୁତୌ ଗତୌ । ଲକ୍ଷ୍ମଣୋଽପି ଵଵଂଦେ ତଂ ଗତ୍ଵା ବାଲକସଂଯୁତଃ
ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ପଦପଦ୍ମ ସମୀପକୁ ସେଇ ପୁଅମାନେ ଗଲେ; ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ଶିଶୁମାନେ ସହିତ ଯାଇ ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ।
ଵାଲ୍ମୀକିର୍ଲକ୍ଷ୍ମଣସ୍ତୌ ତୁ କୁମାରୌ ମିଲିତା ଅମୀ । ସଭାଯାଂ ସଂସ୍ଥିତଂ ରାମଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ତେ ଜଗ୍ମୁରୁତ୍ସୁକାଃ
ବାଲ୍ମୀକି ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏହି ଦୁଇ ରାଜକୁମାର, ଏକାଠି ହୋଇ, ସଭାରେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି ଚିହ୍ନିଲେ ଏବଂ ଉତ୍ସୁକତାରେ ସେମାନେ ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇଲେ।
ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ ପ୍ରଣିପତ୍ଯାଥ ସୀତାଵାକ୍ଯାଦିସର୍ଵଶଃ । କଥଯାମାସ ରାମାଯ ହର୍ଷଶୋକଯୁତଃ ସୁଧୀଃ
ତାପରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଶିର ନମାଇ, ସୀତାଙ୍କର ସମସ୍ତ କଥା ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ; ତାଙ୍କ ମନ ଖୁସି ଓ ଦୁଃଖ ଦୁହିଁରେ ଭରିଥିଲା।
ସୀତାସଂଦେଶଵାକ୍ଯେଭ୍ଯୋ ରାମୋ ମୂର୍ଚ୍ଛାଂ ସମନ୍ଵଭୂତ୍ । ସଂଜ୍ଞାମଵାପ୍ଯ ଚୋଵାଚ ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ନଯକୋଵିଦମ୍
ସୀତାଙ୍କର ସନ୍ଦେଶ ଶୁଣି ରାମ ଅଚେତନ ହେଲେ; ସଚେତନ ହୋଇ, ନୀତିରେ ପାରଙ୍ଗତ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଗଚ୍ଛ ମିତ୍ର ପୁନସ୍ତତ୍ର ଯତ୍ନେନ ମହତା ଚ ତାମ୍ । ଶୀଘ୍ରମାନଯ ଭଦ୍ରଂ ତେ ମଦ୍ଵାକ୍ଯାନି ନିଵେଦ୍ଯ ଚ
ମୋ ସ୍ନେହୀ, ତୁମେ ପୁଣି ସେଠାକୁ ବଡ଼ ଚେଷ୍ଟାରେ ଯାଅ; ଶୀଘ୍ର ତାଙ୍କୁ ନେଇ ଆସ, ମୋର କଥା ତାଙ୍କୁ କହିଦିଅ, ତୁମର ଭଲ ହେଉ।
ଅରଣ୍ଯେ କିଂ ତପସ୍ଯଂତ୍ଯା ଗତିରନ୍ଯା ଵିଚିଂତିତା । ଶ୍ରୁତା ଦୃଷ୍ଟାଥ ଵା ମତ୍ତୋ ଯନ୍ନାଗଚ୍ଛସି ଜାନକି
ଅରଣ୍ୟରେ ତପସ୍ୟା କରୁଥିବା ଜାନକୀ, ତୁମେ ଆଉ କୌଣସି ମାର୍ଗ ଭାବିଛ କି? କିମ୍ବା ମୋ ଠାରୁ କିଛି ଶୁଣିଛ କି, କିମ୍ବା ଦେଖିଛ କି? ତେବେ ତୁମେ ମୋ ପାଖକୁ କାହିଁକି ଆସୁନାହ?
ତ୍ଵଦିଚ୍ଛଯା ତ୍ଵମେଵେତୋ ଗତାରଣ୍ଯଂ ମୁନିପ୍ରିଯମ୍ । ପୂଜିତା ମୁନିପତ୍ନ୍ଯସ୍ତା ଦୃଷ୍ଟା ମୁନିଗଣାସ୍ତ୍ଵଯା
ତୁମେ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ମୁନିମାନେ ପ୍ରିୟ ଏହି ଅରଣ୍ୟକୁ ଗଲା; ମୁନିଙ୍କର ଘରଣୀମାନେ ତୁମକୁ ସମ୍ମାନ କରିଛନ୍ତି, ଏବଂ ତୁମେ ମୁନିମାନଙ୍କ ଦଳକୁ ଦେଖିଛ।
ପୂର୍ଣୋ ମନୋରଥସ୍ତେଽଦ୍ଯ କିଂ ନାଗଚ୍ଛସି ଭାମିନି । ନ ଦୋଷଂ ମଯି ପଶ୍ଯେସ୍ତ୍ଵଂ ସ୍ଵାତ୍ମେଚ୍ଛାଯା ଵିଲୋକନାତ୍
ଏବେ ତୁମର ମନର ଆଶା ପୂରଣ ହୋଇଛି—ଏ ସୁନ୍ଦରୀ, ତୁମେ କାହିଁକି ଆସୁନାହ? ନିଜ ଇଚ୍ଛା ଦେଖିବାକୁ ମୋରେ ତୁମେ କୌଣସି ଦୋଷ ଦେଖନିଅ।
ଗତ୍ଵା ଗତ୍ଵାଥ ଵାମୋରୁ ପତିରେଵ ଗତିଃ ସ୍ତ୍ରିଯାଃ । ନିର୍ଗୁଣୋପି ଗୁଣାଂଭୋଧିଃ କିଂପୁନର୍ମନସେପ୍ସିତଃ
ଓ ସୁନ୍ଦର କଟିବତୀ, ବାରମ୍ବାର ଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସ୍ତ୍ରୀ ପାଇଁ ପତି ହିଁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଶ୍ରୟ; ସେ ଗୁଣହୀନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଗୁଣର ସାଗର, ତାକୁ ମନରେ ଇଚ୍ଛା କଲେ ତ ଏହା ଅଧିକ।
ଯାଯା କ୍ରିଯାକୁଲସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ସାସା ପତ୍ଯୁଃ ପ୍ରତୁଷ୍ଟଯେ । ପୂର୍ଵମେଵପ୍ରତୁଷ୍ଟୋଽହମିଦାନୀଂ ସୁତରାଂ ତ୍ଵଯି
ଘରକାମରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଯେଉଁ ସ୍ତ୍ରୀ, ସେ ପତିଙ୍କର ପ୍ରସନ୍ନତା ଚାହେ; ଆଗରୁ ମୁଁ ପ୍ରସନ୍ନ ଥିଲି, ଏବେ ତୁମ ପ୍ରତି ଆଉ ଅଧିକ ପ୍ରସନ୍ନ।
ଯାଗୋ ଜପସ୍ତପୋଦାନଂ ଵ୍ରତଂ ତୀର୍ଥଂ ଦଯାଦିକମ୍ । ଦେଵାଶ୍ଚ ମଯି ସଂତୁଷ୍ଟେ ତୁଷ୍ଟମେତଦସଂଶଯମ୍
ଯଜ୍ଞ, ଜପ, ତପ, ଦାନ, ବ୍ରତ, ତୀର୍ଥ, ଦୟା ଓ ଏମିତି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ—ମୁଁ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି; ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଶେଷ ଉଵାଚ-। ଇତି ସଂଦେଶମାଦାଯ ସୀତାଂ ପ୍ରତି ଜଗତ୍ପତେଃ । ଆହ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଆତ୍ମେଶମାନତଃ ପ୍ରଣଯାଦ୍ଧରୌ
ଶେଷ କହିଲେ—ଏଭଳି ଜଗତ୍ପତିଙ୍କର ସନ୍ଦେଶ ସୀତାଙ୍କ ପାଇଁ ନେଇ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସ୍ନେହରେ ଶିର ନମାଇ ଆତ୍ମନାଥଙ୍କୁ କହିଲେ।
ସୀତାନଯନମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯ ପ୍ରସନ୍ନସ୍ତ୍ଵଂ ଯଦୂଚିଵାନ୍ । କଥଯିଷ୍ଯାମି ତଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ଵିନଯେନ ସମନ୍ଵିତମ୍
ତୁମେ ସ୍ପଷ୍ଟ ମନରେ ସୀତାଙ୍କୁ ଆଣିବା କଥା କହିଛ; ସେଇ କଥାକୁ ମୁଁ ଭକ୍ତି ସହିତ କହିବି।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ପାଦଯୋର୍ନତ୍ଵା ରଘୁନାଥସ୍ଯ ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ । ଜଗାମ ତ୍ଵରିତଃ ସୀତାଂ ରଥେ ତିଷ୍ଠନ୍ମହାଜଵେ
ଏଭଳି କହି, ରଘୁନାଥଙ୍କର ପାଦପଦ୍ମରେ ନମସ୍କାର କରି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତୁରନ୍ତ ତୀବ୍ର ରଥରେ ଚଢ଼ି ସୀତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇଲେ।
ଵାଲ୍ମୀକିଃ ଶ୍ରୀଯୁତୌ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ରାମପୁତ୍ରୌ ମହୌଜସୌ । ଉଵାଚ ସ୍ମିତମାଧାଯ ମୁଖଂ କୃତ୍ଵା ମନୋହରମ୍
ବାଲ୍ମୀକି ଶ୍ରୀରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦୁଇ ରାମପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖି, ମନୋହର ହସ ମୁହଁରେ ଧରି କହିଲେ।
ଯୁଵାଂ ପ୍ରଗାଯତାଂ ପୁତ୍ରୌ ରାମଚାରିତ୍ରମଦ୍ଭୁତମ୍ । ଵୀଣାଂ ପ୍ରଵାଦଯଂତୌ ଚ କଲଗାନେନ ଶୋଭିତମ୍
ଓ ପୁଅମାନେ, ତୁମେ ଦୁଇଜଣ ମିଶି ବୀଣା ବଜାଇ ମଧୁର ସ୍ୱରରେ ରାମଙ୍କର ଅଦ୍ଭୁତ ଚରିତ୍ର ଗାଉଛ।
ଇତ୍ଯକ୍ତୌ ତୌ ସୁତୌ ରାମଚାରିତ୍ରଂ ବହୁପୁଣ୍ଯଦମ୍ । ଅଗାଯତାଂ ମହାଭାଗୌ ସୁଵାକ୍ଯପଦଚିତ୍ରିତମ୍
ଏଭଳି, ସେ ଦୁଇ ମହାଭାଗ ପୁଅ ରାମଙ୍କର ଚରିତ୍ର, ଅନେକ ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥିବା, ସୁନ୍ଦର ଓ ଚିତ୍ରମୟ ଶବ୍ଦରେ ଗାଇଲେ।
ଯସ୍ମିନ୍ଧର୍ମଵିଧିଃ ସାକ୍ଷାତ୍ପାତିଵ୍ରତ୍ଯଂ ତୁ ଯତ୍ସ୍ଥିତମ୍ । ଭ୍ରାତୃସ୍ନେହୋ ମହାନ୍ଯତ୍ର ଗୁରୁଭକ୍ତିସ୍ତଥୈଵ ଚ
ଯେଉଁ ଚରିତ୍ରରେ ଧର୍ମର ନିୟମ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦେଖାଯାଏ, ପତିବ୍ରତା ଧର୍ମ ଅଟୁଟ ରହିଛି, ଭାଇମାନଙ୍କର ସ୍ନେହ ବଡ଼ ଏବଂ ଗୁରୁଭକ୍ତି ମଧ୍ୟ ତାହିଁରେ ଅଛି।
ସ୍ଵାମିସେଵକଯୋର୍ଯତ୍ର ନୀତିର୍ମୂର୍ତିମତୀ କିଲ । ଅଧର୍ମକରଶାସ୍ତିଂ ଵୈ ଯତ୍ର ସାକ୍ଷାଦ୍ରଘୂଦ୍ଵହାତ୍
ଯେଉଁଠାରେ ମାଲିକ ଓ ସେବକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନୀତି ଜୀବନ୍ତ ଅଛି, ଏବଂ ଯେଉଁଠାରେ ଅଧର୍ମ କରୁଥିବାମାନେ ରଘୁବଂଶୀଙ୍କ ହାତରେ ଦଣ୍ଡିତ ହୁଅନ୍ତି।
ତଦ୍ଗାନେନ ଜଗଦ୍ଵ୍ଯାପ୍ତଂ ଦିଵି ଦେଵା ଅପି ସ୍ଥିତାଃ । କିନ୍ନରା ଅପି ଯଦ୍ଗାନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ମୂର୍ଚ୍ଛାମିତାଃ କ୍ଷଣାତ୍
ସେ ଗୀତର ସ୍ୱରେ ସମସ୍ତ ଜଗତ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଗଲା; ସ୍ୱର୍ଗରେ ଥିବା ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଚୁପ୍ଚାପ ଦେଖିଲେ, ଏବଂ କିନ୍ନରମାନେ ସେ ସଙ୍ଗୀତ ଶୁଣି ବେହୋଶ ହୋଇପଡ଼ିଲେ।
ଵୀଣାଯାରଣିତଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତାଲମାନେନ ଶୋଭିତମ୍ । ନିଖିଲା ପରିଷତ୍ତତ୍ର ଶାଲଭଂ ଜୀଵଚିତ୍ରିତା
ବୀଣାର ମଧୁର ଧ୍ୱନି ଏବଂ ତାଳର ମାପ ଶୁଣି ସେଠାରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ମଣ୍ଡଳୀ ମନୋହର ଚିତ୍ର ଭଳି ମନମୁହାଁ ହୋଇଗଲେ।