ଆଵଯୋରୁଜ୍ଜ୍ଵଲା କୀର୍ତିରାଵଯୋରୁଜ୍ଜ୍ଵଲୋ ରସଃ । ଆଵଯୋରୁଜ୍ଜ୍ଵଲୌ ଵଂଶାଵାଵଯୋରୁଜ୍ଜ୍ଵଲାଃ କ୍ରିଯାଃ
ଆମ ଦୁହିଁଜଣଙ୍କ କୀର୍ତ୍ତି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଆମ ଦୁହିଁଜଣଙ୍କ ରସ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଆମ ଦୁହିଁଜଣଙ୍କ ବଂଶ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଆମ ଦୁହିଁଜଣଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ।
ଭଵେଯୁରାଵଯୋଃ କୀର୍ତିର୍ଗାଯକା ଉଜ୍ଜ୍ଵଲା ଭୁଵି । ଆଵଯୋର୍ଭକ୍ତିମଂତୋ ଯେ ତେ ଯାଂତ୍ଯଂତେ ଭଵାଂବୁଧେଃ
ପୃଥିବୀରେ ଆମ ଦୁହିଁଜଣଙ୍କ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କୀର୍ତ୍ତି ଗାୟନ ହେଉ। ଯେମାନେ ଆମ ଉପରେ ଭକ୍ତି ରଖନ୍ତି, ସେମାନେ ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁର ସମୁଦ୍ରକୁ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତା ଭଵତୀ ତେନ ପ୍ରୀଯମାଣେନ ତେ ଗୁଣୈଃ । ପତ୍ଯୁଃ ପାଦାଂବୁଜେ ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ କରୋତୁ ସଦଯଂ ମନଃ
ତୁମ ଗୁଣରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇଥିବା ସେ ଏପରି କହିଲେ, ଏବେ ତୁମର ହୃଦୟ ଦୟାରେ ତୁମ ସ୍ୱାମୀଙ୍କର ପଦପଦ୍ମ ଦେଖିବାକୁ ଆଗ୍ରହ କରୁ।
ଵାସାଂସି ରମଣୀଯାନି ଭୂଷଣାନି ମହାଂତି ଚ । ଅଂଗରାଗସ୍ତଥା ଗଂଧା ମନୋଜ୍ଞାସ୍ତ୍ଵଯି ଯୋଜିତାଃ
ସୁନ୍ଦର ପୋଶାକ, ଭବ୍ୟ ଗହନା, ଶୁଭ୍ର ଅଙ୍ଗରାଗ ଓ ମନୋହର ସୁଗନ୍ଧ ତୁମ ଉପରେ ପିନ୍ଧାଯାଇଛି।
ରଥୋ ଦାସ୍ଯଶ୍ଚ ରାମେଣ ପ୍ରେଷିତା ଉତ୍ସଵାଯତେ । ଛତ୍ରଂ ଚ ଚାମରେ ଶୁଭ୍ରେ ଗଜା ଅଶ୍ଵାଶ୍ଚ ଶୋଭନେ
ଉତ୍ସବ ପାଇଁ ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରଥ ଓ ଦାସୀମାନେ ପଠାଯାଇଛନ୍ତି; ଏହାସହ ଧଳା ଛତା, ଶୁଭ୍ର ଚାମର, ଶୋଭାମୟ ହାତୀ ଓ ଘୋଡ଼ାମାନେ ମଧ୍ୟ ଆଣାଯାଇଛନ୍ତି।
ସ୍ତୂଯମାନା ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠୈଃ ସୂତମାଗଧବଂଦିଭିଃ । ଵଂଦ୍ଯମାନା ପୁରସ୍ତ୍ରୀଭିଃ ସେଵ୍ଯମାନା ଚ ଯୋଦ୍ଧୃଭିଃ
ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସୂତ, ମାଗଧ ଓ ବନ୍ଦୀମାନେ ତୁମକୁ ପ୍ରଶଂସା କରୁଛନ୍ତି; ସହରର ଜଣେ ଜଣେ ଜଣେ ମହିଳା ମାନେ ସମ୍ମାନ କରୁଛନ୍ତି, ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ସେବା କରୁଛନ୍ତି।
ପୁଷ୍ପୈଃ ସଂଛାଦ୍ଯମାନା ଚ ଦେଵୀଦେଵାଂଗନାଦିଭିଃ । ଧନାନି ଦଦତୀ ତେଭ୍ଯୋ ଦ୍ଵିଜାତିଭ୍ଯୋ ଯଥେପ୍ସିତମ୍
ଦେବୀ, ଦେବାଙ୍ଗନା ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ ତୁମକୁ ଫୁଲରେ ଢାକିଦେଉଛନ୍ତି; ତୁମେ ସେମାନେ ଓ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଯେଉଁଠି ଇଚ୍ଛା କରିଥିଲେ, ସେଠି ଧନ ଦେଇଥିଲ।
ଗଜାରୂଢୌ କୁମାରୌ ଚ ପୁରସ୍କୃତ୍ଯ ଜନେଶ୍ଵରୀ । ମଯାନୁଗମ୍ଯମାନା ଚ ଗଚ୍ଛାଯୋଧ୍ଯାଂ ନିଜାଂ ପୁରୀମ୍
ତୁମର ପୁଅମାନେ, ରାଜପୁତ୍ରମାନେ, ହାତୀରେ ଚଢ଼ି ସାମ୍ନାରେ ଥିଲେ; ହେ ଜନନୀ, ମୁଁ ପଛରେ ଥିଲି, ଏଭଳି ତୁମେ ତୁମ ନିଜ ନଗର ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଗଲା।
ତ୍ଵଯି ତତ୍ର ଗତାଯାଂ ତୁ ସଂଗତାଯାଂ ପ୍ରିଯେଣ ତେ । ସର୍ଵାସାଂ ରାଜନାରୀଣାମାଗତାନାଂ ଚ ସର୍ଵଶଃ
ତୁମେ ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚି ତୁମ ପ୍ରିୟ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ସହିତ ମିଶିଲେ, ସମସ୍ତ ରାଜମହିଳା ଓ ଯେଉଁମାନେ ଆସିଥିଲେ ସେମାନେ,
ସର୍ଵାସାମୃଷିପତ୍ନୀନାଂ କୌସଲାନାଂ ତଥୈଵ ଚ । ମଂଗଲୈର୍ଵାଦ୍ଯଗୀତାଦ୍ଯୈର୍ଭଵତ୍ଵଦ୍ଯ ମହୋତ୍ସଵଃ
ସମସ୍ତ ଋଷିପତ୍ନୀ ଓ କୌଶଳ ଜନନୀମାନେ ମଧ୍ୟ, ଆଜି ତୁମ ପାଇଁ ମଙ୍ଗଳ ଧ୍ୱନି, ବାଦ୍ୟ, ଗୀତ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉତ୍ସବରେ ବଡ଼ ଉତ୍ସବ କଲେ।
ଶେଷ ଉଵାଚ-। ଇତିଵିଜ୍ଞାପନାଂ ଦେଵୀ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସୀତା ତମାହ ସା । ନାହଂ କୀର୍ତିକରୀ ରାଜ୍ଞୋ ହ୍ଯପକୀର୍ତିଃ ସ୍ଵଯଂ ତ୍ଵହମ୍
ଶେଷ କହିଲେ— ଏଭଳି ଅନୁରୋଧ ଶୁଣି ସୀତା କହିଲେ, 'ମୁଁ ରାଜାଙ୍କର କୀର୍ତ୍ତି ବଢ଼ାଏ ନାହିଁ; ବରଂ ମୁଁ ନିଜେ ତାଙ୍କର ଅପକୀର୍ତ୍ତି।'
କିଂ ମଯା ତସ୍ଯ ସାଧ୍ଯଂ ସ୍ଯାଦ୍ଧର୍ମକାମାର୍ଥଶୂନ୍ଯଯା । ସତ୍ଯେଵଂ ଭଵତାଂ ଭୂପେ କୋ ଵିଶ୍ଵାସୋ ନିରଂକୁଶେ
'ଧର୍ମ, କାମ ଓ ଅର୍ଥ ଶୂନ୍ୟ ମୋ ପାଖରେ ସେଠାରେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ କଣ କରିପାରିବି? ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ, ହେ ରାଜା, ମୋପରେ କିପରି ନିର୍ବାଧ ବିଶ୍ୱାସ ରହିପାରିବ?'
ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷା ଵା ପରୋକ୍ଷା ଵା ଭର୍ତୁର୍ଦୋଷା ମନଃସ୍ଥିତାଃ । ନ ଵାଚ୍ଯା ଜାତୁ ମାଦୃଶ୍ଯା କଲ୍ଯାଣକୁଲଜାତଯା
'ସ୍ୱାମୀଙ୍କର ଦୋଷ ଦୃଶ୍ୟ ହେଉ କି ଗୁପ୍ତ, ଏହା କେବେ ମଧ୍ୟ ମୋ ପରି ଉତ୍ତମ କୁଳର ଜନମିଥିବା ଜଣେ ଜନନୀ କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।'
ପାଣିଗ୍ରହଣକାଲେ ମେ ଯଦ୍ରୂପୋ ହୃଦଯେ ସ୍ଥିତଃ । ତଦ୍ରୂପୋ ହୃଦଯାନ୍ନାସୌ କଦାଚିଦପସର୍ପତି
'ବିବାହ ସମୟରେ ମୋ ହୃଦୟରେ ଯେ ରୂପ ଅଙ୍କିତ ହୋଇଥିଲା, ସେଇ ରୂପ କେବେ ମଧ୍ୟ ମୋ ହୃଦୟରୁ ବିଲିନ ହୁଏ ନାହିଁ।'
ଲକ୍ଷ୍ମଣେମୌ କୁମାରୌ ମେ ତତ୍ତେଜୋଂଶସମୁଦ୍ଭଵୌ । ଵଂଶାଂକୁରୌ ମହାଶୂରୌ ଧନୁର୍ଵିଦ୍ଯାଵିଶାରଦୌ
'ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏହି ଦୁଇ ପୁଅ ମୋର, ସେ ତାଙ୍କର ତେଜର ଅଂଶରୁ ଜନ୍ମିଛନ୍ତି; ସେମାନେ ବଂଶର ଅଙ୍କୁର, ବଡ଼ ସୂର, ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ।'
ନୀତ୍ଵା ପିତୁଃ ସମୀପଂ ତୁ ଲାଲନୀଯୌ ପ୍ରଯତ୍ନତଃ । ତପସାରାଧଯିଷ୍ଯାମି ରାମଂ କାମମିହ ସ୍ଥିତା
'ସେମାନେ ପିତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ନେଇ ଯାଇ, ଯତ୍ନରେ ଲାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ; ମୁଁ ଏଠି ରହି ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ରାମଙ୍କୁ ପୂଜିବି।'
ଵାଚ୍ଯଂ ତ୍ଵଯା ମହାଭାଗ ପୂଜ୍ଯପାଦାଭିଵଂଦନମ୍ । ସର୍ଵେଭ୍ଯଃ କୁଶଲଂ ଚାପି ଗତ୍ଵେତୋ ମଦପେକ୍ଷଯା
'ହେ ମହାଭାଗ୍ୟବାନ, ତୁମେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମୋର ପ୍ରଣାମ ଓ ପାଦାଭିବନ୍ଦନ କହିଦେବା; ଯେତେବେଳେ ଯିବ, ମୋ ପକ୍ଷରୁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମୋର ମଙ୍ଗଳ କାମନା ମଧ୍ୟ ଦେବା।'
ପୁତ୍ରୌ ସମାଦିଶତ୍ସୀତା ଗଚ୍ଛତଂ ପିତୁରଂତିକମ୍ । ଶୁଶ୍ରୂଷଣୀଯ ଏଵାସୌ ଭଵଦ୍ଭ୍ଯାଂ ସ୍ଵପଦପ୍ରଦଃ
ସୀତା ତାଙ୍କ ପୁଅମାନେଙ୍କୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଲେ— 'ତୁମେ ତୁମ ପିତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଅ; ସେଠି ସେ ଦୁଇଁଜଣଙ୍କୁ ସେବା କରିବା ଉଚିତ, କାରଣ ସେ ନିଜ ସ୍ଥାନ ଦେଇଥାନ୍ତି।'
ଆଜ୍ଞପ୍ତାଵପ୍ଯନିଚ୍ଛଂତୌ ତୌ କୁମାରୌ କୁଶୀଲଵୌ । ଵାଲ୍ମୀକିଵଚନାତ୍ତତ୍ର ଜଗ୍ମତୁଶ୍ଚ ସଲକ୍ଷ୍ମଣୌ
ଆଜ୍ଞା ଦେଲେ ବେଳେ ମଧ୍ୟ, କୁଶ ଓ ଲବ ଏହି ଦୁଇ ରାଜପୁତ୍ର ଯିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁନଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଉପଦେଶରେ ସେମାନେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ସେଠାକୁ ଗଲେ।
ଵାଲ୍ମୀକେରେଵ ପାଦାବ୍ଜସମୀପଂ ତତ୍ସୁତୌ ଗତୌ । ଲକ୍ଷ୍ମଣୋଽପି ଵଵଂଦେ ତଂ ଗତ୍ଵା ବାଲକସଂଯୁତଃ
ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ପଦପଦ୍ମ ସମୀପକୁ ସେଇ ପୁଅମାନେ ଗଲେ; ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ଶିଶୁମାନେ ସହିତ ଯାଇ ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ।
ଵାଲ୍ମୀକିର୍ଲକ୍ଷ୍ମଣସ୍ତୌ ତୁ କୁମାରୌ ମିଲିତା ଅମୀ । ସଭାଯାଂ ସଂସ୍ଥିତଂ ରାମଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ତେ ଜଗ୍ମୁରୁତ୍ସୁକାଃ
ବାଲ୍ମୀକି ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏହି ଦୁଇ ରାଜକୁମାର, ଏକାଠି ହୋଇ, ସଭାରେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି ଚିହ୍ନିଲେ ଏବଂ ଉତ୍ସୁକତାରେ ସେମାନେ ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇଲେ।
ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ ପ୍ରଣିପତ୍ଯାଥ ସୀତାଵାକ୍ଯାଦିସର୍ଵଶଃ । କଥଯାମାସ ରାମାଯ ହର୍ଷଶୋକଯୁତଃ ସୁଧୀଃ
ତାପରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଶିର ନମାଇ, ସୀତାଙ୍କର ସମସ୍ତ କଥା ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ; ତାଙ୍କ ମନ ଖୁସି ଓ ଦୁଃଖ ଦୁହିଁରେ ଭରିଥିଲା।
ସୀତାସଂଦେଶଵାକ୍ଯେଭ୍ଯୋ ରାମୋ ମୂର୍ଚ୍ଛାଂ ସମନ୍ଵଭୂତ୍ । ସଂଜ୍ଞାମଵାପ୍ଯ ଚୋଵାଚ ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ନଯକୋଵିଦମ୍
ସୀତାଙ୍କର ସନ୍ଦେଶ ଶୁଣି ରାମ ଅଚେତନ ହେଲେ; ସଚେତନ ହୋଇ, ନୀତିରେ ପାରଙ୍ଗତ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଗଚ୍ଛ ମିତ୍ର ପୁନସ୍ତତ୍ର ଯତ୍ନେନ ମହତା ଚ ତାମ୍ । ଶୀଘ୍ରମାନଯ ଭଦ୍ରଂ ତେ ମଦ୍ଵାକ୍ଯାନି ନିଵେଦ୍ଯ ଚ
ମୋ ସ୍ନେହୀ, ତୁମେ ପୁଣି ସେଠାକୁ ବଡ଼ ଚେଷ୍ଟାରେ ଯାଅ; ଶୀଘ୍ର ତାଙ୍କୁ ନେଇ ଆସ, ମୋର କଥା ତାଙ୍କୁ କହିଦିଅ, ତୁମର ଭଲ ହେଉ।
ଅରଣ୍ଯେ କିଂ ତପସ୍ଯଂତ୍ଯା ଗତିରନ୍ଯା ଵିଚିଂତିତା । ଶ୍ରୁତା ଦୃଷ୍ଟାଥ ଵା ମତ୍ତୋ ଯନ୍ନାଗଚ୍ଛସି ଜାନକି
ଅରଣ୍ୟରେ ତପସ୍ୟା କରୁଥିବା ଜାନକୀ, ତୁମେ ଆଉ କୌଣସି ମାର୍ଗ ଭାବିଛ କି? କିମ୍ବା ମୋ ଠାରୁ କିଛି ଶୁଣିଛ କି, କିମ୍ବା ଦେଖିଛ କି? ତେବେ ତୁମେ ମୋ ପାଖକୁ କାହିଁକି ଆସୁନାହ?
ତ୍ଵଦିଚ୍ଛଯା ତ୍ଵମେଵେତୋ ଗତାରଣ୍ଯଂ ମୁନିପ୍ରିଯମ୍ । ପୂଜିତା ମୁନିପତ୍ନ୍ଯସ୍ତା ଦୃଷ୍ଟା ମୁନିଗଣାସ୍ତ୍ଵଯା
ତୁମେ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ମୁନିମାନେ ପ୍ରିୟ ଏହି ଅରଣ୍ୟକୁ ଗଲା; ମୁନିଙ୍କର ଘରଣୀମାନେ ତୁମକୁ ସମ୍ମାନ କରିଛନ୍ତି, ଏବଂ ତୁମେ ମୁନିମାନଙ୍କ ଦଳକୁ ଦେଖିଛ।
ପୂର୍ଣୋ ମନୋରଥସ୍ତେଽଦ୍ଯ କିଂ ନାଗଚ୍ଛସି ଭାମିନି । ନ ଦୋଷଂ ମଯି ପଶ୍ଯେସ୍ତ୍ଵଂ ସ୍ଵାତ୍ମେଚ୍ଛାଯା ଵିଲୋକନାତ୍
ଏବେ ତୁମର ମନର ଆଶା ପୂରଣ ହୋଇଛି—ଏ ସୁନ୍ଦରୀ, ତୁମେ କାହିଁକି ଆସୁନାହ? ନିଜ ଇଚ୍ଛା ଦେଖିବାକୁ ମୋରେ ତୁମେ କୌଣସି ଦୋଷ ଦେଖନିଅ।
ଗତ୍ଵା ଗତ୍ଵାଥ ଵାମୋରୁ ପତିରେଵ ଗତିଃ ସ୍ତ୍ରିଯାଃ । ନିର୍ଗୁଣୋପି ଗୁଣାଂଭୋଧିଃ କିଂପୁନର୍ମନସେପ୍ସିତଃ
ଓ ସୁନ୍ଦର କଟିବତୀ, ବାରମ୍ବାର ଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସ୍ତ୍ରୀ ପାଇଁ ପତି ହିଁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଶ୍ରୟ; ସେ ଗୁଣହୀନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଗୁଣର ସାଗର, ତାକୁ ମନରେ ଇଚ୍ଛା କଲେ ତ ଏହା ଅଧିକ।
ଯାଯା କ୍ରିଯାକୁଲସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ସାସା ପତ୍ଯୁଃ ପ୍ରତୁଷ୍ଟଯେ । ପୂର୍ଵମେଵପ୍ରତୁଷ୍ଟୋଽହମିଦାନୀଂ ସୁତରାଂ ତ୍ଵଯି
ଘରକାମରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଯେଉଁ ସ୍ତ୍ରୀ, ସେ ପତିଙ୍କର ପ୍ରସନ୍ନତା ଚାହେ; ଆଗରୁ ମୁଁ ପ୍ରସନ୍ନ ଥିଲି, ଏବେ ତୁମ ପ୍ରତି ଆଉ ଅଧିକ ପ୍ରସନ୍ନ।
ଯାଗୋ ଜପସ୍ତପୋଦାନଂ ଵ୍ରତଂ ତୀର୍ଥଂ ଦଯାଦିକମ୍ । ଦେଵାଶ୍ଚ ମଯି ସଂତୁଷ୍ଟେ ତୁଷ୍ଟମେତଦସଂଶଯମ୍
ଯଜ୍ଞ, ଜପ, ତପ, ଦାନ, ବ୍ରତ, ତୀର୍ଥ, ଦୟା ଓ ଏମିତି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ—ମୁଁ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି; ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।